२

भट्टिकाव्यम्

This text does not support clickable word meanings.

वनस्पतीनां सरसां नदीनां तेजस्विनां कान्तिभृतां दिशां च

निर्याय तस्याः स पुरः समन्ता च्छ्रियं दधानां शरदं ददर्श।

Permalink Bookmark

तरङ्गसङ्गाच् चपलैः पलाशैर् ज्वालाश्रियं साऽतिशयां दधन्ति

सधूमदीप्ताऽग्निरुचीनि रेजुस् ताम्रोत्पलान्याकुलषट्पदानि।

Permalink Bookmark

बिम्बागतैस् तीरवनैः समृद्धिं निजां विलोक्याऽपहृतां पयोभिः

कूलानि सामर्षतयेव तेनुः सरोजलक्ष्मीं स्थलपद्महासैः।

Permalink Bookmark

निशातुषारैर् नयनाऽम्बुकल्पैः पत्राऽन्तपर्यागलदच्छबिन्दुः

उपारुरोदेव नदत्पतङ्गः कुमुद्वतीं तीरतरुर् दिनादौ।

Permalink Bookmark

वनानि तोयानि च नेत्रकल्पैः पुष्पैः सरोजैश् च निलीनभृङ्गैः

परस्परां विस्मयवन्ति लक्ष्मी मालोकयाञ्चक्रुरिवादरेण।

Permalink Bookmark

प्रभातवाताहतिकम्पिताकृतिः कुमुद्वतीरेणुपिशङ्गविग्रहम्

निरास भृङ्गं कुपितेव पद्मिनी, न मानिनी संसहते ऽन्यसङ्गमम्।

Permalink Bookmark

दत्ताऽवधानं मधुलेहिगीतौ प्रशान्तचेष्टं हरिणं जिघांसुः

आकर्णयन्नुत्सुकहंसनादान् लक्ष्ये समाधिं न दधे मृगावित्।

Permalink Bookmark

गिरेर् नितम्बे मरुता विभिन्नं तोयाऽवशेषेण हिमाभमभ्रम्

सरिन्मुखाऽभ्युच्चयमादधानं शैलाऽधिपस्याऽनुचकार लक्ष्मीम्।

Permalink Bookmark

गर्जन् हरिः साऽम्भसि शैलकुञ्जे प्रतिध्वनीनात्मकृतान् निशम्य

क्रमं बबन्ध क्रमितुं सकोपः प्रतर्कयन्नन्यमृगेन्द्रनादान्।

Permalink Bookmark

अदृक्षता ऽम्भांसि नवोत्पलानि, रुतानि चा ऽश्रोषत षट्पदानाम्,

आघ्रायि वान् गन्धवहः सुगन्धस् तेनाऽरविन्दव्यतिषङ्गवांश् च।

Permalink Bookmark

लताऽनुपातं कुसुमान्यगृह्णात् स, नद्यवस्कन्दमुपास्पृशच् च,

कुतूहलाच्, चारुशिलोपवेशं काकुत्स्थ ईषत् स्मयमान आस्त।

Permalink Bookmark

तिग्मांशुरश्मिच्छुरितान्यदूरात् प्राञ्चि प्रभाते सलिलान्यपश्यत्

गभस्तिधाराभिरिव द्रुतानि तेजांसि भानोर् भुवि संभृतानि।

Permalink Bookmark

दिग्व्यापिनीर् लोचनलोभनीया मृजाऽन्वयाः स्नेहमिव स्रवन्तीः

ऋज्वायताः शस्यविशेषपङ्क्तीस् तुतोष पश्यन् वितृणाऽन्तरालाः।

Permalink Bookmark

वियोगदुःखाऽनुभवाऽनभिज्ञैः काले नृपांऽशं विहितं ददद्भिः

आहार्यशोभारहितैरमायै रैक्षिष्ट पुम्भिः प्रचितान् स गोष्ठान्

Permalink Bookmark

स्त्रीभूषणं चेष्टितमप्रगल्भं चारूण्यवक्राण्यपि वीक्षितानि

ऋजूंश्च विश्वासकृतः स्वभावान् गोपाऽङ्गनानां मुमुदे विलोक्य।

Permalink Bookmark

विवृत्तपार्श्वं रुचिराऽङ्गहारं समुद्वहच्चारुनितम्बरम्यम्

आमन्द्रमन्थध्वनिदत्ततालं गोपाऽङ्गनानृत्यमनन्दयत् तम्।

Permalink Bookmark

विचित्रमुच्चैः प्लवमानमारात् कुतूहलं त्रस्नु ततान तस्य

मेघाऽत्ययोपात्तवनोपशोभं कदम्बकं वातमजं मृगाणाम्।

Permalink Bookmark

सिताऽरविन्दप्रचयेषु च लीनाः संसक्तपेणेषु च सैकतेषु

कुन्दाऽवदाताः कलहंसमालाः प्रतीयीरे श्रोत्रसुखैर् निनादैः।

Permalink Bookmark

