५

भट्टिकाव्यम्

This text does not support clickable word meanings.

निराकरिष्णू वर्तिष्णू वर्धिष्णू परतो रणम्

उत्पतिष्णू सहिष्णू च चेरतुः खरदूषणौ।

Permalink Bookmark

तौ खड्गमुसलप्रासचक्रबाणगदाकरौ

अकार्ष्टामायुधच्छायं रजःसन्तमसे रणे।

Permalink Bookmark

अथ तीक्ष्णायसैर् बानैरधिमर्म रघूत्तमौ

व्याधं व्याधममूढौ तौ यमसाच्चक्रतुर् द्विषौ।

Permalink Bookmark

हतबन्धुर् जगामा ऽसौ ततः शूर्पणखा वनात्

पारेसमुद्रं लङ्कायां वसन्तं रावणां पतिम्।

Permalink Bookmark

संप्राप्य राक्षससभं चक्रन्द क्रोधविह्वला,

नामग्राममरोदीत् सा भ्रातरौ रावणाऽन्तिके।

Permalink Bookmark

"दण्डकानध्यवात्तां यौ वीर ! रक्षःप्रकाण्डकौ,

नृभ्यां संख्येऽकृशातां तौ सभृत्यौ भूमिवर्ध्नौ।

Permalink Bookmark

विग्रहस् तव शक्रेण बृहस्पतिपुरोधसा

सार्धं कुमारसेनान्या, शून्यश् चाऽसीति को नयः

Permalink Bookmark

यद्यहं नाथ ! ना ऽयास्यं विनासा हतबान्धवा,

ना ऽज्ञास्यस् त्वमिदं सर्वं प्रमाद्यंश् चारदुर्बलः।

Permalink Bookmark

करिष्यमाणं विज्ञेयं कार्यं, किं नु कृतं परैः,

अपकारे कृते ऽप्यज्ञो विजिगीषुर् न वा भवान्।

Permalink Bookmark

वृतस् त्वं पात्रेसमितैः खट्वारूढः प्रमादवान्

पानशौण्डः श्रियं नेता ना ऽत्यन्तीनत्वमुन्मनाः

Permalink Bookmark

अध्वरेष्वग्निचित्वत्सु सोमसुत्वत आश्रमान्

अत्तुं महेन्द्रियं भागमेति दुश्च्यवनो ऽधुना,

Permalink Bookmark

आमिक्षीयं दधिक्षीरं पुरोडाश्यं तथौषधम्

हविर् हैयङ्गवीनं च नाऽप्युपघ्नन्ति राक्षसाः

Permalink Bookmark

युवजानिर् धनुश्पाणिर् भूमिष्ठः खविचारिणः

रामो यज्ञद्रुहो हन्ति कालकल्पशिलीमुखः

Permalink Bookmark

मांसान्योष्ठाऽवलोप्यानि साधनीयानि देवताः

अश्नन्ति, रामाद् रक्षांसि बिभ्यश्रुवते दिशः

Permalink Bookmark

कुरु बुद्धिं कुशाऽग्रियामनुकामीनतां त्यज,

लक्ष्मीं परम्परीणां त्वं पुत्रपौत्रीणतां नय।

Permalink Bookmark

सहायवन्त उद्युक्ता बहवो निपुणाश् च याम्

श्रियमाशासते, लोलां तां हस्तेकृत्य मा श्वसीः

Permalink Bookmark

लक्ष्मीः पुंयोगमाशंसुः कुलटेव कुतूहलात्

अन्तिके ऽपि स्थिता पत्युश् छलेनाऽन्यं निरीक्षते।

Permalink Bookmark

योषिद्वृन्दारिका तस्य दयिता हंसगामिनी

दूर्वाकाण्डमिव श्यामा न्यग्रोधपरिमण्डला।

Permalink Bookmark

नास्यं पश्यति यस् तस्या, निंस्ते दन्तच्छदं न वा,

संशृणोति न चोक्तानि, मिथ्यासौ निहितेन्द्रियः।

Permalink Bookmark

सारो ऽसाविन्द्रियाऽर्थानां, यस्या ऽसौ तस्य नन्दथुः,

तल्पे कान्ताऽन्तरैः सार्धं मन्ये ऽहं धिङ् निमज्जथुम्।

Permalink Bookmark

न तं पश्यामि, यस्या ऽसौ भवेन् नोदेजया मतेः

त्रैलोक्येनाऽपि विन्दस् त्वं तां क्रीत्वा सुकृती भव।

Permalink Bookmark

नैवेन्द्राणी, न रुद्राणी, न मानवी न रोहिणी,

वरुणानी न, ना ऽग्नायी तस्याः सीमन्तिनी समा।"

