५

अहोतुखलु विपद्यमानाभ्युदये राक्षसकुले विपन्नसर्वसाधनस्य निहतवीरपुरुषस्य स्वयं च प्राणसंशयं प्राप्तस्येदानीमपि प्रसन्नत्वं नोपगच्छति महाराजस्य बुद्धिः । को हि नाम,

चलत्तरङ्गाहतभीमवेलमुदीर्णनक्राकुलनीलनीरम् ।

समुद्रमाक्रान्तमवेक्ष्य तस्मै दारप्रदानान्न करोति शान्तिम् ॥ १ ॥

अपि च

प्रहस्तप्रमुखा वीराः कुम्भकर्णपुरस्सराः ।

निहता राघवेणाद्य शक्रजिच्चापि निर्गतः ॥ २ ॥

एवमपि गते,

मदनवशगतो महानयार्थं सचिववचोऽप्यनवेक्ष्य वीरमानी ।

रघुकुलवृषभस्य तस्य देवीं जनकसुतां न ददाति योद्धुकामः ॥ ३ ॥

Edit Permalink Bookmark

( प्रविश्य )

Edit Permalink Bookmark

विद्युजिह्वः —

अपि सुखमार्यस्य ।

Edit Permalink Bookmark

काञ्चुकीयः —

विद्युज्जिह्व ! गच्छ, महाराजवचनाद् रामलक्ष्मणयोः शिरःप्रतिकृतिरानीयताम् ।

Edit Permalink Bookmark

विद्युजिह्वः —

यदाज्ञापयति महाराज: ।( निष्क्रान्तः । )

Edit Permalink Bookmark

काञ्चुकीयः —

यावदहमपि महाराजस्य प्रत्यन्तरीभविष्यामि ।

Edit Permalink Bookmark

( निष्क्रान्तः । )

Edit Permalink Bookmark

विष्कम्भकः ।

Edit Permalink Bookmark

( तत: प्रविशति राक्षसीगणपरिवृता सीता )

Edit Permalink Bookmark

सीता —

किण्णुहु अय्यउत्तस्स आगमणेण पहळादिअस्स हिअअस्स अज्ज आवेओ विअ संवृत्तो । अणिट्ठाणि निमित्ताणि अ दिस्सन्ति । एवं वि दाणि( अच्चाहिअं ?) हिअअस्स महन्तो अब्भुदओ वड्ढइ । सव्वहा इस्सरा सन्तिं करन्तु । [ किन्नु खल्वार्थ-पुत्रस्यागमनेन प्र

( ( त )

( )त

( )तः

( प्रविशति रावणः । ) )

Edit Permalink Bookmark

रावणः —

मा तावद्,

एषा विहाय भवनं मम सम्प्रयाता

नारी नवामलजलोद्भवलग्नहस्ता ।

लङ्का यदा हि समरे वशमागता मे

पौलस्त्यमाशु परिजित्य तदा गृहीता ॥ ४ ॥

भवति ! तिष्ठ तिष्ठ । न खलु न खलु गन्तव्यम् । किं ब्रवीषि उत्सृज्य त्वां राममुपगच्छामीति । आः अपध्वंस ।

बलादेव गृहीतासि तदा वैश्रवणालये ।

बलादेव ग्रहीष्ये त्वां हत्वा राघवमाहवे ॥ ५ ॥

किमनया । यावदहमपि सीतां विलोभयिष्ये । ( मदनावेशं निरूप्य ) अहोतुखल्वतुलबलता कुसुमधन्वनः । कुतः,

निद्रां मे निशि विस्मरन्ति नयनान्यालोक्य सीताननं

तत्संश्लेषसुखार्थिनी तनुतरा याता तनुः पाण्डुताम् ।

सन्तापं रमणीयवस्तुविषये बध्नाति पुष्पेषुणा

कष्टं निर्जितविष्टपत्रयभुजो निर्जीयते रावणः ॥ ६ ॥

Edit Permalink Bookmark

( उपेत्य )

Edit Permalink Bookmark

सीते! त्यजत्वमरविन्दपलाशनेत्रे !

