2026-05-03 04:20:46 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
५५०
श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये
"
आत्मज्ञानस्य तु केवलस्य निःश्रेयसहेतुत्वम्, भेदंप्रत्य-
यनिवर्तकत्वेन कैवल्यफलावसायित्वात् । क्रियाकारक फलभे-
दबुद्धिः अविद्यया आत्मनि नित्यप्रवृत्ता -- 'मम कर्म, अहं
कर्ता मुष्मै फलायेदं कर्म करिष्यामि इति इयम् अविद्या
अनादिकालप्रवृत्ता । अस्या अविद्यायाः निवर्तकम् ' अयम-
हमस्मि केवलोऽकर्ता अक्रियोऽफलः; न मत्तोऽन्योऽस्ति क-
श्चित्' इत्येवंरूपम् आत्मविषयं ज्ञानम् उत्पद्यमानम्, कर्मप्रवृ-
त्तिहेतुभूतायाः भेदबुद्धेः निवर्तकत्वात् । तु-शब्दः पक्षव्या-
वृत्त्यर्थः —— न केवलेभ्यः कर्मभ्यः, न च ज्ञानकर्मभ्यां समु-
चिताभ्यां निःश्रेयसप्राप्तिः इति पक्षद्वयं निवर्तयति । अकार्य-
त्वाच्च निःश्रेयसस्य कर्मसाधनत्वानुपपत्तिः । न हि नित्यं वस्तु
कमर्णा ज्ञानेन वा क्रियते । केवलं ज्ञानमपि अनर्थकं तर्हि ?
न, अविद्यानिवर्तकत्वे सति दृष्टकैवल्यफलावसानत्वात् ।
अविद्यातमोनिवर्तकस्य ज्ञानस्य दृष्टं कैवल्यफलावसानत्वम्,
रज्ज्वादिविषये सर्पाद्यज्ञानतमोनिवर्तकप्रदीपप्रकाशफलवत् ।
विनिवृत्तसर्पादिविकल्परज्जुकैवल्यावसानं हि प्रकाशफलम् ;
तथा ज्ञानम् । दृष्टार्थानां च च्छिदिक्रियाग्निमन्थनादीनां
व्यापृतकर्त्रादिकारकाणां द्वैधीभावाभिदर्शनादिफलात् अन्यफले
कर्मान्तरे वा व्यापारानुपपत्तिः यथा, तथा दृष्टार्थायां ज्ञान-
श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये
"
आत्मज्ञानस्य तु केवलस्य निःश्रेयसहेतुत्वम्, भेदंप्रत्य-
यनिवर्तकत्वेन कैवल्यफलावसायित्वात् । क्रियाकारक फलभे-
दबुद्धिः अविद्यया आत्मनि नित्यप्रवृत्ता -- 'मम कर्म, अहं
कर्ता मुष्मै फलायेदं कर्म करिष्यामि इति इयम् अविद्या
अनादिकालप्रवृत्ता । अस्या अविद्यायाः निवर्तकम् ' अयम-
हमस्मि केवलोऽकर्ता अक्रियोऽफलः; न मत्तोऽन्योऽस्ति क-
श्चित्' इत्येवंरूपम् आत्मविषयं ज्ञानम् उत्पद्यमानम्, कर्मप्रवृ-
त्तिहेतुभूतायाः भेदबुद्धेः निवर्तकत्वात् । तु-शब्दः पक्षव्या-
वृत्त्यर्थः —— न केवलेभ्यः कर्मभ्यः, न च ज्ञानकर्मभ्यां समु-
चिताभ्यां निःश्रेयसप्राप्तिः इति पक्षद्वयं निवर्तयति । अकार्य-
त्वाच्च निःश्रेयसस्य कर्मसाधनत्वानुपपत्तिः । न हि नित्यं वस्तु
कमर्णा ज्ञानेन वा क्रियते । केवलं ज्ञानमपि अनर्थकं तर्हि ?
न, अविद्यानिवर्तकत्वे सति दृष्टकैवल्यफलावसानत्वात् ।
अविद्यातमोनिवर्तकस्य ज्ञानस्य दृष्टं कैवल्यफलावसानत्वम्,
रज्ज्वादिविषये सर्पाद्यज्ञानतमोनिवर्तकप्रदीपप्रकाशफलवत् ।
विनिवृत्तसर्पादिविकल्परज्जुकैवल्यावसानं हि प्रकाशफलम् ;
तथा ज्ञानम् । दृष्टार्थानां च च्छिदिक्रियाग्निमन्थनादीनां
व्यापृतकर्त्रादिकारकाणां द्वैधीभावाभिदर्शनादिफलात् अन्यफले
कर्मान्तरे वा व्यापारानुपपत्तिः यथा, तथा दृष्टार्थायां ज्ञान-