2026-05-03 04:20:47 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
५५४
श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये
।
कर्मफलम् इति । कथम् ? अप्रसूतफलस्य हि पूर्वकृतदुरितस्य
क्षय: न उपपद्यत इति प्रकृतम् । तत्र प्रसूतफलस्य कर्मण:
फलं नित्यकर्मानुष्ठानायासदुःखम् आह भवान्, न अप्रसूत-
फलस्येति । अथ सर्वमेव पूर्वकृतं दुरितं प्रसूतफलमेव इति
मन्यते भवान्, ततः नित्यकर्मानुष्ठानायासदुःखमेव फलम्
इति विशेषणम् अयुक्तम् । नित्यकर्मविध्यानर्थक्यप्रसङ्गश्व,
उपभोगेनैव प्रसूतफलस्य दुरितकर्मणः क्षयोपपत्तेः । किंच,
श्रुतस्य नित्यस्य कर्मणः दुःखं चेत् फलम्, नित्यकर्मानुष्ठाना-
यासादेव तत् दृश्यते व्यायामादिवत् ; तत् अन्यस्य इति
कल्पनानुपपत्तिः । जीवनादिनिमित्ते च विधानात्, नित्यानां
कर्मणां प्रायश्चित्तवत् पूर्वकृतदुरितफलत्वानुपपत्तिः । यस्मिन्
पापकर्मणि निमित्ते यत् विहितं प्रायश्चित्तम् न तु तस्य
पापस्य तत् फलम् । अथ तस्यैव पापस्य निमित्तस्य प्राय-
श्चित्तदुःखं फलम्, जीवनादिनिमित्तेऽपि नित्यकर्मानुष्ठाना-
यासदुःखं जीवनादिनिमित्तस्यैव फलं प्रसज्येत, नित्यप्राय-
श्चित्तयोः नैमित्तिकत्वाविशेषात् । किंच अन्यत् — नित्यस्य
काम्यस्य च अग्निहोत्रादेः अनुष्ठानायासदुःखस्य तुल्यत्वात्
नित्यानुष्ठानायासदुःखमेव पूर्वकृतदुरितस्य फलम्, न तु
काम्यानुष्ठानायासदुःखम् इति विशेषो नास्तीति तदपि पूर्व-
श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये
।
कर्मफलम् इति । कथम् ? अप्रसूतफलस्य हि पूर्वकृतदुरितस्य
क्षय: न उपपद्यत इति प्रकृतम् । तत्र प्रसूतफलस्य कर्मण:
फलं नित्यकर्मानुष्ठानायासदुःखम् आह भवान्, न अप्रसूत-
फलस्येति । अथ सर्वमेव पूर्वकृतं दुरितं प्रसूतफलमेव इति
मन्यते भवान्, ततः नित्यकर्मानुष्ठानायासदुःखमेव फलम्
इति विशेषणम् अयुक्तम् । नित्यकर्मविध्यानर्थक्यप्रसङ्गश्व,
उपभोगेनैव प्रसूतफलस्य दुरितकर्मणः क्षयोपपत्तेः । किंच,
श्रुतस्य नित्यस्य कर्मणः दुःखं चेत् फलम्, नित्यकर्मानुष्ठाना-
यासादेव तत् दृश्यते व्यायामादिवत् ; तत् अन्यस्य इति
कल्पनानुपपत्तिः । जीवनादिनिमित्ते च विधानात्, नित्यानां
कर्मणां प्रायश्चित्तवत् पूर्वकृतदुरितफलत्वानुपपत्तिः । यस्मिन्
पापकर्मणि निमित्ते यत् विहितं प्रायश्चित्तम् न तु तस्य
पापस्य तत् फलम् । अथ तस्यैव पापस्य निमित्तस्य प्राय-
श्चित्तदुःखं फलम्, जीवनादिनिमित्तेऽपि नित्यकर्मानुष्ठाना-
यासदुःखं जीवनादिनिमित्तस्यैव फलं प्रसज्येत, नित्यप्राय-
श्चित्तयोः नैमित्तिकत्वाविशेषात् । किंच अन्यत् — नित्यस्य
काम्यस्य च अग्निहोत्रादेः अनुष्ठानायासदुःखस्य तुल्यत्वात्
नित्यानुष्ठानायासदुःखमेव पूर्वकृतदुरितस्य फलम्, न तु
काम्यानुष्ठानायासदुःखम् इति विशेषो नास्तीति तदपि पूर्व-