२

अभिषेकनाटकम्

अथ द्वितीयोऽङ्कः ।

Edit Permalink Bookmark
( ततः प्रविशति ककुभः । )
Edit Permalink Bookmark
ककुभः —निष्ठितप्रायत्वात् कार्यस्याहारव्यावृताः सर्वे वानरयूथपाः । तस्मादहमपि किञ्चिदाहारजातं सम्भावयामि ।( तथा करोति )
Edit Permalink Bookmark
( प्रविश्य )
Edit Permalink Bookmark
बिलमुखः —पेसिओ म्हि महाळाएण सुग्गीवेण--अय्यरामस्स किदोवआरप्पच्चुवआरणिमित्तं सव्वासु दिसासु सीदाविअअणे पेसिआ सव्वे वाणरा आअदा । तेसं दक्खिणापहमुहस्स कुमारस्स अङ्गदस्स पवुत्तिं जाणिअ सिग्घं आअच्छत्ति । ता कहिंणुहु गओ कुमारो ।( परिक्रम्याग्रतो विलोक्य ) एसो अय्यकउहो । जाव णं पुच्छामि । ( उपसृत्य ) सुहं अय्यस्स । [ प्रेषितोऽस्मि महाराजेन सुग्रीवेण--आर्यरामस्य कृतोपकारप्रत्युपकारनिमित्तं सर्वासु दिशासु सीताविचयने प्रेषिताः सर्वे वानरा आगताः । तेषां दक्षिणापथमुखस्यकुमारस्याङ्गदस्य प्रवृत्तिं ज्ञात्वा शीघ्रमागच्छेति । तत् क्वनुखलु गतः कुमारः । एष आर्यककुभः । यावदेनं पृच्छामि । सुखमार्यस्य । ]
Edit Permalink Bookmark
ककुभः —अये बिलमुखः । कुतो भवान् ।
Edit Permalink Bookmark
बिलमुखः —अय्य! महाळाअस्स सासणेण कुमारं अङ्गदं पेक्खिदुं आउदो म्हि ।[ आर्य ! महाराजस्य शासनेन कुमारमङ्गदं प्रेक्षितमागतोऽस्मि । ]
Edit Permalink Bookmark
ककुभः —अपि कुशली आर्यरामो महाराजश्च ।
Edit Permalink Bookmark
बिलमुखः —आम् ।
Edit Permalink Bookmark
ककुभः —कोऽभिप्रायो महाराजस्य ।
Edit Permalink Bookmark
( बिलमुखः पेसिओ म्हि इति पूर्ववत् पठति )
Edit Permalink Bookmark
ककुभः —किं न जानीषे निष्ठितमर्धं कार्यस्य ।
Edit Permalink Bookmark
बिलमुखः —किं किम् ।
Edit Permalink Bookmark
ककुभः —श्रूयतां,लब्ध्वा वृत्तान्तं रामपत्न्याः खगेन्द्राद्आरुह्यागेन्द्रं सद्विपेन्द्रं महेन्द्रम् ।लङ्कामभ्येतुं वायुपुत्रेण शीघ्रंवीर्यप्राबल्याल्लङ्घितः सागरोऽद्य ॥ १ ॥तस्मादागच्छ, कुमारपादमूलमेव संश्रयावः ।
Edit Permalink Bookmark
( निष्क्रान्तौ । )
Edit Permalink Bookmark
विष्कम्भकः ।
Edit Permalink Bookmark
( ( त )( )त( )तः( प्रविशति राक्षसीगणपरिवृता सीता । ) )
Edit Permalink Bookmark
सीता —हद्धि अदिधीरा खु म्हि मन्दभाआ । जा अय्यउत्तविरहिदा रक्खसराअभवणं आणीदा अणिट्ठाणि अणरिहाणि जहमणोरहप्पवुत्ताणि वअणाणि साविअमाणा जीवामि मन्दभाआ । आदुअय्यउत्तसाअअप्पञ्चएण कहं वि अत्ताणं पय्यवत्थावेमि । किंणुखु अज्ज पज्जाळिअमाणे कम्मआरग्गिमण्डळे उदअप्पसेओ विअ किञ्चि हिअअप्पसादो समुप्पण्णो । किंणुखु मं अन्तरेण पसण्णहिअओ अय्यउत्तो भवे । [ हा धिग् अतिधीरा खल्वस्मि मन्दभागा । यार्यपुत्रविरहिता राक्षसराजभवनमानीतानिष्टान्यनर्हाणि यथामनोरथप्रवृत्तानि वचनानि श्राव्यमाणा जीवामि मन्दभागा । अथवा आर्यपुत्रसायकप्रत्ययेन कथमप्यात्मानं पर्यवस्थापयामि । किन्नुखल्वद्य प्रज्वाल्यमाने कर्मकाराग्निमण्डले उदकप्रसेक इव किञ्चिद् हृदयप्रसादः समुत्पन्नः। किन्नुखलु मामन्तरेण प्रसन्नहृदय आर्यपुत्रो भवेत् । ]