न तज् जलं, यन् न सुचारुपङ्कजं, न पङ्कजं तद्, यदलीनषट्पदम्,

न षट्पदोऽसौ, न जुगुञ्ज यः कलं; न गुञ्जितं तन्, न जहार यन् मनः।

Permalink Bookmark

तं यायजूकाः सह भिक्षुमुख्यैस् तपःकृशाः शान्त्युदकुम्भहस्ताः,

यायावराः पुष्पफलेन चा ऽन्ये प्राणर्चुरर्च्या जगदर्चनीयम्।

Permalink Bookmark

विद्यामथैनं विजयां जयां च रक्षोगणं क्षिप्नुमविक्षतात्मा

अध्यापिपद् गाधिसुतो यथावन् निघातयिष्यन् युधि यातुधानान्।

Permalink Bookmark

आयोधने स्थायुकमस्त्रजात ममोघमभ्यर्णमहाहवाय

ददौ वधाय क्षणदाचराणां तस्मै मुनिः श्रेयसि जागरूकः

Permalink Bookmark

तं विप्रदर्शं कृतघातयत्ना यान्तं वने रात्रिचरी डुढौके,

जिघांसुवेदं धृतभासुराऽस्त्रम् तां ताडकाख्यां निजघान रामः।

Permalink Bookmark

अथालुलोके हुतधूमकेतु शिखाऽञ्जनस्निग्धसमृद्धशाखम्

तपोवनं प्राध्ययनाऽभिभूत समुच्चरच्चारुपतक्त्रिशिञ्जम्।

Permalink Bookmark

क्षुद्रान् न जक्षुर् हरिणान् मृगेन्द्रा, विशश्वसे पक्षिगणैः समन्तात्,

नन्नम्यमानाः फलदित्सयेव चकाशिरे तत्र लता विलोलाः।

Permalink Bookmark

अपूपुजन् विष्टरपाद्यमाल्यै रातिथ्यनिष्णा वनवासिमुख्याः,

प्रत्यग्रहीष्टां मधुपर्कमिश्रं तावासनादि क्षितिपालपुत्रौ।

Permalink Bookmark

दैत्याऽभिभूतस्य युवामवोढं मग्नस्य दोर्भिर् भुवनस्य भारम्,

हवींषि संप्रत्यपि रक्षतं, तौ तपोधनैरित्थमभाषिषाताम्।

Permalink Bookmark

तान् प्रत्यवादीदथ राघ्वोऽपि, यथेप्सितं प्रस्तुत कर्म धर्म्यम्,

तपोमरुद्धिर् भवतां शराऽग्निः संधुक्ष्यतां नोऽरिसमिन्धनेषु।

Permalink Bookmark

प्रतुष्टुवुः कर्म ततः प्रक्wxल्क़्क़्प्तैस् ते यज्ञियैर् द्रव्यगणैर् यथावत्,

दक्षिण्यदिष्टं कृतमार्त्विजीनैस् तद् यातुधानैश् चिचिते प्रसर्पत्।

Permalink Bookmark

आपिङ्गरूक्षोर्ध्वशिरस्यबालैः शिरालजङ्घैर् गिरिकूटदघ्नैः

ततः क्षपाऽटैः पृथुपिङ्गलाऽक्षैः खं प्रावृषेण्यैरिव चानशेऽब्दैः।

Permalink Bookmark

अधिज्यचापः स्थिरबाहुमुष्टि रुदञ्चिताऽक्षोऽञ्चितदक्षिणोरुः

तान् लक्ष्मणः सन्नतवामजङ्घो जघान शुद्धेषुरमन्दकर्षी।

Permalink Bookmark

गाधेयदिष्टं विरसं रसन्तं रामो ऽपि मायाचणमस्त्रचुञ्चुः

स्थास्नुं रणे स्मेरमुखो जगाद मारीचमुच्चैर् वचनं महाऽर्थम्।

Permalink Bookmark

आत्मंभरिस् त्वंपिशितैर् नराणां फलेग्रहीन् हंसि वनस्पतीनाम्,

शौवस्तिकत्वं विभवा न येषां व्रजन्ति, तेषां दयसे न कस्मात्।

Permalink Bookmark

अद्मो द्विजान्, देवयजीन् निहन्मः, कुर्मः पुरं प्रेतनराऽधिवासम्,

धर्मो ह्ययं दाशरथे ! निजो नो, नैवाऽध्यकारिष्महि वेदवृत्ते।

Permalink Bookmark

धर्मोऽस्ति सत्यं तव राक्षसाऽय मन्यो व्यतिस्ते तु ममाऽपि धर्मः,

ब्रह्मद्विषस् ते प्रणिहन्मि येन, राजन्यवृत्तिर् धृतकार्मुकेषुः।

Permalink Bookmark

इत्थंप्रवादं युधि संप्रहारं प्रचक्रतू रामनिशाविहारौ,

तृणाय मत्वा रघुनन्दनो ऽथ बाणेन रक्षः प्रधनान् निरास्थत्।

Permalink Bookmark

जग्मुः प्रसादं द्विजमानसानि, द्यौर् वर्षुका पुष्पचयं बभूव,

