2026-05-03 04:20:38 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
अष्टादशोऽध्यायः
५२७
सिद्धं भवति । सत्यम् एवम्; अशेषत: त्याग एव न उप-
पद्यते इति चेत्, किं नित्यप्रचलितात्मकः पुरुषः, यथा
सांख्यानां गुणा: ? किं वा क्रियैव कारकम्, यथा बौद्धानां
स्कन्धाः क्षणप्रध्वंसिनः ? उभयथापि कर्मणः अशेषतः
त्यागः न संभवति । अथ तृतीयोऽपि पक्षः -- यदा करोति
तदा सक्रियं वस्तु । यदा न करोति, तदा निष्क्रियं तदेव ।
तत्र एवं सति शक्यं कर्म अशेषतः त्यक्तम्
अयं तु
अस्मिन तृतीये पक्षे विशेष:-
--
न नित्यप्रचलितं
वस्तु,
नापि
क्रियैव कारकम् । किं तर्हि ? व्यवस्थिते द्रव्ये अविद्यमाना
क्रिया उत्पद्यते, विद्यमाना च विनश्यति । शुद्धं तत् द्रव्यं
शक्तिमत् अवतिष्ठते । इति एवम् आहुः काणादाः । तदेव
च कारकम् इति । अस्मिन् पक्षे को दोष: इति । अय-
मेव तु दोषः -- यतस्तु अभागवतं मतम् इदम् । कथं ज्ञायते ?
यतः आह भगवान् 'नासतो विद्यते भाव:' इत्यादि ।
काणादानां हि असत: भावः, सतश्च अभाव:, इति इदं
मतम् अभागवतम् । अभागवतमपि न्यायवच्चेत् को दोषः
इति चेत्, उच्यते-- दोषवत्तु इदम्, सर्वप्रमाणविरोधात् ।
कथम् ? यदि तावत् द्वयणुकादि द्रव्यं प्राक् उत्पत्तेः अत्यन्त-
मेव असत्, उत्पन्नं च स्थितं कंचित् कालं पुनः अत्यन्तमेव
५२७
सिद्धं भवति । सत्यम् एवम्; अशेषत: त्याग एव न उप-
पद्यते इति चेत्, किं नित्यप्रचलितात्मकः पुरुषः, यथा
सांख्यानां गुणा: ? किं वा क्रियैव कारकम्, यथा बौद्धानां
स्कन्धाः क्षणप्रध्वंसिनः ? उभयथापि कर्मणः अशेषतः
त्यागः न संभवति । अथ तृतीयोऽपि पक्षः -- यदा करोति
तदा सक्रियं वस्तु । यदा न करोति, तदा निष्क्रियं तदेव ।
तत्र एवं सति शक्यं कर्म अशेषतः त्यक्तम्
अयं तु
अस्मिन तृतीये पक्षे विशेष:-
--
न नित्यप्रचलितं
वस्तु,
नापि
क्रियैव कारकम् । किं तर्हि ? व्यवस्थिते द्रव्ये अविद्यमाना
क्रिया उत्पद्यते, विद्यमाना च विनश्यति । शुद्धं तत् द्रव्यं
शक्तिमत् अवतिष्ठते । इति एवम् आहुः काणादाः । तदेव
च कारकम् इति । अस्मिन् पक्षे को दोष: इति । अय-
मेव तु दोषः -- यतस्तु अभागवतं मतम् इदम् । कथं ज्ञायते ?
यतः आह भगवान् 'नासतो विद्यते भाव:' इत्यादि ।
काणादानां हि असत: भावः, सतश्च अभाव:, इति इदं
मतम् अभागवतम् । अभागवतमपि न्यायवच्चेत् को दोषः
इति चेत्, उच्यते-- दोषवत्तु इदम्, सर्वप्रमाणविरोधात् ।
कथम् ? यदि तावत् द्वयणुकादि द्रव्यं प्राक् उत्पत्तेः अत्यन्त-
मेव असत्, उत्पन्नं च स्थितं कंचित् कालं पुनः अत्यन्तमेव