2026-05-03 04:20:43 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
अष्टादशोऽध्यायः ।
I
५४१
ननु विरुद्धम् इदम् उक्तम् ' ज्ञानस्य या परा निष्ठा तया
माम् अभिजानाति इति । कथं विरुद्धम् इति चेत्, उच्यते-
यदैव यस्मिन् विषये ज्ञानम् उत्पद्यते ज्ञातु:, तदैव तं विषयम्
अभिजानाति ज्ञाता इति न ज्ञाननिष्ठां ज्ञानावृत्तिलक्षणाम्
अपेक्षते इति; अतश्च ज्ञानेन न अभिजानाति, ज्ञानावृत्त्या
तु ज्ञाननिष्ठया अभिजानातीति । नैष दोषः ; ज्ञानस्य स्वा-
त्मोत्पत्तिपरिपाकहेतुयुक्तख प्रतिपक्षविहीनस्य यत् आत्मानु-
भवनिश्चयावसानत्वं तस्य निष्ठाशब्दाभिलापात् । शास्त्राचा-
यपदेशेन ज्ञानोत्पत्तिहेतुं सहकारिकारणं बुद्धिविशुद्धत्वादि
अमानित्वादिगुणं च अपेक्ष्य जनितस्य क्षेत्रज्ञपरमात्मैकत्व-
ज्ञानस्य कर्तृत्वादिकारक भेदबुद्धिनिबन्धन सर्वकर्मसंन्याससहि-
तस्य स्वात्मानुभवनिश्चयरूपेण यत् अवस्थानम्, सा परा
ज्ञाननिष्ठा इति उच्यते । सा इयं ज्ञाननिष्ठा आर्तादिभक्ति-
त्रयापेक्षया परा चतुर्थी भक्तिरिति उक्ता । तया परया
भक्त्या भगवन्तं तत्त्वत: अभिजानाति, यदनन्तरमेव ईश्वर-
क्षेत्रज्ञभेदबुद्धिः अशेषत: निवर्तते । अतः ज्ञाननिष्ठालक्षणया
भक्त्या माम् अभिजानातीति वचनं न विरुध्यते । अत्र च
सर्व निवृत्तिविधायि शास्त्रं वेदान्तेतिहासपुराणस्मृतिलक्षणं
न्यायप्रसिद्धम् अर्थवत् भवति — 'विदित्वा ... व्युत्थायाथ
I
५४१
ननु विरुद्धम् इदम् उक्तम् ' ज्ञानस्य या परा निष्ठा तया
माम् अभिजानाति इति । कथं विरुद्धम् इति चेत्, उच्यते-
यदैव यस्मिन् विषये ज्ञानम् उत्पद्यते ज्ञातु:, तदैव तं विषयम्
अभिजानाति ज्ञाता इति न ज्ञाननिष्ठां ज्ञानावृत्तिलक्षणाम्
अपेक्षते इति; अतश्च ज्ञानेन न अभिजानाति, ज्ञानावृत्त्या
तु ज्ञाननिष्ठया अभिजानातीति । नैष दोषः ; ज्ञानस्य स्वा-
त्मोत्पत्तिपरिपाकहेतुयुक्तख प्रतिपक्षविहीनस्य यत् आत्मानु-
भवनिश्चयावसानत्वं तस्य निष्ठाशब्दाभिलापात् । शास्त्राचा-
यपदेशेन ज्ञानोत्पत्तिहेतुं सहकारिकारणं बुद्धिविशुद्धत्वादि
अमानित्वादिगुणं च अपेक्ष्य जनितस्य क्षेत्रज्ञपरमात्मैकत्व-
ज्ञानस्य कर्तृत्वादिकारक भेदबुद्धिनिबन्धन सर्वकर्मसंन्याससहि-
तस्य स्वात्मानुभवनिश्चयरूपेण यत् अवस्थानम्, सा परा
ज्ञाननिष्ठा इति उच्यते । सा इयं ज्ञाननिष्ठा आर्तादिभक्ति-
त्रयापेक्षया परा चतुर्थी भक्तिरिति उक्ता । तया परया
भक्त्या भगवन्तं तत्त्वत: अभिजानाति, यदनन्तरमेव ईश्वर-
क्षेत्रज्ञभेदबुद्धिः अशेषत: निवर्तते । अतः ज्ञाननिष्ठालक्षणया
भक्त्या माम् अभिजानातीति वचनं न विरुध्यते । अत्र च
सर्व निवृत्तिविधायि शास्त्रं वेदान्तेतिहासपुराणस्मृतिलक्षणं
न्यायप्रसिद्धम् अर्थवत् भवति — 'विदित्वा ... व्युत्थायाथ