Edit Permalink Bookmark
( ततः प्रविशति हनूमान् अङ्गुलीयकहस्तः । )
Edit Permalink Bookmark
हनुमान् —( लङ्कां प्रविश्य ) अहो रावणभवनस्य विन्यासः ।कनकरचितचित्रतोरणाढ्यामणिवरविद्रुमशोभितप्रदेशा ।विमलविकृतसञ्चितैर्विमानै-र्वियति महेन्द्रपुरीव भाति लङ्का ॥ २ ॥अहोतुखलु, एतां प्राप्य दशग्रीवो राजलक्ष्मीमनुत्तमाम् ।विमार्गप्रतिपन्नत्वाद् व्यापादयितुमुद्यतः ॥ ३ ॥( सर्वतो गत्वा ) विचरितप्राया मया लङ्का । गर्भागारविनिष्कुटेषु बहुशः शालाविमानादिषुस्नानागारनिशाचरेन्द्रभवनप्रासादहर्म्येषु च ।पानागारनिशान्तदेशविवरेष्वाक्रान्तवानस्म्यहंसर्वं भोः ! विचितं न चैव नृपतेः पत्नी मया दृश्यते ॥ ४ ॥अहो व्यर्थो मे परिश्रमः । भवतु, एतद्धर्म्याग्रमारुह्यावलोकयामि । ( तथा कृत्वा ) अये अयं प्रमदवनराशिः । इमं प्रविश्य परीक्षिष्ये । ( प्रविश्यावलोक्य ) अहो प्रमदवनसमृद्धिः । इह हि, कनकरचितविद्रुमेन्द्रनीलै-र्विकृतमहाद्रुमपङ्क्तिचित्रदेशा ।रुचिरतरनगा विभाति शुभ्रानभसि सुरेन्द्रविहारभूमिकल्पा ॥ ५ ॥अपि च, चित्रप्रस्तुतहेमधातुरुचिराः शैलाश्वदृष्टा मयानानावारिचराण्डजैर्विरचिता दृष्टा मया दीर्घिकाः ।नित्यं पुष्पफलाढ्यपादपयुता देशाश्च दृष्टा मयासर्वं दृष्टमिदं हि रावणगृहे सीता न दृष्टा मया ॥ ६ ॥कोनुखल्वेतस्मिन् प्रदेशे सप्रभ इव दृश्यते । तत्र तावदवलोकयामि । ( तथा कृत्वा ) अये कानुखल्वियम् । राक्षसीभिः परिवृता विकृताभिः सुमध्यमा ।नीलजीमूतमध्यस्था विद्युल्लेखेव शोभते ॥ ७ ॥यैषा, असितभुजगकल्पां धारयन्त्येकवेणींकरपरिमितमध्या कान्तसंसक्तचित्ता ।अनशनकृशदेहा बाष्पसंसिक्तवस्त्रासरसिजवनमालेवातपे विप्रविद्धा ॥ ८ ॥अये कथं दीपिकावलोकः । ( विलोक्य ) अये रावणः । मणिविरचितमौलिश्चारुताम्रायताक्षो मदसललितगामी मत्तमातङ्गलीलः ।किमिदानीं करिष्ये । भवतु, दृष्टम् । एनमशोकपादपमारुह्य कोटरान्तरितो भूत्वा दृढं वृत्तान्तं ज्ञास्यामि । ( तथा करोति । ) युवतिजननिकाये भात्यसौ राक्षसेशो।हरिवि हरिणीनामन्तरे चेष्टमानः ॥ ९ ॥
Edit Permalink Bookmark
( ततः प्रविशति रावणः सपरिवारः । )
Edit Permalink Bookmark
रावण: —दिव्यास्त्रैः सुरदैत्यदानवचमूविद्रावणं रावणंयुद्धे क्रुद्धसुरेभदन्तकुलिशव्यालीढवक्षस्स्थलम् ।सीता मामविवेकिनी न रमते सक्ता च मुग्धेक्षणाक्षुद्रे क्षत्रियतापसे ध्रुवमहो दैवस्य विघ्नक्रिया ॥ १० ॥( ऊर्ध्वमवलोक्य ) एष एष चन्द्रमाः, रजतरचितदर्पणप्रकाशःकरनिकरैर्हृदयं ममाभिपीड्य ।उदयति गगने विजृम्भमाणःकुमुदवनप्रियबान्धवः शशाङ्कः ॥ ११ ॥( परिक्रम्य ) एषा सीता पादपमूलमाश्रित्य ध्यानसंवतिहृदयानशनक्षामवदना स्वदेहमिव प्रवेष्टुकामा सङ्गूढस्तनोदरी दुर्दिनान्तर्गता चन्द्रलेखेव राक्षसीगणपरिवृतोपविष्टा । यैषा, अपास्य भोगान् मां चैव श्रियं च महतीमिमाम् ।मानुषे न्यस्तहृदया नैव वश्यत्वमागता ॥ १२ ॥
Edit Permalink Bookmark