निर्व्याजमिज्या ववृते। वचश् च भूयो बभाषे मुनिना कुमारः

Permalink Bookmark

महीय्यमाना भवता ऽतिमात्रं सुराऽध्वरे घस्मरजित्वरेण

दिवोऽपि वज्रायुधभूषणाया ह्रिणीयते वीरवती न भूमिः।

Permalink Bookmark

बलिर् बबन्धे, जलधिर् ममन्थे, जह्रेऽमृतं, दैत्यकुलं विजिग्यो,

कल्पाऽन्तदुःस्था वसुधा तथोहे येनैष भारोऽतिगुरुर् न तस्य।

Permalink Bookmark

इति ब्रुवाणो मधुरं हितं च तमाञ्जिहन् मैथिलयज्ञभूमिम्

रामं मुनिः प्रीतमना मखाऽन्ते यशांसि राज्ञां निजिघृक्षयिष्यन्।

Permalink Bookmark

एतौ स्म मित्रावरुणौ किमेतौ, किमश्विनौ सोमरसं पिपासू,

जनं समस्तं जनकाश्रमस्थं रूपेण तावौजिहतां नृसिंहौ।

Permalink Bookmark

अजिग्रहत् तं जनको धनुस् तद् "येनाऽर्दिदद् दैत्यपुरं पिनाकी",

जिज्ञासमानो बलमस्य बाह्वोर्। हसन्नभाङ्क्ष्वीद् रघुनन्दनस् तत्।

Permalink Bookmark

ततो नदीष्णान् पथिकान् गिरिज्ञा नाह्वायकान् भूमिपतेरयोध्याम्

दित्सुः सुतां योधहरैस् तुरङ्गैर् व्यसर्जयन् मैथिलमर्त्यमुख्यः।

Permalink Bookmark

क्षिप्रं ततो ऽध्वन्यतुरङ्गयायी यविष्ठवद् वृद्धतमो ऽपि राजा

आख्यायकेभ्यः श्रुतसूनुवृत्ति रग्लानयानो मिथिलामगच्छत्।

Permalink Bookmark

वृन्दिष्ठमार्चीद् वसुधाधिपानां तं प्रेष्ठमेतं गुरुवद् गरिष्ठम्

सदृङ्महान्तं सुकृताऽधिवासं बंहिष्ठकीर्तिं यशसा वरिष्ठम्।

Permalink Bookmark

त्रिवर्गपारीणमसौ भवन्त मध्यासयन्नासनमेकमिन्द्रः

विवेकदृश्वत्वमगात् सुराणां, तं मैथिलो वाक्यमिदं बभाषे।

Permalink Bookmark

हिरण्मयी साललतेव जङ्गमा च्युता दिवः स्थास्नुरिवाऽचिरप्रभा

शशाङ्कंकान्तेरधिदेवताकृतिः सुता ददे तस्य सुताय मैथिली।

Permalink Bookmark

लब्धा ततो विश्वजनीनवृत्तिस् तामात्मनीनामुदवोढ रामः

सद्रत्नमुक्ताफलभर्मशोभां संबंहयन्तीम् रघुवर्ग्यलक्ष्मीम्।

Permalink Bookmark

सुप्रातमासादितसंमदं तद् वन्दारुभिः संस्तुतमभ्ययोध्यम्

अश्वीयराजन्यकहास्तिकाढ्य मगात् सराजं बलमध्वनीनम्।

Permalink Bookmark

विशङ्कटो वक्षसि बाणपाणिः संपन्नतालद्वयसः पुरस्तात्

भीष्मो धनुष्मानुपजान्वरत्नि रैति स्म रामः पथि जामदग्न्यः।

Permalink Bookmark

उच्चैरसौ राघवमाह्वतेदं धनुः सबाणं कुरु, साऽतियासीः।

पराक्रमज्ञः प्रियसन्ततिस् तं नम्रः क्षितीन्द्रो ऽनुनिनीषुरूचे।

Permalink Bookmark

अनेकशो निर्जितराजकस् त्वं, पित् नतार्प्सीर् नृपरक्ततोयैः,

संक्षिप्य संरम्भमसदूविपक्षं, कास्था ऽर्भके ऽस्मिंस्तव राम ! रामे।

Permalink Bookmark

अजीगणद् दशरथं न वाक्यं यदा स दर्पेण, तदा कुमारः

धनुर् व्यकार्क्षीद् गुरुबाणगर्भं, लोकानलावीद् विजितांश्च तस्य।

Permalink Bookmark

जिते नृपाऽरौ, सुमनीभवन्ति शब्दायमानान्यशनैर्शङ्कम्

वृद्धस्य राज्ञो ऽनुमते बलानि जगाहिरे ऽनेकमुखानि मार्गान्।

Permalink Bookmark

अथ पुरुजवयोगान् नेदयद् दूरसंस्थं दवयदतिरयेण प्राप्तमुर्वीविभागम्

क्लमरहितमचेतन् नीरजीकारितक्ष्मां, बलमुपहितशोभां तूर्णमायादयोध्याम्।

Permalink Bookmark