कर्णभारम्

Click on words to see what they mean.

( नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः । )

Edit Permalink Bookmark

सूत्रधारः —

नरमृगपतिवर्ष्मालोकनभ्रान्तनारी-

नरदनुजसुपर्वत्रातपाताललोकः ।

करजकुलिशपालीभिन्नदैत्येन्द्रवक्षाः

सुररिपुबलहन्ता श्रीधरोऽस्तु श्रिये वः ॥ १ ॥

एवमार्यमिश्रान्विज्ञापयामि । ( परिक्रम्य, कर्णं दत्वा । ) अये किं नु खलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग ! पश्यामि ।

Edit Permalink Bookmark

( नेपथ्ये )

Edit Permalink Bookmark

भो भो ! निवेद्यतां निवेद्यतां महाराजायाङ्गेश्वराय ।

Edit Permalink Bookmark

सूत्रधारः —

भवतु विज्ञातम् ।

संग्रामे तुमुले जाते कर्णाय कलिताञ्जलिः ।

निवेदयति संभ्रान्तो भृत्यो दुर्योधनाज्ञया ॥ २ ॥

Edit Permalink Bookmark

( निष्क्रान्तः । )

Edit Permalink Bookmark

प्रस्तावना ।

Edit Permalink Bookmark

( ततः प्रविशति भटः । )

Edit Permalink Bookmark

भटः —

भो भोः ! निवेद्यतां निवेद्यतां महाराजायाङ्गेश्वराय युद्धकाल उपस्थित इति ।

करितुरगरथस्थैः पार्थकेतोः पुरस्तात्

मुदितनृपतिसिंहैः सिंहनादः कृतोऽद्य ।

त्वरितमरिनिनादैर्दुस्सहालोकवीरः

समरमधिगतार्थः प्रस्थितो नागकेतुः ॥ ३ ॥

( परिक्रम्य विलोक्य ) अये अयमगङ्गराजः समरपरिच्छदपरिवृतः शल्यराजेन सह स्वभवनान्निष्क्रम्येत एवाभिवर्तते । भोः ! किं नु खलु युद्धोत्सवप्रमुखस्य दृष्टपराक्रमस्याभूतपूर्वो हृदयपरितापः । एष हि

अत्युग्रदीप्तिविशदः समरेऽग्रगण्यः

शौर्ये च संप्रति सशोकमुपैति धीमान् ।

प्राप्ते निदाघसमये घनराशिरुद्धः

सूर्य: स्वभावरुचिमानिव भाति कर्ण: ॥ ४ ॥

यावदपसर्पामि ।( निष्क्रान्तः । )

Edit Permalink Bookmark

( ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टः कर्णः शल्यश्च । )

Edit Permalink Bookmark

कर्ण: —

मा तावन्मम शरमार्गलक्षभूताः

संप्राप्ताः क्षितिपतयः सजीवशेषाः ।

कर्तव्यं रणशिरसि प्रियं कुरूणां

द्रष्टव्यो यदि स भवेद्धनंजयो मे ॥ ५ ॥

शल्यराज ! यत्रासावर्जुनस्तत्रैव चोद्यतां मम रथः ।

Edit Permalink Bookmark

शल्यः —

बाढम् ।( चोदयति । )