हनूमान् —हन्त सुविज्ञातम् ।इयं सा राजतनया पत्नी रामस्य मैथिली ।सिंहदर्शनवित्रस्ता मृगीव परितप्यते ॥ १३ ॥
Edit Permalink Bookmark
रावणः —( उपेत्य )सीते! त्यज त्वं व्रतमुग्रचर्यंभजस्व मां भामिनि ! सर्वगात्रैः ।अपास्य तं मानुषमद्य भद्रे !गतायुषं कामपथान्निवृत्तम् ॥ १४ ॥
Edit Permalink Bookmark
सीता —हस्सो खु रावणओ, जो वअणगदसिद्धिं वि ण जाणादि ।हास्यः खलु रावणकः, यो वचनगतसिद्धिमपि न जानाति ।
Edit Permalink Bookmark
हनूमान् —( सक्रोधम् ) अहो रावणस्यावलेपः ।तौ च बाहू न विज्ञाय तच्चापि सुमहद् धनुः ।सायकं चापि रामस्य गतायुरिति भाषते ॥ १५ ॥न शक्नोमि रोषं धारयितुम् । भवतु, अहमेवार्यरामस्य कार्यं साधयामि । अथवा, यद्यहं रावणं हन्मि कार्यसिद्धिर्भविष्यति ।यदि मां प्रहरेद् रक्षो महत् कार्यं विपद्यते ॥ १६ ॥
Edit Permalink Bookmark
रावणः —वरतनु ! तनुगात्रि ! कान्तनेत्रे ।कुवलयदामनिभां विमुच्य वेणीम् ।बहुविधमणिरत्नभूषिताङ्गंदशशिरसं मनसा भजस्व देवि ! ॥ १७ ॥
Edit Permalink Bookmark
सीता —हं विपरीओ खु धम्मो, जं जीवदि खु अअं पापरक्खसो ।हैं, विपरीतः खलु धर्मः, यद् जीवति खल्वयं पापराक्षसः ।
Edit Permalink Bookmark
रावणः —ननु देवि ।
Edit Permalink Bookmark
सीता —सत्तो सि ।शप्तोऽसि ।
Edit Permalink Bookmark
रावणः —हहह, अहो पतिव्रतायास्तेजः ।देवाः सेन्द्रादयो भग्ना दानवाश्च मया रणे ।सोऽहं मोहं गतोऽस्म्यद्य सीतायास्त्रिभिरक्षरैः ॥ १८ ॥
Edit Permalink Bookmark
( नेपथ्ये )
Edit Permalink Bookmark
जयतु देवः । जयतु लङ्केश्वरः । जयतु स्वामी । जयतु महाराजः । दश नाडिकाः पूर्णाः । अतिक्रामति स्नानवेला । इत इतो महाराजः ।
Edit Permalink Bookmark
( निष्क्रान्तः सपरिवारो रावणः । )
Edit Permalink Bookmark
हनूमान् —हन्त निर्गतो रावणः, सुप्ताश्च राक्षसस्त्रियः । अयं कालो देवीमुपसर्पितुम् ।( कोटरादवरुह्य ) जयत्वविधवा ।प्रेषितोऽहं नरेन्द्रेण रामेण विदितात्मना ।त्वद्गतस्नेहसन्तापविक्लवीकृतचेतसा ॥ १९ ॥
Edit Permalink Bookmark
सीता —( आत्मगतम् ) कोणुखु अअं, पापरक्खसो अय्यउत्तरओ त्ति अत्ताणं ववदिसिअ वाणररूवेण मं वञ्चिदुकामो भवे । भोदु, तुह्णिआ भविस्सं । [ कोनुखल्वयं, पापराक्षस आर्यपुत्रसंबन्धीत्यात्मानं व्यपदिश्य वानररूपेण मां वञ्चयितुकामो भवेत् । भवतु, तूष्णीका भविष्यामि । ]
Edit Permalink Bookmark
हनूमान् —कथं न प्रत्येति भवती । अलमन्यशङ्कया । श्रोतुमर्हति भवती ।इक्ष्वाकुकुलदीपेन सन्धाय हरिणा त्वहम् ।प्रेषितस्त्वद्विचित्यर्थं हनूमान् नाम वानरः ॥ २० ॥
Edit Permalink Bookmark
सीता —( आत्मगतम् ) जो वा को वा भोदु । अय्यउत्तणामसङ्कि त्तणेण अहं एदेण अभिभासिस्सं । ( प्रकाशम् ) भद्द ! को वुत्तन्तो अय्यउत्तस्स । [ यो वा को वा भवतु । आर्यपुत्रनामसंकीर्तनेनाहमेतेनाभिभाषिष्ये । भद्र ! को वृत्तान्त आर्यपुत्रस्य । ]
Edit Permalink Bookmark
