2026-05-03 04:19:24 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
द्वितीयोऽध्यायः ।
१९
इत्येतदन्तेन ग्रन्थेन यत्परमार्थात्मतत्त्वनिरूपणं कृतम्, तत्सां-
ख्यम् । तद्विषया बुद्धि: आत्मनो जन्मादिषडिक्रियाभावादक-
र्ता आत्मेति प्रकरणार्थनिरूपणात् या जायते, सा सांख्यबुद्धिः ।
सा येषां ज्ञानिनामुचिता भवति, ते सांख्याः । एतस्या बुद्धेः
जन्मनः प्राक् आत्मनो देहादिव्यतिरिक्तत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वा-
द्यपेक्षो धर्माधर्मविवेकपूर्वको मोक्षसाधनानुष्ठानलक्षणो योगः ।
तद्विषया बुद्धि: योगबुद्धिः । सा येषां कर्मिणामुचिता भवति
ते योगिनः । तथा च भगवता विभक्ते द्वे बुद्धी निर्दिष्टे 'एषा
तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु' इति । तयोश्च
सांख्यबुद्धधाश्रयां ज्ञानयोगेन निष्ठां सांख्यानां विभक्तां
वक्ष्यति 'पुरा वेदात्मना मया प्रोक्ता' इति । तथा च योग-
बुद्धधाश्रयां कर्मयोगेन निष्ठां विभक्तां वक्ष्यति — 'कर्मयो-
गेन योगिनाम्' इति । एवं सांख्यबुद्धिं योगबुद्धिं च आश्रित्य
द्वे निष्ठे विभक्ते भगवतैव उक्ते ज्ञानकर्मणोः कर्तृत्वाकर्तृ-
त्वैकत्वानेकत्वबुद्ध्याश्रययोः युगपदेकपुरुषाश्रयत्वासंभवं प-
श्यता । यथा एतद्विभागवचनम्, तथैव दर्शितं शातपथीये
ब्राह्मणे - 'एतमेव प्रब्राजिनो लोकमिच्छन्तो ब्राह्मणाः प्रत्र-
जन्ति' इति सर्वकर्मसंन्यासं विधाय तच्छेषेण 'किं प्रजया
करिष्यामो येषां नोऽयमात्मायं लोकः' इति । तत्र च
-
१९
इत्येतदन्तेन ग्रन्थेन यत्परमार्थात्मतत्त्वनिरूपणं कृतम्, तत्सां-
ख्यम् । तद्विषया बुद्धि: आत्मनो जन्मादिषडिक्रियाभावादक-
र्ता आत्मेति प्रकरणार्थनिरूपणात् या जायते, सा सांख्यबुद्धिः ।
सा येषां ज्ञानिनामुचिता भवति, ते सांख्याः । एतस्या बुद्धेः
जन्मनः प्राक् आत्मनो देहादिव्यतिरिक्तत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वा-
द्यपेक्षो धर्माधर्मविवेकपूर्वको मोक्षसाधनानुष्ठानलक्षणो योगः ।
तद्विषया बुद्धि: योगबुद्धिः । सा येषां कर्मिणामुचिता भवति
ते योगिनः । तथा च भगवता विभक्ते द्वे बुद्धी निर्दिष्टे 'एषा
तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु' इति । तयोश्च
सांख्यबुद्धधाश्रयां ज्ञानयोगेन निष्ठां सांख्यानां विभक्तां
वक्ष्यति 'पुरा वेदात्मना मया प्रोक्ता' इति । तथा च योग-
बुद्धधाश्रयां कर्मयोगेन निष्ठां विभक्तां वक्ष्यति — 'कर्मयो-
गेन योगिनाम्' इति । एवं सांख्यबुद्धिं योगबुद्धिं च आश्रित्य
द्वे निष्ठे विभक्ते भगवतैव उक्ते ज्ञानकर्मणोः कर्तृत्वाकर्तृ-
त्वैकत्वानेकत्वबुद्ध्याश्रययोः युगपदेकपुरुषाश्रयत्वासंभवं प-
श्यता । यथा एतद्विभागवचनम्, तथैव दर्शितं शातपथीये
ब्राह्मणे - 'एतमेव प्रब्राजिनो लोकमिच्छन्तो ब्राह्मणाः प्रत्र-
जन्ति' इति सर्वकर्मसंन्यासं विधाय तच्छेषेण 'किं प्रजया
करिष्यामो येषां नोऽयमात्मायं लोकः' इति । तत्र च
-