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

अहो नु खलु

अन्योन्यशस्त्रविनिपातनिकृत्तगात्र-

यौधाश्ववारणरथेषु महाहवेषु ।

क्रुद्धान्तकप्रतिमविक्रमिणो ममापि

वैधुर्यमापतति चेतसि युद्धकाले ॥ ६ ॥

भोः कष्टम् ।

पूर्वं कुन्त्यां समुत्पन्नो राधेय इति विश्रुतः ।

युधिष्ठिरादयस्ते मे यवीयांसस्तु पाण्डवाः ॥ ७ ॥

अयं स कालः क्रमलब्धशोभनो

गुणप्रकर्षो दिवसोऽयमागतः ।

निरर्थमस्त्रं च मयाहि शिक्षितं

पुनश्च मातुर्वचनेन वारितः ॥ ८ ॥

भोः शल्यराज श्रूयतां ममास्त्रस्य वृत्तान्तः ।

Edit Permalink Bookmark

शल्यः —

ममाप्यस्ति कौतूहमेनं वृत्तान्तं श्रोतुम् ।

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

पूर्वमेवाहं जामदग्न्यस्य सकाशं गतवानस्मि ।

Edit Permalink Bookmark

शल्यः —

ततस्ततः ।

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

ततः,

विद्युल्लताकपिलतुङ्गजटाकलाप-

मुद्यत्प्रभावलयिनं परशुं दधानम् ।

क्षत्रान्तकं मुनिवरं भृगुवंशकेतुं

गत्वा प्रणम्य निकटे निभृतः स्थितोऽस्मि ॥ ९ ॥

Edit Permalink Bookmark

शल्यः —

ततस्ततः ।

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

ततो जमदग्निनो ममाशीर्वचनं दत्वा पृष्टोऽस्मि । को भवान् किमर्थमिहागत इति ।

Edit Permalink Bookmark

शल्य: —

ततस्ततः ।

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

ततः भगवन् अखिलान्यस्त्राण्युपशिक्षितुमिच्छामीत्युक्तवानस्मि ।

Edit Permalink Bookmark

शल्यः —

ततस्ततः ।

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

ततः उक्तोऽहं भगवता ब्राह्मणेषूपदेशं करिष्यामि न क्षत्रियाणामिति ।

Edit Permalink Bookmark

शल्यः —

अस्ति खलु भगवतः क्षत्रियवंश्यैः पूर्ववैरम् । ततस्ततः ।

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

ततो नाहं क्षत्रिय इत्यस्त्रोपदेशं ग्रहीतुमारब्धं मया ।

Edit Permalink Bookmark

शल्यः —

ततस्ततः ।

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

ततः कतिपयकालातिक्रमे कदाचित्फलमूलसमित्कुशकुसुमाहरणाय गतवता गुरुणा सहानुगतोऽस्मि ।

Edit Permalink Bookmark

शल्यः —

ततस्ततः ।

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

ततः स गुरुर्वनभ्रमणपरिश्रमान्मदङ्के निद्रावशमुपगतः ।

Edit Permalink Bookmark

शल्यः —

ततस्ततः ।

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

ततः

कृत्ते वज्रमुखेन नाम कृमिणा दैवान्ममोरुद्वये

निद्राच्छेदभयादसह्यत गुरोधैर्यात्तदा वेदना ।

उत्थाय क्षतजाप्लुतः स सहसा रोषानलोद्दीपितो

बुध्वा मां च शशाप कालविफलान्यस्त्राणि ते सन्त्विति ॥ १० ॥

Edit Permalink Bookmark

शल्यः —

अहो कष्टमभिहितं तत्रभवता ।

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

परीक्षामहे तावदस्त्रस्य वृत्तान्तम् ।( तथा कृत्वा ) एतान्यस्त्राणि निर्वीर्याणीव लक्ष्यन्ते । अपि च ।

इमे हि दैन्येन निमीलितेक्षणा

मुहुः स्खलन्तो विवशास्तुरङ्गमाः ।

गजाश्च सप्तच्छददानगन्धिनो

निवेदयन्तीव रणे निवर्तनम् ॥ ११ ॥

शङ्खदुन्दुभयश्च निःशब्दाः ।

Edit Permalink Bookmark

शल्य: —

भोः कष्टं किं नु खल्विदम् ।

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

शल्यराज ! अलमलं विषादेन ।

हतोऽपि लभते स्वर्गं जित्वा तु लभते यशः ।

उभे बहुमते लोके नास्ति निष्फलता रणे ॥ १२ ॥

अपि च

इमे हि युद्धेष्वनिवर्तिताशा

हयाः सुपर्णेन समानवेगाः ।

श्रीमत्सु काम्बोजकुलेषु जाताः

रक्षन्तुमां यद्यपि रक्षितव्यम् ॥ १३ ॥

अक्षयोऽस्तु गोब्राह्मणानाम् अक्षयोऽस्तु पतित्रतानाम् । अक्षयोऽस्तु रणेष्वपराङ्मुखानां यौधपुरुषाणाम् । अक्षयोऽस्तु मम प्राप्तकालस्य । एष भोः प्रसन्नोऽस्मि ।

