2026-02-24 05:33:11 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
हस्तामलकीयभाष्यम् ।
१६९
एतस्मादा-
च विरोधादेव न युक्तम् । तयोरपि रूपान्तराभ्यां भिन्ना-
भिन्नत्वाभ्युपगमे अनवस्थापात इत्यलमतिविस्तरेण । तस्मा-
नात्मा सर्वथा चिद्धर्मा; किं तर्हि ? चित्स्वरूप एवेति ।
एतेन सदानन्दयोरपि आत्मस्वरूपत्वं व्याख्यातम् । नित्यश्व
आत्मा, सदकारणवत्त्वात् परमाणुवत्; सन् आत्मा, अहम-
स्मीति प्रतीतेः । अकारणवांश्च न हि अस्य कारणं
वस्तु प्रत्यक्षादिभिरुपलभ्यते, नापि श्रूयते ; किं तु त्रैलोक्यै -
ककारणता हि आत्मनः श्रूयते ' तस्माद्वा
त्मन आकाशः संभूत:' इत्यादिश्रुतिभ्यः । न त्वात्मनो -
ऽपि कारणान्तरम् । अतः सदकारणवस्त्वात् नित्य आत्मेति
सिद्धम् । तस्मात् साधूक्तं नित्यबोधस्वरूपमिति । तत्रैव
दृष्टान्तमाह — अग्न्युष्णवदिति । यथा उष्णत्वमग्नेर्न व्य-
तिरिच्यते । व्यतिरेके हि कदाचिदग्मेरन्यत्राप्युपलभ्ये-
त — यथा पुरुषाद्दण्डादि ; न चैवमस्ति ; तस्मादग्निस्व-
रूपमेव अग्नेरुष्णत्वम् । एवमात्मनोऽपि चैतन्यं स्वरूपमेवे -
त्यर्थः। तथा च उक्तम्– 'निरंशत्वाद्विभुत्वाच्च तथानश्वरभा-
वत: । ब्रह्मव्योम्नोर्न भेदोऽस्ति चैतन्यं ब्रह्मणोऽधिकम् '
इति । यच्चोक्तं मनश्चक्षुरादीनां प्रवृत्तौ किमर्थमधिष्ठाता
इष्यते, स्वयमेव कस्मान्न प्रवर्तन्ते इति, तत्राह - अबोधा-
१६९
एतस्मादा-
च विरोधादेव न युक्तम् । तयोरपि रूपान्तराभ्यां भिन्ना-
भिन्नत्वाभ्युपगमे अनवस्थापात इत्यलमतिविस्तरेण । तस्मा-
नात्मा सर्वथा चिद्धर्मा; किं तर्हि ? चित्स्वरूप एवेति ।
एतेन सदानन्दयोरपि आत्मस्वरूपत्वं व्याख्यातम् । नित्यश्व
आत्मा, सदकारणवत्त्वात् परमाणुवत्; सन् आत्मा, अहम-
स्मीति प्रतीतेः । अकारणवांश्च न हि अस्य कारणं
वस्तु प्रत्यक्षादिभिरुपलभ्यते, नापि श्रूयते ; किं तु त्रैलोक्यै -
ककारणता हि आत्मनः श्रूयते ' तस्माद्वा
त्मन आकाशः संभूत:' इत्यादिश्रुतिभ्यः । न त्वात्मनो -
ऽपि कारणान्तरम् । अतः सदकारणवस्त्वात् नित्य आत्मेति
सिद्धम् । तस्मात् साधूक्तं नित्यबोधस्वरूपमिति । तत्रैव
दृष्टान्तमाह — अग्न्युष्णवदिति । यथा उष्णत्वमग्नेर्न व्य-
तिरिच्यते । व्यतिरेके हि कदाचिदग्मेरन्यत्राप्युपलभ्ये-
त — यथा पुरुषाद्दण्डादि ; न चैवमस्ति ; तस्मादग्निस्व-
रूपमेव अग्नेरुष्णत्वम् । एवमात्मनोऽपि चैतन्यं स्वरूपमेवे -
त्यर्थः। तथा च उक्तम्– 'निरंशत्वाद्विभुत्वाच्च तथानश्वरभा-
वत: । ब्रह्मव्योम्नोर्न भेदोऽस्ति चैतन्यं ब्रह्मणोऽधिकम् '
इति । यच्चोक्तं मनश्चक्षुरादीनां प्रवृत्तौ किमर्थमधिष्ठाता
इष्यते, स्वयमेव कस्मान्न प्रवर्तन्ते इति, तत्राह - अबोधा-