चित्तं हि मानुषगतं मम चित्तनाथे ! ।

शस्त्रेण मेऽद्य समरे विनिपात्यमानं

प्रेक्षस्व लक्ष्मणयुतं तव चित्तकान्तम् ॥ ७ ॥

Edit Permalink Bookmark

सीता —

हं मूढो खुसि रावणओ, जो मन्दरं हत्थेण तुळयिदुकामो ।हं मूढः खल्वसि रावणकः, यो मन्दरं हस्तेन तुलयितुकामः ।

Edit Permalink Bookmark

( प्रविश्य )

Edit Permalink Bookmark

राक्षसः —

जयतु महाराजः ।

एते तयोर्मानुषयोः शिरसी राजपुत्रयोः ।

युधि हत्वा कुमारेण गृहीते त्वत्प्रियार्थिना ॥ ८ ॥

Edit Permalink Bookmark

रावणः —

सीते ! पश्य पश्य तयोर्मानुषयोः शिरसी ।

Edit Permalink Bookmark

सीता —

हा अय्यउत्त ! ।( इति मूर्च्छिता पतति । ) हा आर्यपुत्र ! ।

Edit Permalink Bookmark

रावणः —

सीते ! भावं परित्यज्य मानुषेऽस्मिन् गतायुषि ।

अद्यैव त्वं विशालाक्षि ! महतीं श्रियमाप्नुहि ॥ ९ ॥

Edit Permalink Bookmark

सीता —

( प्रत्यभिज्ञाय ) हा अय्यउत्त ! परिमळणवकमळसण्णिहे वदणे परिवृत्तणअणे पेक्खन्ती अदिधीरा खु म्हि मन्दभाआ । हा अय्यउत्त ! एदस्सिं दुःखसाअरे मं णिक्खिविअ कहिं गदो सि । जाव ण मरामि । किंणुखु अळिअं एदं भवे । भद्द ! जेण असिणा अय्यउत्तस्स असदिसं किदं, तेण मं वि मारेहि । [ हा आर्यपुत्र ! परिमलनवकमलसन्निभे वदने परिवृत्तनयने पश्यन्ती अतिधीरा खल्वस्मि मन्दभागा । हा आर्यपुत्र ! एतस्मिन् दुःखसागरे मां निक्षिप्य कुत्र गतोऽसि । यावन्न म्रिये । किन्नुखल्वलीकमेतद् भवेत् । भद्र ! येनासिनार्यपुत्रस्यासदृशं कृतं तेन मामपि मारय । ]

Edit Permalink Bookmark

रावणः —

व्यक्तमिन्द्रजिता युद्धे हते तस्मिन् नराधमे ।

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा केन त्वं मोक्षयिष्यसे ॥ १० ॥

Edit Permalink Bookmark

( नेपथ्ये )

Edit Permalink Bookmark

रामेण रामेण ।

Edit Permalink Bookmark

सीता —

चिरं जीव ।

Edit Permalink Bookmark

( प्रविश्य )

Edit Permalink Bookmark

राक्षसः —

( ससम्भ्रमम् ) रामेण रामेण ।

Edit Permalink Bookmark

रावणः —

कथं कथं रामेणेति ।

Edit Permalink Bookmark

राक्षसः —

प्रसीदतु प्रसीदतु महाराजः । अतिपातिवृत्तान्तनिवेदनत्वरयावस्थान्तरं नावेक्षितम् ।

Edit Permalink Bookmark

रावणः —

ब्रूहि ब्रूहि । किं कृतं मनुजतापसेन ।

Edit Permalink Bookmark

राक्षसः —

श्रोतुमर्हति महाराजः । तेन खलु,

उदीर्णसत्त्वेन महाबलेन लङ्केश्वरं त्वामभिभूय शीघ्रम् ।

सलक्ष्मणेनाद्य हि राघवेण प्रसह्य युद्धे निहतः सुतस्ते ॥ ११ ॥

Edit Permalink Bookmark

रावणः —

आः दुरात्मन्! समरभीरो !

देवाः सेन्द्रा जिता येन दैत्याश्चापि पराङ्मुखाः ।

इन्द्रजित् सोऽपि समरे मानुषेण निहन्यते ॥ १२ ॥

Edit Permalink Bookmark

राक्षसः —

प्रसीदतु प्रसीदतु महाराजः । महाराजपादमूले कुमारमन्तरेणानृतं नाभिधीयते ।( इति मूर्च्छितः पतति । )

Edit Permalink Bookmark

राक्षसः —

महाराज ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।

Edit Permalink Bookmark

रावण: —

( प्रत्यभिज्ञाय )

हा वत्स ! सर्वजगतां ज्वरकृत् ! कृतास्त्र !