Permalink Bookmark

प्रत्यूचे राक्षसेन्द्रस् ताम् "आश्वसिहि, बिभेषि किम्,

त्यज नक्तञ्चरि ! क्षोभं, वाचाटे ! रावणो ह्यहम्।

Permalink Bookmark

मामुपास्त दिदृक्षावान् याष्टीकव्याहतो हरिः

आज्ञालाभोन्मुखो दूरात् काक्षेणा ऽनादरेक्षितः

Permalink Bookmark

विरुग्णोदग्रघाराऽग्नः कुलिशो मम वक्षसि

अभिन्नं शतधात्मानं मन्यते बलिनं बली।

Permalink Bookmark

कृत्वा लङ्काद्रुमालानमहमैरावतं गजम्

बन्धने ऽनुपयोगित्वान् नतं तृणवदत्यजम्।

Permalink Bookmark

आहोपुरुषिकां पश्य मम, सद्रत्नकान्तिभिः

ध्वस्ताऽन्धकारे ऽपि पुरे पूर्णेन्दोः सन्निधिः सदा।

Permalink Bookmark

हृतरत्नश् च्युतोद्योगो रक्षोभ्यः करदो दिवि

पूतक्रतायीमभ्येति सत्रपः किं न गोत्रभित्।

Permalink Bookmark

अतुल्यमहसा सार्धं रामेण मम विग्रहः

त्रपाकरस्, तथाप्येष यतिष्ये तद्विनिग्रहे।"

Permalink Bookmark

उत्पत्य खं दशग्रीवो मनोयायी शिताऽस्त्रभृत्

समुद्रसविधावासं मारीचं प्रति चक्रमे।

Permalink Bookmark

सम्पत्य तत्सनीडेसौ तं वृत्तान्तमषिष्रवत्,

त्रस्नुनाऽथ श्रुताऽर्थेन तेनाऽगादि दशाननः।

Permalink Bookmark

"अन्तर्धत्स्व रघुव्याघ्रात् तस्मात् त्वं राक्षसेश्वर !,

यो रण्ने दुरुपस्थानो हस्तरोधं दधद् धनुः,

Permalink Bookmark

भवन्तं कार्तवीर्यो यो हीनसन्धिमचीकरत्,

जिगाय तस्य हन्तारं स रामः सार्वलौकिकम्।

Permalink Bookmark

यमास्यदृश्वरी तस्य ताडका वेत्ति विक्रमम्।

शूरंमन्यो रणाच् चाऽहं निरस्तः सिंहनर्दिना।

Permalink Bookmark

न त्वं तेना ऽन्वभाविष्ठा, ना ऽन्वभावि त्वया ऽप्यसौ,

अनुभूतो मया चा ऽसौ, तेन चा ऽन्वभविष्यहम्,

Permalink Bookmark

अध्यङ् शस्त्रभृतां रामो, न्यञ्चस् तं प्राप्य मद्विधाः,

स कन्याशुल्कमभनङ् मिथिलायां मखे धनुः

Permalink Bookmark

संवित्तः सहयुध्वानौ तच्छक्तिं खरदूषणौ,

यज्वानश् च ससुत्वानो, यानगोपीन् मखेषु सः।

Permalink Bookmark

सुखजातः सुरापीतो नृजग्धो माल्यधारयः

अधिलङ्कं स्त्रियो दीव्य, मारब्धा बलिविग्रहम्।"