समरमुखमसह्यं पाण्डवानां प्रविश्य

प्रथितगुणगणाढयं धर्मराजं च बद्ध्वा ।

मम शरवरवेगैरर्जुनं पातयित्वा

वनमिव हतासिंहं सुप्रवेशं करोमि ॥ १४ ॥

शल्यराज ! यावद्रथमारोहावः ।

Edit Permalink Bookmark

शल्यः —

बाढम् ।

Edit Permalink Bookmark

( उभौ रथारोहणं नाटयतः । )

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

शल्यराज ! यत्रासावर्जुनस्तत्रैव चोद्यतां मम रथः ।

Edit Permalink Bookmark

( नेपथ्ये )

Edit Permalink Bookmark

भो कण्ण ! महत्तरं भिक्खं याचेमि । भोः कर्ण ! महत्तरां भिक्षां याचे ।

Edit Permalink Bookmark

कर्ण: —

( आकर्ण्य ) अये वीर्यवान् शब्दः ।

श्रीमानेष न केवलं द्विजवरो यस्मात्प्रभावो महा-

नाकर्ण्य स्वरमस्य धीरनिनदं चित्रार्पिताङ्गा इव ।

उत्कर्णस्तिभिताञ्चिताक्षवलितग्रीवार्पिताग्रानना-

स्तिष्ठन्त्यस्ववशांगयष्टि सहसा यान्तो ममैते हयाः ॥ १५ ॥

आहूयतां स विप्रः । न न । अहमेवाह्वयाभि । भगवन्नित इतः ।

Edit Permalink Bookmark

( ततः प्रविशति ब्राह्मणरूपेण शक्रः । )

Edit Permalink Bookmark

शक्रः —

भो मेघाः ! सूर्येणैव निवर्त्य गच्छन्तु भवन्तः ।( कर्णमुपगम्य ) भो कण्ण ! महत्तरं भिक्खं याचेमि । भोः कर्ण ! महत्तरां भिक्षां याचे ।

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

दृढं प्रीतोऽस्मि भगवन् !

यातः कृतार्थगणनामहमद्य लोके

राजेन्द्रमौलिमणिरञ्जितपादपद्मः ।

विप्रेन्द्रपादरजसा तु पवित्रमौलिः

कर्णो भवन्तमहमेष नमस्करोमि ॥ १६ ॥

Edit Permalink Bookmark

शक्रः —

( आत्मगतम् ) किं नु खलु मया वक्तव्यं, यदि दीर्घायुभवेति वक्ष्ये दीर्घायुर्भविष्यति । यदि न वक्ष्ये मूढ इति मां परिभवति । तस्मादुभयं परिहृत्य किं नु खलु वक्ष्यामि । भवतु दृष्टम् । ( प्रकाशम् )धीरमधुरं ।

भो कण्ण ! सुय्ये विअ, चन्दे विअ, हिमवन्ते विअ, सागळे विअ, चिट्ठदु दे जसो । भोः कर्ण ! सूर्य इव, चन्द्र इव, हिमवान् इव, सागर इव तिष्ठतु ते यश: ।

