2026-05-06 06:50:30 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
चतुर्थोपनिषत् ।
१०५
मस्येति जागरितस्थान: । बहिः प्रज्ञः स्वात्मव्यतिरिक्ते वि-
षये प्रज्ञा यस्य सः बहिः प्रज्ञ, बहिर्विषये यम्य प्रज्ञा वि-
द्याकृता अवभासत इत्यर्थः । तथा सप्ताङ्गः सप्तशक्तयः
अङ्गे हृद्याख्ये यम्य स तथोक्त:, विष्णुशक्तीनां विष्णुव-
क्षःस्थलाश्रयत्वप्रसिद्धेः । ' विष्णोर्वक्षःस्थलाश्रया' इति स्मृते:,
' विष्णोर्वक्षःस्थले स्थिताम्' इति च, ' करद्वयस्थप्रविकासि-
पङ्कजां वक्ष:स्थलेन श्रियमुद्वहन्विभु' इति च । तथा
एकोनविंशतिमुखो मूलमन्त्रापेक्षया एकोनविंशतितममक्षरं
बीजं मुखं यस्य मूलनृसिंहव्यूहस्य स तथोक्तः । त
नाभेरूर्ध्व मूर्धतः प्राक् हृदयाख्यम् अङ्गम, अत उपास्योपा-
सकयोरैक्ये भेदे वा हृदयाङ्गन्यासादिकमविरुद्धम् । न-
• न्वेवं सप्तान्यङ्गानि मूधैव सुतेजा इत्येवमादीनि यस्य स
तथोक्तः । तथा एकोनविंशतिर्मुखानि अस्य बुद्धीन्द्रिय-
कर्मेन्द्रियाणि वायवश्च प्राणादयः पञ्च मनो बुद्धिरहंकार-
श्चित्तमिति मुखानीव तानि उपलब्धिद्वारत्वादित्येवं यथा-
संख्यं विरादिरण्यगर्भपरत्वेन वाक्यद्वयं माण्डूक्योपनि-
पत्प्रणवविद्यायां व्याख्यातम्, तथा अत्रापि कस्मान्न व्या-
ख्यायते ? उच्यते — अत्र अस्य अपरविद्याप्रकरणाश्रितत्वात्
प्रणवविद्यायां तथाङ्गत्वेन च विनियोगात् प्रणवं तत्साम्नोऽङ्गं
१०५
मस्येति जागरितस्थान: । बहिः प्रज्ञः स्वात्मव्यतिरिक्ते वि-
षये प्रज्ञा यस्य सः बहिः प्रज्ञ, बहिर्विषये यम्य प्रज्ञा वि-
द्याकृता अवभासत इत्यर्थः । तथा सप्ताङ्गः सप्तशक्तयः
अङ्गे हृद्याख्ये यम्य स तथोक्त:, विष्णुशक्तीनां विष्णुव-
क्षःस्थलाश्रयत्वप्रसिद्धेः । ' विष्णोर्वक्षःस्थलाश्रया' इति स्मृते:,
' विष्णोर्वक्षःस्थले स्थिताम्' इति च, ' करद्वयस्थप्रविकासि-
पङ्कजां वक्ष:स्थलेन श्रियमुद्वहन्विभु' इति च । तथा
एकोनविंशतिमुखो मूलमन्त्रापेक्षया एकोनविंशतितममक्षरं
बीजं मुखं यस्य मूलनृसिंहव्यूहस्य स तथोक्तः । त
नाभेरूर्ध्व मूर्धतः प्राक् हृदयाख्यम् अङ्गम, अत उपास्योपा-
सकयोरैक्ये भेदे वा हृदयाङ्गन्यासादिकमविरुद्धम् । न-
• न्वेवं सप्तान्यङ्गानि मूधैव सुतेजा इत्येवमादीनि यस्य स
तथोक्तः । तथा एकोनविंशतिर्मुखानि अस्य बुद्धीन्द्रिय-
कर्मेन्द्रियाणि वायवश्च प्राणादयः पञ्च मनो बुद्धिरहंकार-
श्चित्तमिति मुखानीव तानि उपलब्धिद्वारत्वादित्येवं यथा-
संख्यं विरादिरण्यगर्भपरत्वेन वाक्यद्वयं माण्डूक्योपनि-
पत्प्रणवविद्यायां व्याख्यातम्, तथा अत्रापि कस्मान्न व्या-
ख्यायते ? उच्यते — अत्र अस्य अपरविद्याप्रकरणाश्रितत्वात्
प्रणवविद्यायां तथाङ्गत्वेन च विनियोगात् प्रणवं तत्साम्नोऽङ्गं