Permalink Bookmark

तंभीतंकारमाक्रुश्य रावणः प्रत्यभाषत

"यातयामं विजितवान् स रामं यदि, किं ततः

Permalink Bookmark

अघानि ताडका तेन लज्जाभयविभूषणा,

स्त्रीजने यदि तच् छ्लाघ्यं, धिग् लोकं क्षुद्रमानसम्।

Permalink Bookmark

यद् गेहेनर्दिनमसौ शरैर् भीरुमभाययत्

कुब्रह्मयज्ञके रामो भवन्तं, पौरुषं न तत्।

Permalink Bookmark

चिरकालोषितं जीर्णं कीटनिष्कुषितं धनुः

किं चित्रं यदि रामेण भग्नं क्षत्रियकाऽन्तिके।

Permalink Bookmark

वनतापसके वीरौ विपक्षे गलितादरौ

किं चित्रं यदि साऽवज्ञौ मम्रतुः खरदूषणौ।

Permalink Bookmark

त्वं च भीरुः सुदुर्बुद्धे ! नित्यं शरणकाम्यसि,

गुणांश् चाऽपह्नुषेऽस्माकं, स्तौषि शत्रूंश् च नः सदा।

Permalink Bookmark

शीर्षच्छेद्यमतोऽहं त्वा करोमि क्षितिवर्धनम्,

कारयिष्यामि वा कृत्यं विजिघृक्षुर् वनौकसौ।

Permalink Bookmark

तमुद्यतनिषाताऽसिं प्रत्युवाच जिजीविषुः

मारीचो ऽनुनयंस् त्रासाद् "अभ्यमित्र्यो भवामि ते।

Permalink Bookmark

हरामि रामसौमित्री मृगो भूत्वा मृगद्युवौ,

उद्योगमभ्यमित्रीणो यथेष्टं त्वं च संतनु।"

Permalink Bookmark

ततश् चित्रीयमाणो ऽसौ हेमरत्नमयो मृगः

यथामुखीनः सीतायाः पुप्लुवे बहु लोभयन्।

Permalink Bookmark

तेना ऽदुद्यूषयद् रामं मृगेण मृगलोचना

मैथिली विपुलोरस्कं प्रावुवूर्षुर् मृगाऽजिनम्।

Permalink Bookmark

योगक्षेमकरं कृत्वा सीताया लक्ष्मणं ततः

मृगस्याऽनुपदी रामो जगाम गजविक्रमः

Permalink Bookmark

स्थायं स्थायं क्वचिद् यान्तं क्रान्त्वा क्रान्त्वा स्थितं क्वचित्

वीक्षमाणो मृगं रामश् चित्रवृत्तिं विसिष्मिये।

Permalink Bookmark

चिरं क्लिशित्वा मर्माविद् रामो विलुभितप्लवम्

शब्दायमानमव्यात्सीत् भयदं क्षणदाचरम्।

Permalink Bookmark

श्रुत्वा विस्फूर्जथुप्रख्यं निनादं परिदेविनी

मत्वा कष्टश्रितं रामं सौमित्रिं गन्तुमैजिहत्।

Permalink Bookmark

"एष प्रावृषिजाऽम्भोद नादी भ्राता विरौति ते,

ज्ञातेयं कुरु सौमित्रे ! भयात् त्रायस्व राघवम्।"

Permalink Bookmark

"रामसंघुषितं नैतन्, मृगस्यैव विवञ्चिषोः

रामस्वनितसङ्काशः स्वान्", इत्यवदत् स ताम्।

Permalink Bookmark

"आप्यानस्कन्धकण्ठांऽसं रुषितं सहितुं रणे

प्रोर्णुवन्तं दिशो बाणैः काकुत्स्थं भीरु ! कः क्षमः

Permalink Bookmark

देहं बिभ्नक्षुरस्त्राऽग्नौ मृगः प्राणैर् दिदेविषन्

ज्याघृष्टकठिनाऽङ्गुष्ठं राममायान् मुमूर्षया।

Permalink Bookmark

शत्रून् भीषयमाणं तं रामं विस्मापयेत कः,

मा स्म भैषीस्, त्वया ऽद्यैव कृताऽर्थो द्रक्ष्यते पतिः"

Permalink Bookmark

"यायास् त्वमिति कामो मे, गन्तुमुत्सहसे न च,

इच्छुः कामयितुं त्वं माम्", इत्यसौ जगदे तया।

Permalink Bookmark

मृषोद्यं प्रवदन्तीं तां सत्यवद्यो रघूत्तमः

निरगात् "शत्रुहस्तं त्वं यास्यसी"ति शपन् वशी।

Permalink Bookmark

गते तस्मिन्, जलशुचिः शुद्धदन् रावणः शिखी

जञ्जपूको ऽक्षमालावान् धारयो मृदलाबुनः

Permalink Bookmark

कमण्डलुकपालेन शिरसा च मृजावता

संवस्त्र्य लाक्षिके वस्त्रे मात्राः संभाण्ड्य दण्डवान्

Permalink Bookmark

अधीयन्नात्मविद् विद्यां धारयन् मस्करिव्रतम्

वदन् बह्वङ्गुलिस्फोटं भ्रूक्षेपं च विलोकयन्

Permalink Bookmark

संदिदर्शयिषुः साम निजुह्नूषुः क्षपाटताम्

चंक्रमावान् समागत्य सीतामूचे"सुखाभव।"