हा वत्स ! वासवजिदानतवैरिचक्र ! ।

हा वत्स ! वीर ! गुरुवत्सल ! युद्धशौण्ड !

हा वत्स ! मामिह विहाय गतोऽसि कस्मात् ॥ १३ ॥

Edit Permalink Bookmark

( इति मोहमुपगतः । )

Edit Permalink Bookmark

राक्षसः —

हा धिक् त्रैलोक्यविजयी लङ्केश्वर एतामवस्थां प्रापितो हतकेन विधिना । महाराज ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।

Edit Permalink Bookmark

रावण: —

( समाश्वस्य ) इदानीमनर्थहेतुभूतया सीतया किमनया त्रैलोक्यविजयविफलया चपलया श्रिया च । किं भोः कृतान्तहतक ! अद्यापि भयविह्वलोऽसि ।

इदानीमपि निःस्नेहो वत्सेनेन्द्रजिता विना ।

कष्टं कठोरहृदयो जीवत्येष दशाननः ॥ १४ ॥

Edit Permalink Bookmark

( इति सन्तापात् पतति । )

Edit Permalink Bookmark

राक्षस: —

हा भो रजनीचरवीराः ! एवंगते राजन्यन्तःकक्ष्यास्थिता रक्षिणश्चाप्रमत्ता भवन्तु भवन्तः ।

Edit Permalink Bookmark

( नेपथ्ये )

Edit Permalink Bookmark

भो भो रजनीचरवीराः ! समरमुखनिरस्तप्रहस्तनिकुम्भकुम्भकर्णेन्द्रजिद्विकलबलजलधिजनितभयचकितविमुखाः ! चपलपलायनमनुचितमविरतममरसमराणि जितवतां भवताम्, अथ च विश्वलोकविजयविख्यातविंशद्बाहुशालिनि भर्तर्यत्र स्थितवति लङ्केश्वरे ।

Edit Permalink Bookmark

रावणः —

( श्रुत्वा सामर्षम् ) गच्छ, भूयो ज्ञायतां वृत्तान्तः ।

Edit Permalink Bookmark

राक्षसः —

यदाज्ञापयति महाराजः ।( निष्क्रम्य प्रविश्य ) जयतु महाराजः । एष हि रामः,

धनुषि निहितबाणस्त्वामतिक्रम्य गर्वा-

द्धरिगणपरिवारो हाससम्फुल्लनेत्रः ।

रणशिरसि सुतं ते पातयित्वा तु राज-

न्नभिपतति हि लङ्कां सन्दिधक्षुर्यथैव ॥ १५ ॥

Edit Permalink Bookmark

रावणः —

( सहसोत्थाय सरोषम् ) कासौ कासौ । ( असिमुद्यम्य )

वज्रीभकुम्भतटभेदकठोरधारः

क्रोधोपहारमसिरेष विधास्यति त्वाम् ।

सम्प्रत्यवन्त्वनिमिषा इह मत्करस्थः

क्षुद्र ! क्व यास्यसि कुतापस ! तिष्ठ तिष्ठ ॥ १६ ॥

Edit Permalink Bookmark

राक्षस: —

महाराज ! अलमतिसाहसेन ।

Edit Permalink Bookmark

सीता —

अणिट्ठाणि अणरुहाणि अणिमित्ताणि इदाणिं करअंतस्स रावणस्स अइरेण मरणं भविस्सिदि ।[ अनिष्टान्यनर्हाण्यनिमित्तानीदानीं कुर्वतो रावणास्याचिरेण मरणं भविष्यति । ]

Edit Permalink Bookmark

रावणः —

अस्याः कारणेन बहवो भ्रातरः सुताः सुहृदश्व मे निहताः । तस्मादमित्रविषयमस्या हृदयं भित्त्वा कृष्टान्त्रमालालङ्कृतः खड्गाशनिपातेन समनुजयुगलं सकलवानरकुलं ध्वंसयामि ।

Edit Permalink Bookmark

राक्षसः —

प्रसीदतु प्रसीदतु महाराजः । अलमलमिदानीमरिबलावलेपमन्तरेणानवरतवृथाप्रयासेन । अवश्यं च स्त्रीवधो न कर्तव्यः ।

Edit Permalink Bookmark

रावणः —

तेन हि स्यन्दनमानय ।

Edit Permalink Bookmark

राक्षसः —

यदाज्ञापयति महाराजः ।( निष्क्रम्य प्रविश्य ) जयतु महाराजः । इदं स्यन्दनम् ।

Edit Permalink Bookmark

रावण: —

( रथमारुह्य )

समावृतं सुरैरद्य सीते ! द्रक्ष्यसि राघवम् ।

मम चापच्युतैस्तीक्ष्णैर्बाणैराक्रान्तचेतसम् ॥ १७ ॥

Edit Permalink Bookmark

( निष्क्रान्तः सपरिवारो रावणः । )

Edit Permalink Bookmark

सीता —

इस्सरा ! अत्तणो कुळसदिसेण चारित्तेण जदि अहं अणुसरामि अय्यउत्तं, अय्यउत्तस्स विजओ होदु ।[ ईश्वराः ! आत्मनः कुलसदृशेन चारित्रेण यद्यहमनुसराम्यार्यपुत्रम्, आर्यपुत्रस्य विजयो भवतु । ]

Edit Permalink Bookmark

( निष्क्रान्ता । )

Edit Permalink Bookmark

पञ्चमोऽङ्कः ।

Edit Permalink Bookmark

About this text

Electronic Text

Title	अभिषेकनाटकम्
Author	भासः
Project	भासनाटकचक्रम् (Plays Ascribed to Bhasa)
Date	2026-02-16
Availability	Distributed by Ambuda under a Creative Commons CC0 1.0 Universal Licence (public domain)

Source Edition

Author	Bhasa
Editor
Publisher	Oriental Book Agency
Location	TODO: publisher location
Year	1937

Credits

: Creation of machine-readable version.

Notes

This text has been created by direct export from Ambuda's proofing environment.

Quality Report

2/8 checks passed

Raw TEI header

<teiHeader>
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title type="main">अभिषेकनाटकम्</title>
        <title type="sub">A machine-readable edition</title>
        <author>भासः</author>
        <principal>Arun Prasad</principal>
        <respStmt>
          <persName>Arun Prasad</persName>
          <resp>Creation of machine-readable version.</resp>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <publicationStmt>
        <authority>Ambuda (https://ambuda.org)</authority>
        <availability>
          <p>Distributed by Ambuda under a Creative Commons CC0 1.0 Universal Licence (public domain)</p>
        </availability>
        <date>2026-02-16</date>
      </publicationStmt>
      <notesStmt>
        <note>This text has been created by direct export from Ambuda's proofing environment.</note>
      </notesStmt>
      <sourceDesc>
        <bibl>
          <title>भासनाटकचक्रम् - Plays Ascribed to Bhasa - Original Thirteen Texts in Devanāgarī</title>
          <editor>
            <name>C. R. Devadhar</name>
          </editor>
          <publisher>Oriental Book Agency</publisher>
          <pubPlace>TODO: publisher location</pubPlace>
          <date>1937</date>
          <author>Bhasa</author>
        </bibl>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <projectDesc>
        <p>Ambuda is an online library of Sanskrit literature.</p>
      </projectDesc>
      <editorialDesc>
        <normalization>
          <p>Normalization of whitespace around dandas and other punctuation marks.</p>
        </normalization>
      </editorialDesc>
    </encodingDesc>
    <revisionDesc />
  </teiHeader>

Analyze

Resources

Downloads

XML 185.5 KiB

Most of our texts are sourced from a custom snapshot of GRETIL, which you can find here. Our रामायणम् and महाभारतम् texts are sourced from John Smith's website.

Parse data comes from a custom snapshot of the Digital Corpus of Sanskrit, which you can find here.

Settings

Text Width

Font Size

Script

अथ पञ्चमोऽङ्कः ।

About this text

Electronic Text

Source Edition

Credits

Notes

Quality Report

Table of contents

Analyze

Resources

Downloads

Settings