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

भगवन् ! किं न वक्तव्यं दीर्घायुर्भवेति । अथवा एतदेव शोभनम् । कुतः -

धर्मो हि यत्नैः पुरुषेण साध्यो भुजंगजिह्वाचपला नृपश्रियः ।

तस्मात्प्रजापालनमात्रबुध्या हतेषु देहेषु गुणा धरन्ते ॥ १७ ॥

भगवन्, किमिच्छसि । किमहं ददामि ।

Edit Permalink Bookmark

शक्रः —

महत्तरं भिक्खं याचेमि ।महत्तरां भिक्षां याचे ।

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

महत्तरां भिक्षां भवते प्रदास्ये । श्रूयन्तां मद्विभवाः ।

गुणवदमृतकल्पक्षीरधाराभिवर्षि द्विजवर ! रुचितं ते तृप्तवत्सानुयात्रम् । तरुणमधिकमर्थिप्रार्थनीयं पवित्रं विहितकनकशृङ्गं गोसहस्रं ददामि ॥ १८ ॥

Edit Permalink Bookmark

शक्रः —

गोसहस्सं त्ति । मुहुत्तअं खिरं पिबामि । णेच्छामि कण्ण ! णेच्छामि ।गोसहस्रमिति । मुहूर्तकं क्षीरं पिबामि । नेच्छामि कर्ण ! नेच्छामि ।

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

किं नेच्छति भवान् । इदमपि श्रूयताम् ।

रवितुरगसमानं साधनं राजलक्ष्म्याः सकलनृपतिमान्यं मान्यकाम्बोजजातम् । सुगुणमनिलवेगं युद्धदृष्टापदानं सपदि बहु सहस्रं वाजिनां ते ददामि ॥ १९ ॥

Edit Permalink Bookmark

शक्रः —

अस्स त्ति । मुहुत्तअं आळुहामि । णेच्छामि कण्ण ! णेच्छामि ।अश्व इति । मुहूर्तकमारोहामि । नेच्छामि कर्णं ! नेच्छामि ।

Edit Permalink Bookmark

कर्ण: —

किं नेच्छति भगवान् । अन्यदपि श्रूयताम् ।

मदसरितकपोलं षट्पदैः सेव्यमानं

गिरिवरनिचयाभं मेघगम्भीरघोषम् ।

सितनखदशनानां वारणानामनेकं

रिपुसमरविमर्दं वृन्दमेतद्ददामि ॥ २० ॥

Edit Permalink Bookmark

शक्रः —

गअ अत्ति । मुहुत्तअं आळुहामि । णेच्छामि कण्ण !णेच्छामि । गज इति । मुहूर्तकमारोहामि । नेच्छामि कर्ण ! नेच्छामि ।

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

किं नेच्छति भवान् । अन्यदपि श्रूयताम् । अपर्याप्तं कनकं ददामि ।

Edit Permalink Bookmark

शक्रः —

गहिअ गच्छामि ।( किंचिद्गत्वा ) णेच्छामि कण्ण ! णेच्छामि । गृहीत्वा गच्छामि । नेच्छामि कर्ण ! नेच्छामि ।

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

तेन हि जित्वा पृथिवीं ददामि ।

Edit Permalink Bookmark

शक्रः —

पुहुवीए किं करिस्सम् ।पृथिव्या किं करिष्यामि ।

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

तेन ह्यग्निष्टोमफलं ददामि ।

Edit Permalink Bookmark

शक्र: —

अग्गिट्टोमफळेण किं कय्यं ।अग्निष्टोमफलेन किं कार्यम् ।

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

तेन हि मच्छरो ददामि ।

Edit Permalink Bookmark

शक्र: —

अविहा अविहा ।अविहा अविहा ।

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

न भेतव्यं न भेतव्यम् । प्रसीदतु भवान् । अन्यदपि श्रूयताम् ।

अङ्गैः सहैव जनितं मम देहरक्षा

देवासुरैरपि न भेद्यमिदं सहास्त्रैः ।

देयं तथापि कवचं सह कुण्डलाभ्यां

प्रीत्या मया भगवते रुचितं यदि स्यात् ॥ २१ ॥

Edit Permalink Bookmark

शक्रः —

( सहर्षम् । ) देदु, देदु । ददातु ददातु ।

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

( आत्मगतम् ) एष एवास्य कामः । किं नु खल्वनेककपटबुद्धेः कृष्णस्योपायः । सोऽपि भवतु । धिगयुक्तमनुशोचितुम् । नास्ति संशयः । ( प्रकाशम् ) गृह्यताम् ।

Edit Permalink Bookmark

शल्यः —

अङ्गराज ! न दातव्यं न दातव्यम् ।

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

शल्यराज ! अलमलं वारयितुम् । पश्य

शिक्षा क्षयं गच्छति कालपर्ययात्

सुबद्धमूला निपतन्ति पादपाः ।

जलं जलस्थानगतं च शुष्यति

हुतं च दत्तं च तथैव तिष्ठति ॥ २२ ॥

तस्मात् गृह्यताम् । ( निकृत्य ददाति । )

Edit Permalink Bookmark

शक्रः —

( गृहीत्वा आत्मगतम् । ) हन्त गृहीते एते । पूर्वमेवा(हम?)र्जुनविजयार्थं सर्वदेवैर्यत् समर्थितं तदिदानीं मयानुष्ठितम् । तस्मादहमप्यैरावतमारुह्यार्जुनकर्णयोर्द्वन्द्वयुद्धं पश्यामि । ( निष्क्रान्तः । )

Edit Permalink Bookmark

शल्यः —

भो अङ्गराज ! वञ्चितः खलु भवान् ।

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

केन ।

Edit Permalink Bookmark

शल्य: —

शक्रेण ।

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

न खलु । शक्रः खलु मया वञ्चितः । कुतः,

अनेकयज्ञाहुतितर्पितो द्विजैः

किरीटिमान् दानवसंघमर्दनः

सुरद्विपाम्फालनकर्कशाङ्गुलि-

र्मया कृतार्थः खलु पाकशासनः ॥ २३ ॥

Edit Permalink Bookmark

( प्रविश्य ब्राह्मणरूपेण )

Edit Permalink Bookmark

देवदूतः —

भोः कर्ण ! कवचकुण्डलग्रहणाज्जनितपश्चात्तापेन पुरंदरेणानुगृहीतोऽसि । पाण्डवेष्वेकपुरुषवधार्थममोघमस्त्रं विमला नाम शक्तिरियं प्रतिगृह्यताम् ।

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

धिग्, दत्तस्य न प्रतिगृह्णामि ।

Edit Permalink Bookmark

देवदूतः —

ननु ब्राह्मणवचनाद् गृह्यताम् ।

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

ब्राह्मणवचनमिति । न मयातिक्रान्तपूर्वम् । कदा लभेय ।

Edit Permalink Bookmark

देवदूतः —

यदा स्मरसि तदा लभस्व ।

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

बाढम् । अनुगृहीतोस्मि । प्रतिनिवर्ततां भवान् ।

Edit Permalink Bookmark

देवदूत: —

बाढम् ।( निष्क्रान्तः । )

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

शल्यराज ! यावद्रथमारोहावः ।

Edit Permalink Bookmark

शल्यः —

बाढम् ।( रथारोहणं नाटयतः । )

Edit Permalink Bookmark

कर्णः —

अये शब्द इव श्रूयते । किं नु खल्विदम्

शङ्खध्वनिः प्रलयसागरघोषतुल्यः

कृष्णस्य वा न तु भवेत्स तु फाल्गुनस्य

नूनं युधिष्ठिरपराजयकोपितात्मा

पार्थः करिष्यति यथाबलमद्य युद्धम् ॥ २४ ॥

शल्यराज ! यत्रासावर्जुनस्तत्रैव चोद्यतां मम रथः ।

Edit Permalink Bookmark

शल्यः —

बाढम् ।

Edit Permalink Bookmark

( भरतवाक्यम् )

Edit Permalink Bookmark

सर्वत्र सम्पदः सन्तु नश्यन्तु विपदः सदा ।

राजा राजगुणोपेतो भूमिमेकः प्रशास्तु नः ॥ २५ ॥

Edit Permalink Bookmark

( निष्क्रान्तौ । )

Edit Permalink Bookmark

कर्णभारमवसितम् ।

Edit Permalink Bookmark