Permalink Bookmark

सायंतनीं तिथिप्रण्यः पङ्कजानां दिवातनीम्

कान्तिं कान्त्या सदातन्या ह्रेपयन्ती शुचिस्मिता।

Permalink Bookmark

का त्वमेकाकिनी भीरु ! निरन्वयजने वने,

क्षुध्यन्तो ऽप्यघसन् व्यालास् त्वामपालां कथं न वा।

Permalink Bookmark

हृदयंगममूर्तिस् त्वं सुभगंभावुकं वनम्

कुर्वाणा भीममप्येतद् वदा ऽभ्यैः केन हेतुना।

Permalink Bookmark

सुकृतं प्रियकारी त्वं कं हरस्युपतिष्ठसे,

पुण्यकृच् चाटुकारस् ते किङ्करः सुरतेषु कः।

Permalink Bookmark

परिपर्युदधे रूपमाद्युलोकाच् च दुर्लभम्।

भावत्कं दृष्टवत्स्वेतदस्मास्वधि सुजीवितम्।

Permalink Bookmark

आपीतमधुका भृङ्गैः सुदिवेवाऽरविन्दिनी

सत्परिमललक्ष्मीका ना ऽपुंस्काऽसीति मे मतिः।

Permalink Bookmark

मिथ्यैव श्रीः श्रियंमन्या, श्रीमन्मन्यो मृषा हरिः,

साक्षात्कृत्याऽभिमन्येऽहं त्वां हरन्तीं श्रियं श्रियः

Permalink Bookmark

नोदकण्ठिष्यता ऽत्यर्थं, त्वामैक्षिष्यत चेत् स्मरः,

खेलायन्ननिशं नापि सजूःकृत्य रतिं वसेत्,

Permalink Bookmark

वल्गूयन्तीं विलोक्य त्वां स्त्री न मन्तूयतीह का,

कान्तिं नाऽभिमनायेत को वा स्थाणुसमो ऽपि ते।

Permalink Bookmark

दुःखायते जनः सर्वाह्, स एवैकः सुखायते,

यस्योत्सुकायमाना त्वं न प्रतीपायसेऽन्तिके।

Permalink Bookmark

कः। पण्डितायमानस् त्वा मादायामिषसन्निभाम्

त्रस्यन् वैरायमाणेभ्यः शून्यमन्ववसद् वनम्।"

Permalink Bookmark

ओजायमाना तस्या ऽर्ध्यं प्रणीय जनकात्मजा

उवाच दशमूर्धानं सादरा गद्गदं वचः

Permalink Bookmark

"महाकुलीन ऐक्ष्वाके वंशे दाशरथिर् मम

पितुः प्रियंकरो भर्ता क्षेमंकारस् तपस्विनाम्।

Permalink Bookmark

निहन्ता वैरकाराणां सतां बहुकरः सदा

पारश्वधिकरामस्य शक्तेरन्तकरो रणे

Permalink Bookmark

अध्वरेष्विष्टिनां पाता पूर्ती कर्मसु सर्वदा

पितुर् नियोगाद् राजत्वं हित्वा योऽभ्यागमद् वनम्

Permalink Bookmark

पितत्रिक्रोष्टुजुष्टानि रक्षांसि भयदे वने

यस्य बाणनिकृत्तानि श्रेणीभूतानि शेरते।

Permalink Bookmark

दीव्यमानं शितान् बाणानस्यमानं महागदाः

निघ्नानं शात्रवान् रामं कथं त्वं नाऽवगच्छसि।

Permalink Bookmark

भ्रातरि न्यस्य यातो मां मृगाविन् मृगयामसौ,

एषितुं प्रेषितो यातो मया तस्या ऽनुजो वनम्

Permalink Bookmark

अथायस्यन् कषायाऽक्षः स्यन्नस्वेदकणोल्बणः

संदर्षितान्तराकूतस् तामवादीद् दशाननः,

Permalink Bookmark

"कृते कानिष्ठिनेयस्य ज्यैष्ठिनेयं विवासितम्

को नग्नमुषितप्रख्यं बहु मन्येत राघवम्।

Permalink Bookmark

राक्षसान् बटुयज्ञेषु पिण्डीशूरान् निरस्तवान्

यद्यसौ कूपमाण्डूकि ! तवैतावति कः स्मयः

Permalink Bookmark

मत्पराक्रमसंक्षिप्तराज्यभोगपरिच्छदः

युक्तं ममैव किं वक्तुं दरिद्राति यथा हरिः

Permalink Bookmark

निर्लङ्को विमदः स्वामी धनानां हृतपुष्पकः

अध्यास्ते ऽन्तर्गिरं यस्मात्, कस् तन् ना ऽवैति कारणम्।

Permalink Bookmark

भिन्ननौक इव ध्यायन् मत्तो बिभ्यद् यमः स्वयम्

कृष्णिमानं दधानेन मुखेनास्ते निरुद्यतिः

Permalink Bookmark

समुद्रोपत्यका हैमी पर्वताऽधित्यका पुरी

रत्नपारायणं नाम्ना लङ्केति मम मैथिलि !

