2026-05-03 04:20:39 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
५३०
श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये
ननु नैव अस्माभिः प्रागभावस्य भावापत्तिः उच्यते ।
भावस्यैव तर्हि भावापत्तिः ; यथा घटस्य घटापत्तिः, पटस्य
वा पटापत्तिः । एतदपि अभावस्य भावापत्तिवदेव प्रमाण-
विरुद्धम् । सांख्यस्यापि यः परिणामपक्षः सोऽपि अपूर्वधर्मो-
त्पत्तिविनाशाङ्गीकरणात् वैशेषिकपक्षात् न विशिष्यते । अ-
भिव्यक्तितिरोभावाङ्गीकरणेऽपि अभिव्यक्तितिरोभावयोः वि-
द्यमानत्वाविद्यमानत्वनिरूपणे पूर्ववदेव प्रमाणविरोधः । एते-
न कारणस्यैव संस्थानम् उत्पत्त्यादि इत्येतदपि प्रत्युक्तम् ॥
पारिशेष्यात् सत् एकमेव वस्तु अविद्यया उत्पत्तिविना-
शादिधर्मैः अनेकधा नटवत् विकल्प्यते इति । इदं भागवतं
मतम् उक्तम् ' नासतो विद्यते भाव: ' इत्यस्मिन् श्लोके, सत्प्र-
त्ययस्य अव्यभिचारात्, व्यभिचाराच्च इतरेषामिति ॥
'
कथं तर्हि आत्मनः अविक्रियत्वे अशेषत: कर्मणः त्यागः
न उपपद्यते इति ? यदि वस्तुभूताः गुणाः, यदि वा अवि-
द्याकल्पिताः, तद्धर्मः कर्म, तदा आत्मनि अविद्याध्यारोपि -
तमेव इति अविद्वान् न हि कश्चित् क्षणमपि अशेषतः
त्यक्तुं शक्नोति' इति उक्तम् । विद्वांस्तु पुनः विद्यया अवि-
द्यायां निवृत्तायां शक्नोत्येव अशेषत: कर्म परित्यक्तुम्,
अविद्याध्यारोपितस्य शेषानुपपत्तेः । न हि तैमिरिकदृष्टया
श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये
ननु नैव अस्माभिः प्रागभावस्य भावापत्तिः उच्यते ।
भावस्यैव तर्हि भावापत्तिः ; यथा घटस्य घटापत्तिः, पटस्य
वा पटापत्तिः । एतदपि अभावस्य भावापत्तिवदेव प्रमाण-
विरुद्धम् । सांख्यस्यापि यः परिणामपक्षः सोऽपि अपूर्वधर्मो-
त्पत्तिविनाशाङ्गीकरणात् वैशेषिकपक्षात् न विशिष्यते । अ-
भिव्यक्तितिरोभावाङ्गीकरणेऽपि अभिव्यक्तितिरोभावयोः वि-
द्यमानत्वाविद्यमानत्वनिरूपणे पूर्ववदेव प्रमाणविरोधः । एते-
न कारणस्यैव संस्थानम् उत्पत्त्यादि इत्येतदपि प्रत्युक्तम् ॥
पारिशेष्यात् सत् एकमेव वस्तु अविद्यया उत्पत्तिविना-
शादिधर्मैः अनेकधा नटवत् विकल्प्यते इति । इदं भागवतं
मतम् उक्तम् ' नासतो विद्यते भाव: ' इत्यस्मिन् श्लोके, सत्प्र-
त्ययस्य अव्यभिचारात्, व्यभिचाराच्च इतरेषामिति ॥
'
कथं तर्हि आत्मनः अविक्रियत्वे अशेषत: कर्मणः त्यागः
न उपपद्यते इति ? यदि वस्तुभूताः गुणाः, यदि वा अवि-
द्याकल्पिताः, तद्धर्मः कर्म, तदा आत्मनि अविद्याध्यारोपि -
तमेव इति अविद्वान् न हि कश्चित् क्षणमपि अशेषतः
त्यक्तुं शक्नोति' इति उक्तम् । विद्वांस्तु पुनः विद्यया अवि-
द्यायां निवृत्तायां शक्नोत्येव अशेषत: कर्म परित्यक्तुम्,
अविद्याध्यारोपितस्य शेषानुपपत्तेः । न हि तैमिरिकदृष्टया