2026-05-03 04:20:28 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
अष्टादशोऽध्यायः ।
५०५
दमात्रम् । अविक्रियत्वं च आत्मनः श्रुतिस्मृतिन्यायप्रसि-
द्धम् । 'अविकार्योऽयमुच्यते' 'गुणैरेव कर्माणि क्रियन्ते '
'शरीरस्थोऽपि न करोति' इत्यादि असकृत् उपपादितं
गीतास्वेव तावत् । श्रुतिपु च ' ध्यायतीव लेलायतीव '
इत्येवमाद्यासु । न्यायतश्च -- निरवयवम् अपरतन्त्रम् अवि-
क्रियम् आत्मतत्त्वम् इति राजमार्गः । विक्रियावत्त्वाभ्युपग-
मेऽपि आत्मनः स्वकीयैव विक्रिया स्वस्य भवितुम् अर्हति,
न अधिष्ठानादीनां कर्माणि आत्मकर्तृकाणि स्युः । न हि
परस्य कर्म परेण अकृतम् आगन्तुम् अर्हति । यत्तु अवि-
द्यया गमितम्, न तत् तस्य । यथा रजतत्वं न शुक्तिकायाः ;
यथा वा तलमलिनत्वं वालैः गमितम् अविद्यया, न आका-
शस्य, तथा अधिष्ठानादिविक्रियापि तेषामेव, न आत्मन: ।
तस्मात् युक्तम् उक्तम् ' अहंकृतत्वबुद्धिलेपाभावात् विद्वान्
न हन्ति न निबध्यते ' इति । ' नायं हन्ति न हन्यते '
इति प्रतिज्ञाय ' न जायते' इत्यादिहेतुवचनेन अविक्रियत्वम्
आत्मनः उक्त्वा, ' वेदाविनाशिनम्' इति विदुषः कर्माधि-
कारनिवृत्तिं शास्त्रादौ संक्षेपतः उक्त्वा, मध्ये प्रसारितां तत्र
तत्र प्रसङ्गं कृत्वा इह उपसंहरति शास्त्रार्थ पिण्डीकरणाय
'विद्वान् न हन्ति न निवध्यते' इति । एवं च सति देह-
५०५
दमात्रम् । अविक्रियत्वं च आत्मनः श्रुतिस्मृतिन्यायप्रसि-
द्धम् । 'अविकार्योऽयमुच्यते' 'गुणैरेव कर्माणि क्रियन्ते '
'शरीरस्थोऽपि न करोति' इत्यादि असकृत् उपपादितं
गीतास्वेव तावत् । श्रुतिपु च ' ध्यायतीव लेलायतीव '
इत्येवमाद्यासु । न्यायतश्च -- निरवयवम् अपरतन्त्रम् अवि-
क्रियम् आत्मतत्त्वम् इति राजमार्गः । विक्रियावत्त्वाभ्युपग-
मेऽपि आत्मनः स्वकीयैव विक्रिया स्वस्य भवितुम् अर्हति,
न अधिष्ठानादीनां कर्माणि आत्मकर्तृकाणि स्युः । न हि
परस्य कर्म परेण अकृतम् आगन्तुम् अर्हति । यत्तु अवि-
द्यया गमितम्, न तत् तस्य । यथा रजतत्वं न शुक्तिकायाः ;
यथा वा तलमलिनत्वं वालैः गमितम् अविद्यया, न आका-
शस्य, तथा अधिष्ठानादिविक्रियापि तेषामेव, न आत्मन: ।
तस्मात् युक्तम् उक्तम् ' अहंकृतत्वबुद्धिलेपाभावात् विद्वान्
न हन्ति न निबध्यते ' इति । ' नायं हन्ति न हन्यते '
इति प्रतिज्ञाय ' न जायते' इत्यादिहेतुवचनेन अविक्रियत्वम्
आत्मनः उक्त्वा, ' वेदाविनाशिनम्' इति विदुषः कर्माधि-
कारनिवृत्तिं शास्त्रादौ संक्षेपतः उक्त्वा, मध्ये प्रसारितां तत्र
तत्र प्रसङ्गं कृत्वा इह उपसंहरति शास्त्रार्थ पिण्डीकरणाय
'विद्वान् न हन्ति न निवध्यते' इति । एवं च सति देह-