हनूमान् —भवति ! श्रूयताम्,अनशनपरितप्तं पाण्डु स क्षामवक्त्रंतव वरगुणचिन्तावीतलावण्यलीलम् ।वहति विगतधैर्यं हीयमानं शरीरंमनसिजशरदग्धं बाष्पपर्याकुलाक्षम् ॥ २१ ॥
Edit Permalink Bookmark
सीता —( आत्मगतम् ) हद्धि वीळिआ खु म्हि मन्दभाआ एवं सोअन्तं अय्यउत्तं सुणिअ । अय्यउत्तस्स विरहपरिस्समो वि मे सफळो संवुत्तो त्ति पेक्खामि, जदि खु अअं वाणरो सच्चं मन्तेदि । अय्यउत्तस्स इमस्सिं जणे अणुक्कोसं परिस्समं च सुणिअ सुहस्स दुक्खस्स अ अन्तरे डोळाअदि विअ मे हिअअं ( प्रकाशम ) भद्द ! कहं तुम्हेहि अय्यउत्तस्स सङ्गमो जादो । [ हा धिग् व्रीडिता खल्वस्मि मन्दभागा एवं शोचन्तमार्यपुत्रं श्रुत्वा । आर्यपुत्रस्य विरहपरिश्रमोऽपि मे सफलः संवृत्त इति पश्यामि, यदि खल्वयं वानरः सत्यं मन्त्रयते । आर्यपुत्रस्यास्मिन् जनेऽनुक्रोशं परिश्रमं च श्रुत्वा सुखस्य दुःखस्य चान्तरे दोलायत इव मे हृदयम् । भद्र ! कथं युष्माभिरार्यपुत्रस्य संगमो जातः । ]
Edit Permalink Bookmark
हनूमान् —भवति ! श्रूयतां ।हत्वा वालिनमाहवे कपिवरं त्वत्कारणादग्रजंसुग्रीवस्य कृतं नरेन्द्रतनये ! राज्यं हरीणां ततः ।राज्ञा त्वद्विचयाय चापि हरयः सर्वा दिशः प्रेषिता-स्तेषामस्म्यहमद्य गृध्रवचनात् त्वां देवि ! सम्प्राप्तवान् ॥ २२ ॥अपि च, ईदृशमिव ।
Edit Permalink Bookmark
सीता —अहो अअरुणा क्खु इस्सरा एव्वं सोअन्तं अय्यन्तं करअन्तो ।अहो अकरुणाः खल्वीश्वरा एवं शोचन्तमार्यपुत्रं कुर्वन्तः ।
Edit Permalink Bookmark
हनूमान् —भवति ! मा विषादेन । रामो हि,प्रगृहीतमहाचापो वृतो वानरसेनया ।समुद्धर्तुं दशग्रीवं लङ्कामेवाभियास्यति ॥ २३ ॥
Edit Permalink Bookmark
सीता —किण्णुखु सिविणो मए दिट्ठो । भद्द ! अवि सच्चं । ण आणामि ।[ किन्नुखलु स्वप्नो मया दृष्टः । भद्र ! अपि सत्यम् । न जानामि । ]
Edit Permalink Bookmark
हनूमान् —( स्वगतम् ) भोः ! कष्टम् ।एवं गाढं परिज्ञाय भर्तारं भर्तृवत्सला ।न प्रत्यायति शोकार्ता यथा देहान्तरं गता ॥ २४ ॥( प्रकाशम् ) भवति ! अयमिदानीं, समुदितवरचापबाणपाणिं पतिमिह राजसुते ! तवानयामि ।भव हि विगतसंशया मयि त्वं नरवरपार्श्वगता विनीतशोका ॥ २५ ॥
Edit Permalink Bookmark
सीता —भद्द ! एदं मे अवत्थं सुणिअ अय्यउत्तो जह सोअपरवसो ण होइ, तह मे उत्तन्तं भणेहि ।[ भद्र ! एतां मेऽवस्थां श्रुत्वार्यपुत्रो यथा शोकपरवशो न भवति, तथा मे वृत्तान्तं भण । ]
Edit Permalink Bookmark
हनूमान् —यदाज्ञापयति भवती ।
Edit Permalink Bookmark
सीता —गच्छ, कय्यसिद्धी होदु ।गच्छ कार्यसिद्धिर्भवतु ।
Edit Permalink Bookmark
हनूमान् —अनुगृहीतोऽस्मि ।( परिक्रम्य ) कथमिदानीं ममागमनं रावणाय निवेदयामि । भवतु, दृष्टम् ।परभृतगणजुष्टं पद्मषण्डाभिरामंसुरुचिरतरुषण्डं तोयदाभं त्रिकूटम् ।करचरणविमर्दैः काननं चूर्णयित्वाविगतविषयदर्पं राक्षसेशं करोमि ॥ २६ ॥
Edit Permalink Bookmark
( निष्क्रान्तौ )
Edit Permalink Bookmark
द्वितीयोऽङ्कः ।
Edit Permalink Bookmark

