2026-05-03 04:20:49 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
५६०
श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये
न
प्रत्ययेनैव अनात्मानः सन्तः आत्मत्वमापाद्यन्ते, तद्भावे भा-
वात्, तदभावे च अभावात् । अविवेकिनां हि अज्ञानकाले
बालानां दृश्यते ' दीर्घोऽहम् ' ' गौरोऽहम्' इति देहादिसं-
घाते अहंप्रत्ययः । न तु विवेकिनाम् ' अन्योऽहं देहादिसं-
घातात्' इति जानतां तत्काले देहादिसंघाते अहंप्रत्ययः भ-
वति । तस्मात् मिथ्याप्रत्ययाभावे अभावात् तत्कृत एव, न
गौणः । पृथग्गृह्यमाणविशेषसामान्ययोहिं सिंहदेवदत्तयोः
अग्निमाणवकयोर्वा गौणः प्रत्ययः शब्दप्रयोगो वा स्यात्,
अगृह्यमाणविशेषसामान्ययोः । यत्तु उक्तम् ' श्रुतिप्रामाण्यात्'
इति, तत् न ; तत्प्रामाण्यस्य अदृष्टविषयत्वात् । प्रत्यक्षादि-
प्रमाणानुपलब्धे हि विषये अग्निहोत्रादिसाध्यसाधनसंबन्धे
श्रुतेः प्रामाण्यम्, न प्रत्यक्षादिविषये, अदृष्टदर्शनार्थविषय-
त्वात् प्रामाण्यस्य । तस्मात् न दृष्टमिथ्याज्ञाननिमित्तस्य
अहंप्रत्ययस्य देहादिसंघाते गौणत्वं कल्पयितुं शक्यम् । न
हि श्रुतिशतमपि 'शीतोऽग्निरप्रकाशो वा' इति ब्रुवत् प्रामा-
ण्यमुपैति । यदि ब्रूयात् 'शीतोऽग्निरप्रकाशो वा' इति, तथा-
पि अर्थान्तरं श्रुतेः विवक्षितं कल्प्यम्, प्रामाण्यान्यथानुपप-
त्तेः, न तु प्रमाणान्तरविरुद्धं स्ववचनविरुद्धं वा । कर्मण: मि-
ध्याप्रत्ययवत्कर्तृकत्वात् कर्तुरभावे श्रुतेरप्रामाण्यमिति चेत्,
.
श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये
न
प्रत्ययेनैव अनात्मानः सन्तः आत्मत्वमापाद्यन्ते, तद्भावे भा-
वात्, तदभावे च अभावात् । अविवेकिनां हि अज्ञानकाले
बालानां दृश्यते ' दीर्घोऽहम् ' ' गौरोऽहम्' इति देहादिसं-
घाते अहंप्रत्ययः । न तु विवेकिनाम् ' अन्योऽहं देहादिसं-
घातात्' इति जानतां तत्काले देहादिसंघाते अहंप्रत्ययः भ-
वति । तस्मात् मिथ्याप्रत्ययाभावे अभावात् तत्कृत एव, न
गौणः । पृथग्गृह्यमाणविशेषसामान्ययोहिं सिंहदेवदत्तयोः
अग्निमाणवकयोर्वा गौणः प्रत्ययः शब्दप्रयोगो वा स्यात्,
अगृह्यमाणविशेषसामान्ययोः । यत्तु उक्तम् ' श्रुतिप्रामाण्यात्'
इति, तत् न ; तत्प्रामाण्यस्य अदृष्टविषयत्वात् । प्रत्यक्षादि-
प्रमाणानुपलब्धे हि विषये अग्निहोत्रादिसाध्यसाधनसंबन्धे
श्रुतेः प्रामाण्यम्, न प्रत्यक्षादिविषये, अदृष्टदर्शनार्थविषय-
त्वात् प्रामाण्यस्य । तस्मात् न दृष्टमिथ्याज्ञाननिमित्तस्य
अहंप्रत्ययस्य देहादिसंघाते गौणत्वं कल्पयितुं शक्यम् । न
हि श्रुतिशतमपि 'शीतोऽग्निरप्रकाशो वा' इति ब्रुवत् प्रामा-
ण्यमुपैति । यदि ब्रूयात् 'शीतोऽग्निरप्रकाशो वा' इति, तथा-
पि अर्थान्तरं श्रुतेः विवक्षितं कल्प्यम्, प्रामाण्यान्यथानुपप-
त्तेः, न तु प्रमाणान्तरविरुद्धं स्ववचनविरुद्धं वा । कर्मण: मि-
ध्याप्रत्ययवत्कर्तृकत्वात् कर्तुरभावे श्रुतेरप्रामाण्यमिति चेत्,
.