Permalink Bookmark

आवासे सिक्तसंमृष्टे गन्धैस् त्वं लिप्तवासिता

आर्पितोरुसुगन्धिस्रक् तस्यां वस मया सह।

Permalink Bookmark

संगच्छ पौंस्नि ! स्त्रैणं मां युवानं तरुणी शुभे !

राघवः प्रोष्यपापीयान्, जहीहि तमकिंचनम्।

Permalink Bookmark

अश्नीतपिबतीयन्ती प्रसिता स्मरकर्मणि

वशेकृत्य दशग्रीवं मोदस्व वरमन्दिरे।

Permalink Bookmark

मा स्म भूर् ग्राहिणी भीरु ! गन्तुमुत्साहिनी भव,

उद्भासिनी च भूत्वा मे वक्षःसंमार्दिनी भव।"

Permalink Bookmark

तां प्रातिकूलिकीं मत्वा जिहीर्षुर् भीमविग्रहः

बाहूपपीडमाश्लिष्य जगाहे द्यां निशाचरः

Permalink Bookmark

त्रस्यन्तीं तां समादाय यतो रात्रिंचरालयम्

तूष्णींभूय भयादासांचक्रिरे मृगपक्षिणः

Permalink Bookmark

उच्चै रारस्यमानां तां कृपणां रामलक्ष्मणौ

जटायुः प्राप पक्षीन्द्रः परुषं रावणं वदन्।

Permalink Bookmark

इति प्रकीर्ण-काण्डः प्रथमः समाप्तः

Permalink Bookmark

अतः परमधिकार-काण्डम्

Permalink Bookmark

"द्विषन् ! वनेचराऽग्र्याणां त्वमादायचरो वने

अग्रेसरो जघन्यानां मा भूः पूर्वसरो मम।

Permalink Bookmark

यशस्करसमाचारं ख्यातं भूवि दयाकरम्

पितुर्वाक्यकरं रामं धिक् त्वां दुन्वन्तमत्रपम्

Permalink Bookmark

अहमन्तकरो नूनं ध्वान्तस्येव दिवाकरः

तव राक्षस ! रामस्य नेयः कर्मकरोपमः

Permalink Bookmark

सतामरुष्करं पक्षी वैरकारं नराऽशिनम्

हन्तुं कलहकारोऽसौ शब्दकारः पपात खम्।

Permalink Bookmark

अतः परं प्रकीर्णकाः

Permalink Bookmark

धुन्वन् सर्वपथीनं खे वितानं पक्षयोरसौ

मांसशोणितसंदर्शं तुण्डघातमयुध्यत।

Permalink Bookmark

न बिभाय, न जिह्राय, न चक्लाम, न विव्यथे

आघ्नानो विध्यमानो वा रणान् निववृते न च।

Permalink Bookmark

पिशाचमुखधौरेयं सच्छत्रकवचं रथम्

युधि कद्रथवद् भीमंबभञ्ज ध्वजशालिनम्

Permalink Bookmark

अतः परं आमधिकारः

Permalink Bookmark

संत्रासयांचकाराऽरिं, सुरान् पिप्राय पश्यतः,

स त्याजयांचकाराऽरिं सीतां विंशतिबाहुना।

Permalink Bookmark

असीतो रावणः कासांचक्रे शस्त्रैर् निराकुलः,

भूयस् तं भेदिकांचक्रे नखतुण्डायुधः खगः।

Permalink Bookmark

हन्तुं क्रोधवशादीहांचक्राते तौ परस्पसम्,

न वा पलायांचक्रे विर् दयांचक्रे न राक्षसः।

Permalink Bookmark

उपासांचक्रिरे द्रष्टुं देवगन्धर्वकिन्नराः,

छलेन पक्षौ लोलूयांचक्रे क्रव्यात् पतत्रिणः

Permalink Bookmark

प्रलुठितमवनौ विलोक्य कृत्तं दशवदनः खचरोत्तमं प्रहृष्यन्

रथवरमधिरुह्य भीमधुर्यं स्वपुरमगात् परिगृह्य रामकान्ताम्।

Permalink Bookmark