2026-05-03 04:19:25 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
द्वितीयोऽध्यायः ।
२१
अथ अर्जुनस्य भगवदुक्तवचनार्थविवेकानवधारणनिमित्तः
प्रश्नः कल्प्येत, तथापि भगवता प्रश्नानुरूपं प्रतिवचनं
देयम् — मया बुद्धिकर्मणोः समुच्चय उक्तः, किमर्थमित्थं त्वं
भ्रान्तोऽसि — इति । न तु पुनः प्रतिवचनमननुरूपं पृष्टा-
दन्यदेव ' द्वे निष्ठे मया पुरा प्रोक्ते' इति वक्तुं युक्तम् ॥
नापि स्मार्तेनैव कर्मणा बुद्धेः समुच्चये अभिप्रेते विभाग-
वचनादि सर्वमुपपन्नम् । किंच — क्षत्रियस्य युद्धं स्मार्त
कर्म स्वधर्म इति जानत: ' तत्किं कर्मणि घोरे मां नियो-
जयसि' इति उपालम्भोऽनुपपन्नः ॥
तस्माद्गीताशास्त्रे ईषन्मात्रेणापि श्रौतेन स्मार्तेन वा
कर्मणा आत्मज्ञानस्य समुच्चयो न केनचिद्दर्शयितुं शक्यः ।
यस्य तु अज्ञानात् रागादिदोषतो वा कर्मणि प्रवृत्तस्य यज्ञेन
दानेन तपसा वा विशुद्धसत्त्वस्य ज्ञानमुत्पन्नं परमार्थतत्त्व-
विषयम् ' एकमेवेदं सर्वे ब्रह्म अकर्तृ च' इति, तस्य कर्मणि
कर्मप्रयोजने च निवृत्तेऽपि लोकसंग्रहार्थे यत्नपूर्वं यथा
प्रवृत्तिः, तथैव प्रवृत्तस्य यत्प्रवृत्तिरूपं दृश्यते न तत्कर्म येन
बुद्धेः समुच्चयः स्यात्; यथा भगवतो वासुदेवस्य क्षत्रधर्म-
. चेष्टितं न ज्ञानेन समुच्चीयते पुरुषार्थसिद्धये, तद्वत् तत्फलाभि-
संध्यहंकाराभावस्य तुल्यत्वाद्विदुषः । तत्त्वविन्नाहं करोमीति
२१
अथ अर्जुनस्य भगवदुक्तवचनार्थविवेकानवधारणनिमित्तः
प्रश्नः कल्प्येत, तथापि भगवता प्रश्नानुरूपं प्रतिवचनं
देयम् — मया बुद्धिकर्मणोः समुच्चय उक्तः, किमर्थमित्थं त्वं
भ्रान्तोऽसि — इति । न तु पुनः प्रतिवचनमननुरूपं पृष्टा-
दन्यदेव ' द्वे निष्ठे मया पुरा प्रोक्ते' इति वक्तुं युक्तम् ॥
नापि स्मार्तेनैव कर्मणा बुद्धेः समुच्चये अभिप्रेते विभाग-
वचनादि सर्वमुपपन्नम् । किंच — क्षत्रियस्य युद्धं स्मार्त
कर्म स्वधर्म इति जानत: ' तत्किं कर्मणि घोरे मां नियो-
जयसि' इति उपालम्भोऽनुपपन्नः ॥
तस्माद्गीताशास्त्रे ईषन्मात्रेणापि श्रौतेन स्मार्तेन वा
कर्मणा आत्मज्ञानस्य समुच्चयो न केनचिद्दर्शयितुं शक्यः ।
यस्य तु अज्ञानात् रागादिदोषतो वा कर्मणि प्रवृत्तस्य यज्ञेन
दानेन तपसा वा विशुद्धसत्त्वस्य ज्ञानमुत्पन्नं परमार्थतत्त्व-
विषयम् ' एकमेवेदं सर्वे ब्रह्म अकर्तृ च' इति, तस्य कर्मणि
कर्मप्रयोजने च निवृत्तेऽपि लोकसंग्रहार्थे यत्नपूर्वं यथा
प्रवृत्तिः, तथैव प्रवृत्तस्य यत्प्रवृत्तिरूपं दृश्यते न तत्कर्म येन
बुद्धेः समुच्चयः स्यात्; यथा भगवतो वासुदेवस्य क्षत्रधर्म-
. चेष्टितं न ज्ञानेन समुच्चीयते पुरुषार्थसिद्धये, तद्वत् तत्फलाभि-
संध्यहंकाराभावस्य तुल्यत्वाद्विदुषः । तत्त्वविन्नाहं करोमीति