2026-05-03 04:20:06 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
१३०
श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये
परिग्रहः, शारीरं शरीरस्थितिमात्रप्रयोजनम्, केवलं तत्रापि
अभिमानवर्जितम्, कर्म कुर्वन् न आप्नोति न प्राप्नोति किल्बि -
षम् अनिष्टरूपं पापं धर्मे च । धर्मोऽपि मुमुक्षोः किल्बिषमेव
चन्धापादकत्वात् । तस्मात् ताभ्यां मुक्तः भवति, संसारात्
मुक्तो भवति इत्यर्थः ॥
'शारीरं केवलं कर्म' इत्यत्र किं शरीरनिर्वर्त्य शारीरं कर्म
अभिप्रेतम्, आहोस्वित् शरीरस्थितिमात्रप्रयोजनं शारीरं
कर्म इति ? किं च अतः यदि शरीरनिर्वयै शारीरं कर्म
यदि वा शरीरस्थितिमात्रप्रयोजनं शारीरम् इति ? उच्यते—
यदा शरीरनिर्वर्त्य कर्म शारीरम् अभिप्रेतं स्यात्, तदा
दृष्टादृष्टप्रयोजनं कर्म प्रतिषिद्धमपि शरीरेण कुर्वन् नाप्नोति
किल्बिषम् इति ब्रुवतो विरुद्धाभिधानं प्रसज्येत । शास्त्रीयं च
कर्म दृष्टादृष्टप्रयोजनं शरीरेण कुर्वन् नाप्नोति किल्बिषम् इत्य-
पि ब्रुवत: अप्राप्तप्रतिषेधप्रसङ्गः । ' शारीरं कर्म कुर्वन्' इति
विशेषणात् केवलशब्दप्रयोगांच्च वाङ्मनसनिर्वर्त्यं कर्म विधि-
प्रतिषेधविषयं धर्माधर्मशब्दवाच्यं कुर्वन् प्राप्नोति किल्बिषम्
इत्युक्तं स्यात् । तत्रापि वाङ्मनसाभ्यां विहितानुष्ठानपक्षे
किल्बिषप्राप्तिवचनं विरुद्धम् आपद्येत । प्रतिषिद्धसेवापक्षेऽपि
भूतार्थानुवादमात्रम् अनर्थकं स्यात् । यदा तु शरीरस्थिति-
श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये
परिग्रहः, शारीरं शरीरस्थितिमात्रप्रयोजनम्, केवलं तत्रापि
अभिमानवर्जितम्, कर्म कुर्वन् न आप्नोति न प्राप्नोति किल्बि -
षम् अनिष्टरूपं पापं धर्मे च । धर्मोऽपि मुमुक्षोः किल्बिषमेव
चन्धापादकत्वात् । तस्मात् ताभ्यां मुक्तः भवति, संसारात्
मुक्तो भवति इत्यर्थः ॥
'शारीरं केवलं कर्म' इत्यत्र किं शरीरनिर्वर्त्य शारीरं कर्म
अभिप्रेतम्, आहोस्वित् शरीरस्थितिमात्रप्रयोजनं शारीरं
कर्म इति ? किं च अतः यदि शरीरनिर्वयै शारीरं कर्म
यदि वा शरीरस्थितिमात्रप्रयोजनं शारीरम् इति ? उच्यते—
यदा शरीरनिर्वर्त्य कर्म शारीरम् अभिप्रेतं स्यात्, तदा
दृष्टादृष्टप्रयोजनं कर्म प्रतिषिद्धमपि शरीरेण कुर्वन् नाप्नोति
किल्बिषम् इति ब्रुवतो विरुद्धाभिधानं प्रसज्येत । शास्त्रीयं च
कर्म दृष्टादृष्टप्रयोजनं शरीरेण कुर्वन् नाप्नोति किल्बिषम् इत्य-
पि ब्रुवत: अप्राप्तप्रतिषेधप्रसङ्गः । ' शारीरं कर्म कुर्वन्' इति
विशेषणात् केवलशब्दप्रयोगांच्च वाङ्मनसनिर्वर्त्यं कर्म विधि-
प्रतिषेधविषयं धर्माधर्मशब्दवाच्यं कुर्वन् प्राप्नोति किल्बिषम्
इत्युक्तं स्यात् । तत्रापि वाङ्मनसाभ्यां विहितानुष्ठानपक्षे
किल्बिषप्राप्तिवचनं विरुद्धम् आपद्येत । प्रतिषिद्धसेवापक्षेऽपि
भूतार्थानुवादमात्रम् अनर्थकं स्यात् । यदा तु शरीरस्थिति-