2026-05-03 04:20:04 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
चतुर्थोऽध्यायः ।
१२३
तद्विपर्ययग्रहणनिवृत्त्यर्थं भगवतो वचनम् 'कर्मण्यकर्म यः '
इत्यादि । न च अत्र कर्माधिकरणमकर्म अस्ति, कुण्डे बद-
राणीव । नापि अकर्माधिकरणं कर्मास्ति, कर्माभावत्वादक-
र्मणः । अत: विपरीतगृहीते एव कर्माकर्मणी लौकिकैः,
यथा मृगतृष्णिकायामुदकं शुक्तिकायां वा रजतम् । ननु
कर्म कर्मैव सर्वेषां न क्वचित् व्यभिचरति — तत् न,
नौस्थस्य नावि गच्छन्त्यां तटस्थेषु अगतिषु नगेषु प्रतिकूल-
गतिदर्शनात्, दूरेषु चक्षुषा असंनिकृष्टेषु गच्छत्सु गत्यभा-
वदर्शनात् एवम् इहापि अकर्मणि कर्मदर्शनं कर्मणि च अ-
कर्मदर्शनं विपरीतदर्शनं येन तन्निराकरणार्थमुच्यते ' कर्म-
ण्यकर्म य: पश्येत्' इत्यादि ॥
तदेतत् उक्तप्रतिवचनमपि असकृत् अत्यन्तविपरीतदर्शन-
भाविततया मोमुह्यमानो लोकः श्रुतमपि असकृत् तत्त्वं
विस्मृत्य विस्मृत्य मिथ्याप्रसङ्गम् अवतार्यावतार्य चोदयति
इति पुनः पुनः उत्तरमाह भगवान्, दुर्विज्ञेयत्वं च आलक्ष्य
वस्तुनः । 'अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयम्' 'न जायते म्रियते '
इत्यादिना आत्मनि कर्माभावः श्रुतिस्मृतिन्यायप्रसिद्धः उक्तः
वक्ष्यमाणश्च । तस्मिन् आत्मनि कर्माभावे अकर्मणि कर्मवि-
परीतदर्शनम् अत्यन्तनिरूढम् ; यतः, 'किं कर्म किमकर्मेति
१२३
तद्विपर्ययग्रहणनिवृत्त्यर्थं भगवतो वचनम् 'कर्मण्यकर्म यः '
इत्यादि । न च अत्र कर्माधिकरणमकर्म अस्ति, कुण्डे बद-
राणीव । नापि अकर्माधिकरणं कर्मास्ति, कर्माभावत्वादक-
र्मणः । अत: विपरीतगृहीते एव कर्माकर्मणी लौकिकैः,
यथा मृगतृष्णिकायामुदकं शुक्तिकायां वा रजतम् । ननु
कर्म कर्मैव सर्वेषां न क्वचित् व्यभिचरति — तत् न,
नौस्थस्य नावि गच्छन्त्यां तटस्थेषु अगतिषु नगेषु प्रतिकूल-
गतिदर्शनात्, दूरेषु चक्षुषा असंनिकृष्टेषु गच्छत्सु गत्यभा-
वदर्शनात् एवम् इहापि अकर्मणि कर्मदर्शनं कर्मणि च अ-
कर्मदर्शनं विपरीतदर्शनं येन तन्निराकरणार्थमुच्यते ' कर्म-
ण्यकर्म य: पश्येत्' इत्यादि ॥
तदेतत् उक्तप्रतिवचनमपि असकृत् अत्यन्तविपरीतदर्शन-
भाविततया मोमुह्यमानो लोकः श्रुतमपि असकृत् तत्त्वं
विस्मृत्य विस्मृत्य मिथ्याप्रसङ्गम् अवतार्यावतार्य चोदयति
इति पुनः पुनः उत्तरमाह भगवान्, दुर्विज्ञेयत्वं च आलक्ष्य
वस्तुनः । 'अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयम्' 'न जायते म्रियते '
इत्यादिना आत्मनि कर्माभावः श्रुतिस्मृतिन्यायप्रसिद्धः उक्तः
वक्ष्यमाणश्च । तस्मिन् आत्मनि कर्माभावे अकर्मणि कर्मवि-
परीतदर्शनम् अत्यन्तनिरूढम् ; यतः, 'किं कर्म किमकर्मेति