About this text

Electronic Text

Title अभिषेकनाटकम्
Author भासः
Project भासनाटकचक्रम् (Plays Ascribed to Bhasa)
Date 2026-02-16
Availability

Distributed by Ambuda under a Creative Commons CC0 1.0 Universal Licence (public domain)

Source Edition

Author Bhasa
Editor
Publisher Oriental Book Agency
Location TODO: publisher location
Year 1937

Credits

Creation of machine-readable version.

Notes

This text has been created by direct export from Ambuda's proofing environment.

Quality Report

2/8 checks passed
Raw TEI header 
<teiHeader>
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title type="main">अभिषेकनाटकम्</title>
        <title type="sub">A machine-readable edition</title>
        <author>भासः</author>
        <principal>Arun Prasad</principal>
        <respStmt>
          <persName>Arun Prasad</persName>
          <resp>Creation of machine-readable version.</resp>
        </respStmt>
      </titleStmt>
      <publicationStmt>
        <authority>Ambuda (https://ambuda.org)</authority>
        <availability>
          <p>Distributed by Ambuda under a Creative Commons CC0 1.0 Universal Licence (public domain)</p>
        </availability>
        <date>2026-02-16</date>
      </publicationStmt>
      <notesStmt>
        <note>This text has been created by direct export from Ambuda's proofing environment.</note>
      </notesStmt>
      <sourceDesc>
        <bibl>
          <title>भासनाटकचक्रम् - Plays Ascribed to Bhasa - Original Thirteen Texts in Devanāgarī</title>
          <editor>
            <name>C. R. Devadhar</name>
          </editor>
          <publisher>Oriental Book Agency</publisher>
          <pubPlace>TODO: publisher location</pubPlace>
          <date>1937</date>
          <author>Bhasa</author>
        </bibl>
      </sourceDesc>
    </fileDesc>
    <encodingDesc>
      <projectDesc>
        <p>Ambuda is an online library of Sanskrit literature.</p>
      </projectDesc>
      <editorialDesc>
        <normalization>
          <p>Normalization of whitespace around dandas and other punctuation marks.</p>
        </normalization>
      </editorialDesc>
    </encodingDesc>
    <revisionDesc />
  </teiHeader>

Table of contents

Analyze

(choose dictionary) ▼
Sanskrit-English
Sanskrit-Sanskrit
Koshas
Sanskrit-Hindi
Sanskrit-Kannada

(choose dictionary) ▼
Sanskrit-English
Sanskrit-Sanskrit
Koshas
Sanskrit-Hindi
Sanskrit-Kannada

Resources

Downloads

Most of our texts are sourced from a custom snapshot of GRETIL, which you can find here. Our रामायणम् and महाभारतम् texts are sourced from John Smith's website.

Parse data comes from a custom snapshot of the Digital Corpus of Sanskrit, which you can find here.

Settings