2026-05-03 04:20:19 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
पञ्चमोऽध्यायः ।
१६५
तत्व अनर्थकं विशेषणमिति । उच्यते — यस्तु अज्ञ: देही
देहेन्द्रियसंघातमात्त्रात्मदर्शी स सर्वोऽपि 'गेहे भूमौ आसने
वा आसे' इति मन्यते । न हि देहमात्रात्मदर्शिनः गेहे इव
देहे आसे इति प्रत्ययः संभवति । देहादिसंघातव्यतिरिक्ता-
त्मदर्शिनस्तु 'देहे आसे' इति प्रत्ययः उपपद्यते । परकर्मणां
च परस्मिन् आत्मनि अविद्यया अध्यारोपितानां विद्यया
विवेकज्ञानेन मनसा संन्यास उपपद्यते । उत्पन्नविवेकज्ञानख
सर्वकर्मसंन्यासिनोऽपि गेहे इव देहे एव नवद्वारे पुरे आस-
नम् प्रारब्धफलकर्मसंस्कार शेषानुवृत्त्या देह एव विशेषविज्ञा-
नोत्पत्तेः । देहे एव आस्ते इति अस्त्येव विशेषणफलम्,
विद्वदविद्वत्प्रत्यय भेदापेक्षत्वात् ॥
यद्यपि कार्यकरणकर्माणि अविद्यया आत्मनि अध्यारो-
पितानि ' संन्यस्यास्ते' इत्युक्तम्, तथापि आत्मसमवायि तु
कर्तृत्वं कारयितृत्वं च स्यात् इति आशङ्कंध आह— नैव
कुर्वन् स्वयम्, न च कार्यकरणानि कारयन् क्रियासु प्रव-
र्तयन् । किं यत् तत् कर्तृत्वं कारयितृत्वं च देहिनः स्वात्म-
समवायि सत् संन्यासात् न संभवति, यथा गच्छतो गतिः
गमनव्यापारपरित्यागे न स्यात् तद्वत् ? किं वा स्वत एव
आत्मनः न अस्ति इति ? अत्र उच्यते न अस्ति आत्मन:
१६५
तत्व अनर्थकं विशेषणमिति । उच्यते — यस्तु अज्ञ: देही
देहेन्द्रियसंघातमात्त्रात्मदर्शी स सर्वोऽपि 'गेहे भूमौ आसने
वा आसे' इति मन्यते । न हि देहमात्रात्मदर्शिनः गेहे इव
देहे आसे इति प्रत्ययः संभवति । देहादिसंघातव्यतिरिक्ता-
त्मदर्शिनस्तु 'देहे आसे' इति प्रत्ययः उपपद्यते । परकर्मणां
च परस्मिन् आत्मनि अविद्यया अध्यारोपितानां विद्यया
विवेकज्ञानेन मनसा संन्यास उपपद्यते । उत्पन्नविवेकज्ञानख
सर्वकर्मसंन्यासिनोऽपि गेहे इव देहे एव नवद्वारे पुरे आस-
नम् प्रारब्धफलकर्मसंस्कार शेषानुवृत्त्या देह एव विशेषविज्ञा-
नोत्पत्तेः । देहे एव आस्ते इति अस्त्येव विशेषणफलम्,
विद्वदविद्वत्प्रत्यय भेदापेक्षत्वात् ॥
यद्यपि कार्यकरणकर्माणि अविद्यया आत्मनि अध्यारो-
पितानि ' संन्यस्यास्ते' इत्युक्तम्, तथापि आत्मसमवायि तु
कर्तृत्वं कारयितृत्वं च स्यात् इति आशङ्कंध आह— नैव
कुर्वन् स्वयम्, न च कार्यकरणानि कारयन् क्रियासु प्रव-
र्तयन् । किं यत् तत् कर्तृत्वं कारयितृत्वं च देहिनः स्वात्म-
समवायि सत् संन्यासात् न संभवति, यथा गच्छतो गतिः
गमनव्यापारपरित्यागे न स्यात् तद्वत् ? किं वा स्वत एव
आत्मनः न अस्ति इति ? अत्र उच्यते न अस्ति आत्मन: