2026-05-06 06:33:38 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
चतुर्थः खण्डः ।
२७५
दादयः पश्यन्ति । पक्षप्राप्तेनैव श्रोतृत्वादिना आत्मोच्यते
श्रोता मन्तेत्यादिवचनात् । संयोगजत्वमयौगपद्यं च ज्ञानस्य :
ह्याचक्षते । दर्शयन्ति च अन्यत्रमना अभूवं नादर्शम्
इत्यादि युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गमिति च न्याय्य-
म् । भवत्वेवं किं तवं नष्टं यद्येवं स्यात् ? अस्त्वेवं
तवेष्टं चेत्; श्रुत्यर्थस्तु न संभवति । किं न श्रोता
मन्तेत्यादिश्रुत्यर्थ: ? न, न श्रोता न मन्तेत्यादिवचना-
त् । ननु पाक्षिकत्वेन प्रत्युक्तं त्वया ; न, नित्यमेव
श्रोतृत्वाद्यभ्युपगमात्, न हि श्रोतुः श्रुतेर्विपरिलोपो
विद्यते' इत्यादिश्रुतेः । एवं तर्हि नित्यमेव श्रोतृत्वाद्य-
भ्युपगमे, प्रत्यक्षविरुद्धा युगपज्ज्ञानोत्पत्तिः अज्ञानाभाव-
श्चात्मनः कल्पितः स्यात् । तच्चानिष्टमिति । नोभयदोषोपप-
त्तिः, आत्मनः श्रुत्यादिश्रोतृत्वादिधर्मवत्त्वश्रुतेः । अनित्यानां
मूर्तानां च चक्षुरादीनां दृष्ट्याद्यनित्यमेव संयोगवियोगधर्मि-
णाम् । यथा अग्नेर्ज्वलनं तृणादिसंयोगजत्वात्, तद्वत् । न
तु नित्यस्यामूर्तस्यासंयोगविभागधर्मिणः संयोगजदृष्टथाद्य-
नित्यधर्मवत्त्वं संभवति । तथा च श्रुतिः 'न हि द्रष्टुष्टेवि
परिलोपो विद्यते' इत्याद्या । एवं तर्हि द्वे दृष्टी चक्षुषोऽनिं-
त्या दृष्टिः, नित्या चात्मनः । तथा च द्वे श्रुती श्रोत्रस्या:
२७५
दादयः पश्यन्ति । पक्षप्राप्तेनैव श्रोतृत्वादिना आत्मोच्यते
श्रोता मन्तेत्यादिवचनात् । संयोगजत्वमयौगपद्यं च ज्ञानस्य :
ह्याचक्षते । दर्शयन्ति च अन्यत्रमना अभूवं नादर्शम्
इत्यादि युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गमिति च न्याय्य-
म् । भवत्वेवं किं तवं नष्टं यद्येवं स्यात् ? अस्त्वेवं
तवेष्टं चेत्; श्रुत्यर्थस्तु न संभवति । किं न श्रोता
मन्तेत्यादिश्रुत्यर्थ: ? न, न श्रोता न मन्तेत्यादिवचना-
त् । ननु पाक्षिकत्वेन प्रत्युक्तं त्वया ; न, नित्यमेव
श्रोतृत्वाद्यभ्युपगमात्, न हि श्रोतुः श्रुतेर्विपरिलोपो
विद्यते' इत्यादिश्रुतेः । एवं तर्हि नित्यमेव श्रोतृत्वाद्य-
भ्युपगमे, प्रत्यक्षविरुद्धा युगपज्ज्ञानोत्पत्तिः अज्ञानाभाव-
श्चात्मनः कल्पितः स्यात् । तच्चानिष्टमिति । नोभयदोषोपप-
त्तिः, आत्मनः श्रुत्यादिश्रोतृत्वादिधर्मवत्त्वश्रुतेः । अनित्यानां
मूर्तानां च चक्षुरादीनां दृष्ट्याद्यनित्यमेव संयोगवियोगधर्मि-
णाम् । यथा अग्नेर्ज्वलनं तृणादिसंयोगजत्वात्, तद्वत् । न
तु नित्यस्यामूर्तस्यासंयोगविभागधर्मिणः संयोगजदृष्टथाद्य-
नित्यधर्मवत्त्वं संभवति । तथा च श्रुतिः 'न हि द्रष्टुष्टेवि
परिलोपो विद्यते' इत्याद्या । एवं तर्हि द्वे दृष्टी चक्षुषोऽनिं-
त्या दृष्टिः, नित्या चात्मनः । तथा च द्वे श्रुती श्रोत्रस्या: