Reports » zatakatrayam

<teiHeader xml:lang="en">
  <fileDesc>
    <titleStmt>
      <title>Śatakatraya (1. Nītiśataka, 2. Śṛṅgāraśataka, 3. Vairāgyaśataka)</title>
      <author>Bhatṛhari</author>
      <respStmt>
        <resp when-custom="2002">data entry</resp>
        <name>Jan Brzezinski</name>
      </respStmt>
      <respStmt>
        <resp>contribution to GRETIL</resp>
        <name>Jan Brzezinski</name>
      </respStmt>
      <respStmt>
        <resp>initial normalization and conversion to legacy GRETIL formats</resp>
        <name>Reinhold Grünendahl</name>
      </respStmt>
      <respStmt>
        <resp>normalization and conversion to TEI-conformant markup</resp>
        <name>Maximilian Mehner</name>
      </respStmt>
    </titleStmt>
    <publicationStmt>
      <publisher>Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen</publisher>
      <availability>
        <p>This e-text was provided to GRETIL in good faith that no copyright rights have been infringed.
	 I

<p n="1.8">यदा किञ्चिज्-ज्ञो ऽहं द्विप इव मदान्धः समभवं
<lg/>
</p>

<p n="1.14">वरं पर्वत-दुर्गेषु
<lg/>
</p>

<p n="1.46">राजन् दुधुक्षसि यदि क्षिति-धेनुम् एतां
<lg/>
</p>

<p n="1.48">आज्ञा कीर्तिः पालनं ब्राह्मणानां
<lg/>
</p>

<p n="1.66">सम्पत्सु महतां चित्तं
भवत्य् उत्पल-कोमलम् ।आपत्सु च महाशैलशिला-
<l>सङ्घातकर्कशम् ॥ ६६ ॥</l>
</p>

<l>अन्यचित्तकृते कामे शवयोर् इव सङ्गमः ॥ ३५*१ ॥</l>

<l>किं नाम वामनयना न समाचरन्ति ॥ ४७*१ ॥</l>

<l>यस्यां भवति मरुताम् अप्य् अधिपतिः ॥ ८*१ ॥</l>

<l>नयन्ते ये रात्रिं सुकृतचयचिन्तैकशरणाः ॥ ३९*१ ॥</l>

<l>वक्त्रं वीक्षेत दुःस्थे यदि हि न विभृयात् स्वे कुटुम्बे ऽनुकम्पाम् ॥ ६१*१ ॥</l>

<l>निर्दौवारिकनिर्दयोक्त्यपरुषं निःसोमशर्मप्रदम् ॥ ७१*१ ॥</l>

<l>यत्स्वादाद् विरसा भवन्ति विसयास् त्रैलोक्यराज्यादयः ॥ ९९*१ ॥</l>

<l>मन्ये ते परमेश्वराः शिरसि यरि बद्धो न सेवाञ्जलिः ॥ १००*१ ॥</l>

<l>ह्य् एते यस्य कुटुम्बिनो वद सखे कस्माद् भयं योगिनः ॥ १००*२ ॥</l>

<l>क्वचित् पुण्यारण्ये शिव शिव शिवेति प्रलपतः ॥ १००*३ ॥</l>

<p n="1.8">यदा किञ्चिज्-ज्ञो ऽहं द्विप इव मदान्धः समभवं
<lg/>
</p>

<p n="1.14">वरं पर्वत-दुर्गेषु
<lg/>
</p>

<p n="1.46">राजन् दुधुक्षसि यदि क्षिति-धेनुम् एतां
<lg/>
</p>

<p n="1.48">आज्ञा कीर्तिः पालनं ब्राह्मणानां
<lg/>
</p>

<p n="1.66">सम्पत्सु महतां चित्तं
भवत्य् उत्पल-कोमलम् ।आपत्सु च महाशैलशिला-
<l>सङ्घातकर्कशम् ॥ ६६ ॥</l>
</p>

<lg n="2.37">
  <l>मात्सर्यम् उत्सार्य विचार्य कार्यमार्याः</l>
  <l>समर्यादम् इदं वदन्तु ।</l>
  <l>सेव्या नितम्बाः किम् उ भूधराणामत</l>
  <l>स्मरस्मेरविलासिनीनाम् ॥ ३६ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.38">
  <l>संसारे स्वप्नसारे परिणतितरले द्वे गती पण्डितानां</l>
  <l>तत्त्वज्ञानामृताम्भःप्लवललितधियां यातु कालः कथञ्चित् ।</l>
  <l>नो चेन् मुग्धाङ्गनानां स्तनजघनघनाभोगसम्भोगिनीनां</l>
  <l>स्थूलोपस्थस्थलीषु स्थगितकरतलस्पर्शलीलोद्यमानाम् ॥ ३७ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.39">
  <l>आवासः क्रियतां गङ्गे पापहारिणि वारिणि ।</l>
  <l>स्तनद्वये तरुण्या वा मनोहारिणि हारिणि ॥ ३८ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.40">
  <l>किम् इह बहुभिर् उक्तैर् युक्तिशून्यैः प्रलापैर्द्वयम्</l>
  <l>इह पुरुषाणां सर्वदा सेवनीयम् ।</l>
  <l>अभिनवमदलीलालालसं सुन्दरीणां</l>
  <l>स्तनभरपरिखिन्नं यौवनं वा वनं वा ॥ ३९ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.41">
  <l>सत्यं जना वच्मि न पक्षपाताल्</l>
  <l>लोकेषु सप्तस्व् अपि तथ्यम् एतत् ।</l>
  <l>नान्यन् मनोहारि नितम्बिनीभ्यो</l>
  <l>दुःखैकहेतुर् न च कश्चिद् अन्यः ॥ ४० ॥</l>
</lg>

<lg n="2.42">
  <l>कान्तेत्य् उत्पललोचनेति विपुलश्रोणीभरेत्य् उन्नमत्पीनोत्तुङ्ग</l>
  <l>पयोधरेति समुखाम्भोजेति सुभ्रूर् इति ।</l>
  <l>दृष्ट्वा माद्यति मोदते ऽभिरमते प्रस्तौति विद्वान् अपि</l>
  <l>प्रत्यक्षाशुचिभस्त्रिकां स्त्रियम् अहो मोहस्य दुश्चेष्टितम् ॥ ४१ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.43">
  <l>स्मृता भवति तापाय दृष्टा चोन्मादकारिणी ।</l>
  <l>स्पृष्टा भवति मोहाय सा नाम दयिता कथम् ॥ ४२ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.44">
  <l>तावद् एवामृतमयी यावल् लोचनगोचरा ।</l>
  <l>चक्षुष्पथाद् अतीता तु विषाद् अप्य् अतिरिच्यते ॥ ४३ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.45">
  <l>नामृतं न विषं किञ्चिद् एतां मुक्त्वा नितम्बिनीम् ।</l>
  <l>सैवामृतलता रक्ता विरक्ता विषवल्लरी ॥ ४४ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.46">
  <l>आवर्तः संशयानाम् अविनयभुवनं पट्टणं साहसानां</l>
  <l>दोषाणां सन्निधानं कपटशतमयं क्षेत्रम् अप्रत्ययानाम् ।</l>
  <l>स्वर्गद्वारस्य विघ्नो नरकपुरमुख सर्वमायाकरण्डं</l>
  <l>स्त्रीयन्त्रं केन सृष्टं विषम् अमृतमयं प्राणिलोकस्य पाशः ॥ ४५ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.47">
  <l>नो सत्येन मृगाङ्क एष वदनीभूतो न चेन्दीवरद्वन्द्वं</l>
  <l>लोचनतां गत न कनकैर् अप्य् अङ्गयष्टिः कृता ।</l>
  <l>किन्त्व् एवं कविभिः प्रतारितमनास् तत्त्वं विजानन्न् अपि</l>
  <l>त्वङ्मांसास्थिमयं वपुर् मृगदृशां मन्दो जनः सेवते ॥ ४६ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.48">
  <l>लीलावतीनां सहजा विलासास्त</l>
  <l>एव मूढस्य हृदि स्फुरन्ति ।</l>
  <l>रागो नलिन्या हि निसर्गसिद्धस्तत्र</l>
  <l>भ्रम्त्य् एव वृथा षडङ्घ्रिः ॥ ४७ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.50">
  <l>यद् एतत् पूर्णेन्दुद्युतिहरम् उदाराकृति परं</l>
  <l>मुखाब्जं तन्वङ्ग्याः किल वसति यत्राधरमधु ।</l>
  <l>इदं तत् किं पाकद्रुमफलम् इदानीम् अतिरसव्यतीते ऽस्मिन्</l>
  <l>काले विषम् इव भविष्य्त्य् असुखदम् ॥ ४८ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.51">
  <l>उन्मीलत्त्रिवलीतरङ्गनिलया प्रोत्तुङ्गपीनस्तनद्वन्द्वेनोद्गत</l>
  <l>चक्रवाकयुगला वक्त्राम्बुजोद्भासिनी ।</l>
  <l>कान्ताकारधरा नदीयम् अभितः क्रूरात्र नापेक्षते</l>
  <l>संसारार्णवमज्जनं यदि तदा दूरेण सन्त्यज्यताम् ॥ ४९ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.52">
  <l>जल्पन्ति सार्धम् अन्येन पश्यन्त्य् अन्यं सविभ्रमाः ।</l>
  <l>हृद्गतं चिन्तयन्त्य् अन्यं प्रियः को नाम योषिताम् ॥ ५० ॥</l>
</lg>

<lg n="2.53">
  <l>मधु तिष्ठति वाचि योषितां हृदि हालाहलम् एव केवलम् ।</l>
  <l>अतएव निपीयते ऽधरो हृदयं मुष्टिभिर् एव ताड्यते ॥ ५१ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.54">
  <l>अपसर सखे दूराद् अस्मात् कटाक्षविषानलात्</l>
  <l>प्रकृतिविषमाद् योषित्सर्पाद् विलासफणाभृतः ।</l>
  <l>इतरफणिना दष्टः शक्यश् चिकित्सितुम् औषधैश्चतुर्</l>
  <l>वनिताभोगिग्रस्तं हि मन्त्रिणः ॥ ५२ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.55">
  <l>विस्तारितं मकरकेतनधीवरेण</l>
  <l>स्त्रीसंज्ञितं बडिशम् अत्र भवाम्बुराशौ ।</l>
  <l>येनाचिरात् तदधरामिषलोलमर्त्य</l>
  <l>मत्स्यान् विकृष्य विपचत्य् अनुरागवह्नौ ॥ ५३ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.56">
  <l>कामिनीकायकान्तारे कुचपर्वतदुर्गमे ।</l>
  <l>मा संचर मनः पान्थ तत्रास्ते स्मरतस्करः ॥ ५४ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.57">
  <l>व्यादीर्घेण चलेन वक्त्रगतिना तेजस्विना भोगिना</l>
  <l>नीलाब्जद्युतिनाहिना परम् अहं दृष्टो न तच्चक्षुषा ।</l>
  <l>दृष्टे सन्ति चिकित्सका दिशि दिशि प्रायेण दर्मार्थिनो</l>
  <l>मुग्धाक्ष्क्षणवीक्षितस्य न हि मे वैद्यो न चाप्य् औषधम् ॥ ५५ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.58">
  <l>इह हि मधुरगीतं नृत्यम् एतद्रसो ऽयं</l>
  <l>स्फुरति परिमलो ऽसौ स्पर्श एष स्तनानाम् ।</l>
  <l>इति हतपरमार्थैर् इन्द्रियैर् भ्राम्यमाणः</l>
  <l>स्वहितकरणधूर्तैः पञ्चभिर् वञ्चितो ऽस्मि ॥ ५६ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.59">
  <l>न गम्यो मन्त्राणां न च भवति भैषज्यविषयो</l>
  <l>न चापि प्रध्वंसं व्रजति विविधैः शान्तिकशतैः ।</l>
  <l>भ्रमावेशाद् अङ्गे कम् अपि विदधद् भङ्गम् असकृत्</l>
  <l>स्मरापस्मारो ऽयं भ्रमयति दृशं घूर्णयति च ॥ ५७ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.60">
  <l>जात्यन्धाय च दुर्मुखाय च जराजीर्णा खिलाङ्गाय च</l>
  <l>ग्रामीणाय च दुष्कुलाय च गलत्कुष्ठाभिभूताय च ।</l>
  <l>यच्छन्तीषु मनोहरं निजवपुलक्ष्मीलवश्रद्धया</l>
  <l>पण्यस्त्रीषु विवेककल्पलतिकाशस्त्रीषु राज्येत कः ॥ ५८ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.61">
  <l>वेश्यासौ मदनज्वाला</l>
  <l>रूपे ऽन्धनविवर्धिता ।</l>
  <l>कामिभिर् यत्र हूयन्ते</l>
  <l>यौवनानि धनानि च ॥ ५९ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.62">
  <l>कश् चुम्बति कुलपुरुषो वेश्याधरपल्लवं मनोज्ञम् अपि ।</l>
  <l>चारभटचोरचेटकनटविटनिष्ठीवनशरावम् ॥ ६० ॥</l>
</lg>

<lg n="2.63">
  <l>धन्यास् त एव धवलायतलोचनानां</l>
  <l>तारुण्यदर्पघनपीनपयोधराणाम् ।</l>
  <l>क्षामोदरोपरि लसत्त्रिवलीलतानां</l>
  <l>दृष्ट्वाकृतिं विकृतिम् एति मनो न येषाम् ॥ ६१ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.64">
  <l>बाले लीलामुकुलितम् अमी मन्थरा दृष्टिपाताः</l>
  <l>किं क्षिप्यन्ते विरमविरम व्यर्थ एष श्रमस् ते ।</l>
  <l>सम्प्रत्य् अन्ये वयम् उपरतं बाल्यम् आस्था वनान्ते</l>
  <l>क्षीणो मोहस् तृणम् इव जगज्जालम् आलोकयामः ॥ ६२ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.65">
  <l>इयं बाला मां प्रत्य् अनवरतम् इन्दीवरदलप्रभा</l>
  <l>चीरं चक्षुः क्षिपति किम् अभिप्रेतम् अनया ।</l>
  <l>गतो मोहो ऽस्माकं स्मरशबरबाणव्यतिकरज्वर</l>
  <l>ज्वाला शान्ता तद् अपि न वराकी विरमति ॥ ६३ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.66">
  <l>किं कन्दर्प करं कदर्थयसि रे कोदण्डटङ्कारितं</l>
  <l>रे रे कोकिल कोमलं कलरवं किं वा वृथा जल्पसि ।</l>
  <l>मुग्धे स्निग्धविदग्धचारुमधुरैर् लोलैः कटाक्षैर् अलं</l>
  <l>चेतश् चुम्बितचन्द्रचूडचरणध्यानामृतं वर्तते ॥ ६४ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.67">
  <l>विरहे ऽपि सङ्गमः खलु</l>
  <l>परस्परं सङ्गतं मनो येषाम् ।</l>
  <l>हृदयम् अपि विघट्टितं चेत्</l>
  <l>सङ्गी विरहं विशेषयति ॥ ६५ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.68">
  <l>किं गतेन यदि सा न जीवति</l>
  <l>प्राणिति प्रियतमा तथापि किम् ।</l>
  <l>इत्य् उदीक्ष्य नवमेघमालिकां</l>
  <l>न प्रयाति पथिकः स्वमन्दिरम् ॥ ६६ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.69">
  <l>विरमत बुधा योषित्सङ्गात् सुखात् क्षणभङ्गुरात्</l>
  <l>कुरुत करुणामैत्रीप्रज्ञावधूजनसङ्गमम् ।</l>
  <l>न खलु नरके हाराक्रान्तं घनस्तनमण्डलं</l>
  <l>शरणम् अथवा श्रोणीबिम्बं रणन्मणिमेखलम् ॥ ६७ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.70">
  <l>यदा योगाभ्यासव्यसनकृशयोर् आत्ममनसोरविच्छिन्ना</l>
  <l>मैत्री स्फुरति कृतिनस् तस्य किम् उ तैः ।</l>
  <l>प्रियाणाम् आलापैर् अधरमधुभिर् वक्त्रविधुभिः</l>
  <l>सनिश्वासामोदैः सकुचकलशाश्लेषसुरतैः ॥ ६८ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.71">
  <l>यदासीद् अज्ञानं स्मरतिमिरसञ्चारजनितं</l>
  <l>तदा दृष्टनारीमयम् इदम् अशेषं जगद् इति ।</l>
  <l>इदानीम् अस्माकं पटुतरविवेकाञ्जनजुषां</l>
  <l>समीभूता दृष्टिस् त्रिभुवनम् अपि ब्रह्म मनुते ॥ ६९ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.72">
  <l>तावद् एव कृतिनाम् अपि स्फुरत्येष</l>
  <l>निर्मलविवेकदीपकः ।</l>
  <l>यावद् एव न कुरङ्गचक्षुषां</l>
  <l>ताड्यते चटुललोचनाञ्चलैः ॥ ७० ॥</l>
</lg>

<lg n="2.73">
  <l>वचसि भवति सङ्गत्यागम् उद्दिश्य वार्ता</l>
  <l>श्रुतिमुखरमुखानां केवलं पण्डितानाम् ।</l>
  <l>जघनम् अरुणरत्नग्रन्थिकाञ्चीकलापं</l>
  <l>कुवलयनयनानां को विहातुं समर्थः ॥ ७१ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.74">
  <l>स्वपरप्रतारको ऽसौ</l>
  <l>निन्दति यो ऽलीकपण्डितो युवतीः ।</l>
  <l>यस्मात् तपसो ऽपि फलं</l>
  <l>स्वर्गः स्वर्गे ऽपि चाप्सरसः ॥ ७२ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.75">
  <l>मत्तेभकुम्भदलने भुवि सन्ति धीराः</l>
  <l>केचित् प्रचण्डमृगराजवधे ऽपि दक्षाः ।</l>
  <l>किन्तु ब्रवीमि बलिनां पुरतः प्रसह्य</l>
  <l>कन्दर्पदर्पदलने विरला मनुष्याः ॥ ७३ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.76">
  <l>सन्मार्गे तावद् आस्ते प्रभवति च नरस् तावद् एवेन्द्रियाणां</l>
  <l>लज्जां तावद् विधत्ते विनयम् अपि समालम्बते तावद् एव ।</l>
  <l>भ्रूचापाकृष्टमुक्ताः श्रवणपथगता नीलपक्ष्माण एते</l>
  <l>यावल् लीलावतीनां हृदि न धृतिमुषो दृष्टिबाणाः पतन्ति ॥ ७४ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.77">
  <l>उन्मत्तप्रेमसंरम्भाद्</l>
  <l>आरभन्ते यदङ्गनाः ।</l>
  <l>तत्र प्रत्यूहम् आधातुं</l>
  <l>ब्रह्मापि खलु कातरः ॥ ७५ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.78">
  <l>तावन् महत्त्वं पाण्डित्यं</l>
  <l>कुलीनत्वं विवेकिता ।</l>
  <l>यावज् ज्वलति नाङ्गेषु</l>
  <l>हतः पञ्चेषुपावकः ॥ ७६ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.79">
  <l>शास्त्रज्ञो ऽपि प्रगुणितनयो ऽत्यान्तबाधापि बाढं</l>
  <l>संसारे ऽस्मिन् भवति विरलो भाजनं सद्गतीनाम् ।</l>
  <l>येनैतस्मिन् निरयनगरद्वारम् उद्घाटयन्ती</l>
  <l>वामाक्षीणां भवति कुटिला भ्रूलता कुञ्चिकेव ॥ ७७ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.80">
  <l>कृशः काणः खञ्जः श्रवणरहितः पुच्छविकलो</l>
  <l>व्रणी पूयक्लिन्नः कृमिकुलशतैर् आवृततनुः ।</l>
  <l>क्षुधा क्षामो जीर्णः पिठरककपालार्पितगलः</l>
  <l>शुनीम् अन्वेति श्वा हतम् अपि च हन्त्य् एव मदनः ॥ ७८ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.81">
  <l>स्त्रीमुद्रां कुसुमायुधस्य जयिनीं सर्वार्थसम्पत्करीं</l>
  <l>ये मूढाः प्रविहाय यान्ति कुधियो मिथ्याफलान्वेषिणः ।</l>
  <l>ते तेनैव निहत्य निर्दयतरं नग्नीकृता मुण्डिताः</l>
  <l>केचित् पञ्चशिखीकृताश् च जटिलाः कापालिकाश् चापरे ॥ ७९ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.82">
  <l>विश्वामित्रपराशरप्रभृतयो वाताम्बुपर्णाशनास्ते ऽपि</l>
  <l>स्त्रीमुखपङ्कजं सुललितं दृष्ट्वैव मोहं गताः ।</l>
  <l>शाल्यन्नं सघृतं पयोदधियुतं ये भुञ्जते मानवास्तेषाम्</l>
  <l>इन्द्रियनिग्रहो यदि भवेद् विन्ध्यः प्लवेत् सागरे ॥ ८० ॥</l>
</lg>

<lg n="2.83">
  <l>परिमलभृतो वाताः शाखा नवाङ्कुरकोटयो</l>
  <l>मधुरविधुरोत्कण्ठाभाजः प्रिया पिकपक्षिणाम् ।</l>
  <l>विरलविरसस्वेदोद्गारा वधूवदनेन्दवः</l>
  <l>प्रसरति मधौ धात्र्यां जातो न कस्य गुणोदयः ॥ ८१ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.84">
  <l>मधुर् अयं मधुरैर् अपि कोकिला</l>
  <l>कलरवैर् मलयस्य च वायुभिः ।</l>
  <l>विरहिणः प्रहिणस्ति शरीरिणो</l>
  <l>विपदि हन्त सुधापि विषायते ॥ ८२ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.85">
  <l>आवासः किलकिञ्चितस्य दयितापार्श्वे विलासालसाः</l>
  <l>कर्णे कोकिलकामिनीकलरवः स्मेरो लतामण्डपः ।</l>
  <l>गोष्ठी सत्कविभिः समं कतिपयैर् मुग्धाः सुधांशोः कराः</l>
  <l>केषांचित् सुखयन्ति चात्र हृदयं चैत्रे विचित्राः क्षपाः ॥ ८३ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.86">
  <l>पान्थ स्त्रीविरहानलाहुतिकलाम् आतन्वती मञ्जरीमाकन्देषु</l>
  <l>पिकाङ्गनाभिर् अधुना सोत्कण्ठम् आलोक्यते ।</l>
  <l>अप्य् एते नवपाटलापरिमलप्राग्भारपाटच्चरा</l>
  <l>वान्तिक्लान्तिवितानतानवकृतः श्रीखण्डशैलानिलाः ॥ ८४ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.87">
  <l>प्रथितः प्रणयवतीनां</l>
  <l>तावत् पदम् आतनोतु हृदि मानः ।</l>
  <l>भवति न यावच् चन्दनतरु</l>
  <l>सुरभिर् मलयपवमानः ॥ ८५ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.88">
  <l>सहकारकुसुमकेसरनिकर</l>
  <l>भरामोदमूर्च्छितदिगन्ते ।</l>
  <l>मधुरमधुरविधुरमधुपे</l>
  <l>मधौ भवेत् कस्य नोत्कण्ठा ॥ ८६ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.89">
  <l>अच्छाच्छचन्दनरसार्द्रतरा मृगाक्ष्यो</l>
  <l>धारागृहाणि कुसुमानि च कौमुदी च ।</l>
  <l>मन्दो मरुत् सुमनसः शुचि हर्म्यपृष्ठं</l>
  <l>ग्रीष्मे मदं च मदनं च विवर्धयन्ति ॥ ८७ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.90">
  <l>स्रजो हृद्य् आमोदा व्यजनपवनश् चन्द्रकिरणाः</l>
  <l>परागः कासारो मलयजरजः शीधु विशदम् ।</l>
  <l>शुचिः सौधोत्सङ्गः प्रतनु वसनं पङ्कजदृशो</l>
  <l>निदाघर्ताव् एतद् विलसति लभन्ते सुकृतिनः ॥ ८८ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.91">
  <l>सुधाशुभ्रं धाम स्फुरदमलरश्मिः शशधरः</l>
  <l>प्रियावक्त्राम्भोजं मलयजरजश् चातिसुरभिः ।</l>
  <l>स्रजो हृद्यामोदास् तद् इदम् अखिलं रागिणि जने</l>
  <l>करोत्य् अन्तः क्षोभं न तु विषयसंसर्गविमुखे ॥ ८९ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.92">
  <l>तरुणीवेषोद्दीपितकामा</l>
  <l>विकसज्जातीपुष्पसुगन्धिः ।</l>
  <l>उन्नतपीनपयोधरभारा</l>
  <l>प्रावृट् तनुते कस्य न हर्षम् ॥ ९० ॥</l>
</lg>

<lg n="2.93">
  <l>वियदुपचितमेघं भूमयः कन्दलिन्यो</l>
  <l>नवकुटजकदम्बामोदिनो गन्धवाहाः ।</l>
  <l>शिखिकुलकलकेकारावरम्या वनान्ताः</l>
  <l>सुखिनम् असुखिनं वा सर्वम् उत्कण्ठयन्ति ॥ ९१ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.94">
  <l>उपरि घनं घनपटलं</l>
  <l>तिर्यग् गिरयो ऽपि नर्तितमयूराः ।</l>
  <l>क्षितिर् अपि कन्दलधवला</l>
  <l>दृष्टिं पथिकः क्व पातयति ॥ ९२ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.95">
  <l>इतो विद्युद्वल्लीविलसितम् इतः केतकितरोः</l>
  <l>स्फुरन् गन्धः प्रोद्यज्जलदनिनदस्फूर्जितम् इतः ।</l>
  <l>इतः केकिक्रीडाकलकलरवः पक्ष्मलदृशां</l>
  <l>कथं यास्यन्त्य् एते विरहदिवसाः सम्भृतरसाः ॥ ९३ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.96">
  <l>असूचिसञ्चारे तमसि नभसि प्रौढजलदध्वनि</l>
  <l>प्राज्ञंमन्ये पतति पृषतानां च निचये ।</l>
  <l>इदं सौदामिन्याः कनककमनीयं विलसितं</l>
  <l>मुदं च म्लानिं च प्रथयति पथि स्वैरसुदृशाम् ॥ ९४ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.97">
  <l>आसारेण न हर्म्यतः प्रियतमैर् यातुं बहिः शक्यते</l>
  <l>शीतोत्कम्पनिमित्तम् आयतदृशा गाढं समालिङ्ग्यते ।</l>
  <l>जाताः शीकरशीतलाश् च मरुतोर् अत्यन्तखेदच्छिदो</l>
  <l>धन्यानां बत दुर्दिनं सुदिनतां याति प्रियासङ्गमे ॥ ९५ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.98">
  <l>अर्धं सुप्त्वा निशायाः सरभससुरतायाससन्नश्लथाङ्गप्रोद्भूतासह्य</l>
  <l>तृष्णो मधुमदनिरतो हर्म्यपृष्ठे विविक्ते ।</l>
  <l>सम्भोगक्लान्तकान्ताशिथिलभुजलतावर्जितं कर्करीतो</l>
  <l>ज्योत्स्नाभिन्नाच्छधारं पिबति न सलिलं शारदं मन्दपुण्यः ॥ ९६ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.99">
  <l>हेमन्ते दधिदुग्धसर्पिर् अशना माञ्जिष्ठवासोभृतः</l>
  <l>काश्मीरद्रवसान्द्रदिग्धवपुषश् छिन्ना विचित्रै रतैः ।</l>
  <l>वृत्तोरुस्तनकामिनोजनकृताश्लेषा गृहाभ्यन्तरे</l>
  <l>ताम्बूलीदलपूगपूरितमुखा धन्याः सुखं शेरते ॥ ९७ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.100">
  <l>प्रदुयत्प्रौढप्रियङ्गुद्युतिभृति विकसत्कुन्दमाद्यद्द्विरेफे</l>
  <l>काले प्रालेयवातप्रचलविलसितोदारमन्दारधाम्नि ।</l>
  <l>येषां नो कण्ठलग्ना क्षणम् अपि तुहिनक्षोददक्षा मृगाक्षी</l>
  <l>तेसाम् आयामयामा यमसदनसमा यामिनी याति यूनाम् ॥ ९८ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.101">
  <l>चुम्बन्तो गण्डभित्तीर् अलकवति मुखे सीत्कृतान्य् आदधाना</l>
  <l>वक्षःसूत्कञ्चुकेषु स्तनभरपुलकोद्भेदम् आपादयन्तः ।</l>
  <l>ऊरूनाकम्पयन्तः पृथुजघनतटात् स्रंसयन्तो ऽंशुकानि</l>
  <l>व्यक्तं कान्ताजनानां विटचरितभृतः शैशिरा वान्ति वाताः ॥ ९९ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.102">
  <l>केशानाकुलयन् दृशो मुकुलयन् वासो बलाद् आक्षिपन्नातन्वन्</l>
  <l>पुलकोद्गमं प्रकटयन्न् आवेगकम्पं शनैः ।</l>
  <l>बारं बारम् उदारसीत्कृतकृतो दन्तच्छदान् पीडयन्</l>
  <l>प्रायः शैशिर एष सम्प्रति मरुत् कान्तासु कान्तायते ॥ १०० ॥</l>
</lg>

<lg n="2.103">
  <l>यद्य् अस्य नास्ति रुचिरं तस्मिंस् तस्य स्पृहा मनोज्ञे ऽपि ।</l>
  <l>रमणीये ऽपि सुधांशौ न मनःकामः सरोजिन्याः ॥ १०१ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.104">
  <l>वैराग्ये संचरत्य् एको नीतौ भ्रमति चापरः ।</l>
  <l>शृङ्गारे रमते कश्चिद् भुवि भेदाः परस्परम् ॥ १०२ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.10">
  <l>निवृत्ता भोगेच्छा पुरुषबहुमानो ऽपि गलितः</l>
  <l>समानाः स्वर्याताः सपदि सुहृदो जीवितसमाः ।</l>
  <l>शनैर् यष्ट्य् उत्थानं घनतिमिररुद्धे च नयने</l>
  <l>अहो मूढः कायस् तद् अपि मरणापायचकितः ॥ ९ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.11">
  <l>आशा नाम नदी मनोरथजला तृष्णातरङ्गाकुला</l>
  <l>रागग्राहवती वितर्कविहगा धैर्यद्रुमध्वंसिनी ।</l>
  <l>मोहावर्तसुदुस्तरातिगहना प्रोत्तुङ्गचिन्तातटी</l>
  <l>तस्याः परगता विशुद्धम् अलसो नन्दन्ति योगीश्वराः ॥ १० ॥</l>
</lg>

<lg n="3.12">
  <l>न संसारोत्पन्नं चरितम् अनुपश्यामि कुशलं</l>
  <l>विपाकः पुण्यानां जनयति भयं मे विमृशतः ।</l>
  <l>महद्भिः पुण्यौघैश् चिरपरिगृहीताश् च विषया</l>
  <l>महान्तो जायन्ते व्यसनम् इव दातुं विषयिणाम् ॥ ११ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.13">
  <l>अवश्यं यातारश् चिरतरम् उषित्वापि विषया</l>
  <l>वियोगे को भेदस् त्यजति न जनो यत् स्वयम् अमून् ।</l>
  <l>व्रजन्तः स्वातन्त्र्याद् अतुलपरितापाय मनसः</l>
  <l>स्वयं त्यक्ता ह्य् एते शमसुखम् अनन्तं विदधति ॥ १२ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.14">
  <l>ब्रह्मज्ञानविवेकनिर्मलधियः कुर्वन्त्य् अहो दुष्करं</l>
  <l>यन् मुञ्चन्त्य् उपभोगभाञ्ज्य् अपि धनान्य् एकान्ततो निःस्पृहाः ।</l>
  <l>सम्प्रातान् न पुरा न सम्प्रति न च प्राप्तौ दृढप्रत्ययान्</l>
  <l>वाञ्छामात्रपरिग्रहान् अपि परं त्यक्तुं न शक्ता वयम् ॥ १३ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.15">
  <l>धन्यानां गिरिकन्दरेषु वसतां ज्योतिः परं ध्यायतामानन्दाश्रु</l>
  <l>जलं पिबन्ति शकुना निःशङ्कम् अङ्केशयाः ।</l>
  <l>अस्माकं तु मनोरथोपरचितप्रासादवापीतटक्रीडा</l>
  <l>काननकेलिकौतुकजुषाम् आयुः परं क्षीयते ॥ १४ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.16">
  <l>भिक्षाशतं तद् अपि नीरसम् एकबारं</l>
  <l>शय्या च भूः परिजनो निजदेहमात्रम् ।</l>
  <l>वस्त्रं विशीर्णशतखण्डमयी च कन्था</l>
  <l>हा हा तथापि विषया न परित्यजन्ति ॥ १५ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.17">
  <l>स्तनौ मांसग्रन्थी कनककलशाव् इत्य् उपमिती</l>
  <l>मुखं श्लेष्मागारं तद् अपि च शशाङ्केन तुलितम् ।</l>
  <l>स्रवन्मूत्रक्लिन्नं करिवरशिरस्पर्धि जघनं</l>
  <l>मुहुर् निन्द्यं रूपं कविजनविशेषैर् गुरुकृतम् ॥ १६ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.18">
  <l>एको रागिषु राजते प्रियतमादेहार्धहारी हरो</l>
  <l>नीरागेषु जनो विमुक्तललनासङ्गो न यस्मात् परः ।</l>
  <l>दुर्वारस्मरबाणपन्नगविषव्याबिद्धमुग्धो जनः</l>
  <l>शेषः कामविडम्बितान् न विषयान् भोक्तुं न मोक्तुं क्षमः ॥ १७ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.19">
  <l>अजानन् दाहात्म्यं पततु शलभस् तीव्रदहने</l>
  <l>स मीनो ऽप्य् अज्ञानाद् बडिशयुतम् अश्नातु पिशितम् ।</l>
  <l>विजानन्तो ऽप्य् एते वयम् इह वियज् जालजटिलान्</l>
  <l>न मुञ्चामः कानाम् अहह गहनो मोहमहिमा ॥ १८ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.20">
  <l>तृषा शुष्यत्य् आस्ये पिबति सलिलं शीतमधुरं</l>
  <l>क्षुधार्तः शाल्यन्नं कवलयति मांसादिकलितम् ।</l>
  <l>प्रदीप्ते कामाग्नौ सुदृढतरम् आलिङ्गति वधूं</l>
  <l>प्रतीकारं व्याधः सुखम् इति विपर्यस्यति जनः ॥ १९ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.21">
  <l>तुङ्गं वेश्म सुताः सताम् अभिमताः सङ्ख्यातिगाः सम्पदः</l>
  <l>कल्याणी दयिता वयश् च नवम् इत्य् अज्ञानमूढो जनः ।</l>
  <l>मत्वा विश्वम् अनश्वरं निविशते संसारकारागृहे</l>
  <l>संदृश्य क्षणभङ्गुरं तद् अखिलं धन्यस् तु सन्न्यस्यति ॥ २० ॥</l>
</lg>

<lg n="3.22">
  <l>दीना दीनमुखैः सदैव शिशुकैराकृष्टजीर्णाम्बरा</l>
  <l>क्रोशद्भिः क्षुधितैर् निरन्नविधुरा दृश्या न चेद् गेहिनी ।</l>
  <l>याच्ञाभङ्गभयेन गद्गदगलत्रुट्यद्विलीनाक्षरं</l>
  <l>को देहीति वदेत् स्वदग्धजठरस्यार्थे मनस्वी पुमान् ॥ २१ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.23">
  <l>अभिमतमहामानग्रन्थिप्रभेदपटीयसी</l>
  <l>गुरुतरगुणग्रामाभोजस्फुटोज्ज्वलचन्द्रिका ।</l>
  <l>विपुलविलल्लज्जावल्लीवितानकुठारिका</l>
  <l>जठरपिठरी दुस्पुरेयं करोति विडम्बनम् ॥ २२ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.24">
  <l>पुण्ये ग्रामे वने वा महति सितपटच्छन्नपाली कपालिं</l>
  <l>ह्य् आदाय न्यायगर्भद्विजहुतहुतभुग् धूमधूम्रोपकण्ठे ।</l>
  <l>द्वारं द्वारं प्रविष्टो वरम् उदरदरीपूरणाय क्षुधार्तो</l>
  <l>मानी प्राणैः सनाथो न पुनर् अनुदिनं तुल्यकुल्येसु दीनः ॥ २३ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.25">
  <l>गङ्गातरङ्गकणशीकरशीतलानि</l>
  <l>विद्याधराध्युषितचारुशिलातलानि ।</l>
  <l>स्थानानि किं हिमवतः प्रलयं गतानि</l>
  <l>यत् सावमानपरपिण्डरता मनुष्याः ॥ २४ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.26">
  <l>किं कन्दाः कन्दरेभ्यः प्रलयम् उपगता निर्झरा वा गिरिभ्यः</l>
  <l>प्रध्वस्ता वा तरुभ्यः सरसगलभृतो वल्कलिन्यश् च शाखाः ।</l>
  <l>वीक्ष्यन्ते यन् मुखानि प्रसभम् अपगतप्रश्रयाणां खलानां</l>
  <l>दुःखाप्तस्वल्पवित्तस्मयपवनवशानर्तितभ्रूलतानि ॥ २५ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.27">
  <l>पुण्यैर् मूलफलैस् तथा प्रणयिनीं वृत्तिं कुरुष्वाधुना</l>
  <l>भूशय्यां नवपल्लवैर् अकृपणैर् उत्तिष्ठ यावो वनम् ।</l>
  <l>क्षुद्राणाम् अविवेकमूढमनसां यत्रेश्वराणां सदा</l>
  <l>वित्तव्याधिविकारविह्वलगिरां नामापि न श्रूयते ॥ २६ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.28">
  <l>फलं स्वेच्छालभ्यं प्रतिवनम् अखेदं क्षितिरुहां</l>
  <l>पयः स्थाने स्थाने शिशिरमधुरं पुण्यसरिताम् ।</l>
  <l>मृदुस्पर्शा शय्या सुललितलतापल्लवमयी</l>
  <l>सहन्ते सन्तापं तद् अपि धनिनां द्वारि कृपणाः ॥ २७ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.29">
  <l>ये वर्तन्ते धनपतिपुरः प्रार्थनादुःखभाजो</l>
  <l>ये चाल्पत्वं दधति विषयाक्षेपपर्याप्तबुद्धेः ।</l>
  <l>तेषाम् अन्तःस्फुरितहसितं वासराणि स्मरेयं</l>
  <l>ध्यानच्छेदे शिखरिकुहरग्रावशय्यानिषण्णः ॥ २८ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.30">
  <l>ये सन्तोषनिरन्तरप्रमुदितस् तेषां न भिन्ना मुदो</l>
  <l>ये त्व् अन्ये धनलुब्धसङ्कलधियस् तेसां न तृष्णाहता ।</l>
  <l>इत्थं कस्य कृते कुतः स विधिना कीदृक्पदं सम्पदां</l>
  <l>स्वात्मन्य् एव समाप्तहेममहिमा मेरुर् न मे रोचते ॥ २९ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.31">
  <l>भिक्षाहारम् अदैन्यम् अप्रतिसुखं भीतिच्छिदं सर्वतो</l>
  <l>दुर्मात्सर्यमदाभिमानमथनं दुःखौघविध्वंसनम् ।</l>
  <l>सर्वत्रान्वहम् अप्रयत्नसुलभं साधुप्रियं पावनं</l>
  <l>शम्भोः सत्रम् अवायम् अक्षयनिधिं शंसन्ति योगीश्वराः ॥ ३० ॥</l>
</lg>

<lg n="3.32">
  <l>भोगे रोगमयं कुले च्युतिभयं वित्ते नृपालाद् भयं</l>
  <l>माने धैन्यभयं बले रिपुभयं रूपे जराय भयम् ।</l>
  <l>शास्त्रे वादिभयं गुणे खलभयं काये कृतान्ताद् भयं</l>
  <l>सर्वं वस्तु भयान्वितं भुवि नॄणां वैराग्यम् एवाभयम् ॥ ३१ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.33">
  <l>आक्रान्तं मरणेन जन्म जरसा चात्युज्ज्वलं यौवनं</l>
  <l>सन्तोषो धनलिप्सया शममुखं प्रौढाङ्गनाविभ्रमैः ।</l>
  <l>लोकैर् मत्सरिभिर् गुणा वनभुवो व्यालैर् नृपा दुर्जनैर्</l>
  <l>अस्थैर्येण विभूतयो ऽप्य् अपहता ग्रस्तं न किं केन वा ॥ ३२ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.34">
  <l>आधिव्याधिशतैर् जनस्य विविधैर् आरोग्यम् उन्मूल्यते</l>
  <l>लक्ष्मीर् यत्र पतन्ति तत्र विवृतद्वारा इव व्यापदः ।</l>
  <l>जातं जातम् अवश्यम् आशु विवशं मृत्युः करोत्य् आत्मसात्</l>
  <l>तत् किं तेन निरङ्कुशेन विधिना यन् निर्मितं सुस्थिरम् ॥ ३३ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.35">
  <l>भोगास् तुङ्गतरङ्गभङ्गतरलाः प्राणाः क्षणध्वंसिनः</l>
  <l>स्तोकान्य् एव दिनानि यौवनसुखं स्फूर्तिः प्रियासु स्थिता ।</l>
  <l>तत्संसारम् असारम् एव निखिलं बुद्ध्वा बुधा बोधका</l>
  <l>लोकानुग्रहपेशलेन मनसा यत्नः समाधीयताम् ॥ ३४ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.36">
  <l>भोगा मेघवितानमध्यविलसत्सौदामिनीचञ्चला</l>
  <l>आयुर् वायुविघट्टिताब्जपटलीलीनाम्बुवद् भङ्गुरम् ।</l>
  <l>लीला यौवनलालसास् तनुभृताम् इत्य् आकलय्य द्रुतं</l>
  <l>योगे धैर्यसमाधिसिद्धिसुलभे बुद्धिं विदध्वं बुधाः ॥ ३५ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.37">
  <l>आयुः कल्लोललोलं कतिपयदिवसस्थायिनी यौवनश्रीर्</l>
  <l>अर्थाः सङ्कल्पकल्पा घनसमयतडिद्विभ्रमा भोगपूगाः ।</l>
  <l>कण्ठाश्लेषोपगूढ तद् अपि च न चिरं यत् प्रियाभः प्रणीतं</l>
  <l>ब्रह्मण्य् आसक्तचित्ता भवत भवमयाम्भोधिपारं तरीतुम् ॥ ३६ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.38">
  <l>कृच्छ्रेणामेध्यमध्ये नियमिततनुभिः स्थीयते गर्भवासे</l>
  <l>कान्ताविश्लेषदुःखव्यतिकरविषमो यौवने चोपभोगः ।</l>
  <l>वामाक्षीणाम् अवज्ञाविहसितवसतिर् वृद्धभावो ऽन्यसाधुः</l>
  <l>संसारे रे मनुष्या वदत यदि सुखं स्वल्पम् अप्य् अस्ति किञ्चित् ॥ ३७ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.39">
  <l>व्याघ्रीव तिष्ठति जरा परितर्जयन्ती</l>
  <l>रोगाश् च शत्रव इव प्रहरन्ति देहम् ।</l>
  <l>आयुः परिस्रवन्ति भिन्नघटादिवाम्भो</l>
  <l>लोकस् तथाप्य् अहितम् आचरतीति चित्रम् ॥ ३८ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.40">
  <l>भोगा भङ्गुरवृत्तयो बहुविधास् तैर् एव चायं भवस्तत्</l>
  <l>कस्येह कृते परिभ्रमत रे लोकाः कृतं चेष्टतैः ।</l>
  <l>आशापाशशतापशान्तिविशदं चेतःसमाधीयतां</l>
  <l>कामोत्पत्तिवशात् स्वधामनि यदि श्रद्देयम् अस्मद्वचः ॥ ३९ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.42">
  <l>ब्रह्मेन्द्रादिमरुद्गणांस् तृणकणान् यत्र स्थितो मन्यते</l>
  <l>यत्स्वादाद् विरसा भवन्ति विभवास् त्रैलोक्यराज्यादयः ।</l>
  <l>भोगः को ऽपि स एव एक परमो नित्योदितो जृम्भते</l>
  <l>भोः साधो क्षणभङ्गुरे तद् इतरे भोगे रतिं मा कृथाः ॥ ४० ॥</l>
</lg>

<lg n="3.43">
  <l>सा रम्या नगरी महान् स नृपतिः सामन्तचक्रं च तत्</l>
  <l>पार्श्वे तस्य च सा विदग्धपरिषत् ताश् चन्द्रबिम्बाननाः ।</l>
  <l>उद्वृत्तः स राजपुत्रनिवहस् ते वन्दिनस् ताः कथाः</l>
  <l>सर्वं यस्य वशाद् अगात् स्मृतिपथं कालाय तस्मै नमः ॥ ४१ ॥</l>
</lg>

<lg n="3.44">
  <l>यत्रानेकः क्वचिद् अपि गृहे तत्र तिष्ठत्य् अथैको</l>
  <l>यत्राप्य् एकस् तद् अनु बहवस् तत्र नैको ऽपि चान्ते ।</l>
  <l>इत्थं नयौ रजनिदिवसौ लोलयन् द्वाव् इवाक्षौ</l>
  <l>कालः कल्यो भुवनफलके क्रडति प्राणिशारैः ॥ ४२ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.2">
  <l>बोद्धारो मत्सरग्रस्ताः</l>
  <l>प्रभवः स्मयदूषिताः ।</l>
  <l>अबोधोपहताः चान्ये</l>
  <l>जीर्णम् अङ्गे सुभाषितम् ॥ २ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.3">
  <l>अज्ञः सुखम् आराध्यः</l>
  <l>सुखतरम् आराध्यते विशेषज्ञः ।</l>
  <l>ज्ञानलवदुर्विदग्धं</l>
  <l>ब्रह्मापि तं नरं न रञ्जयति ॥ ३ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.5">
  <l>लभेत सिकतासु तैलम् अपि यत्नतः पीडयन्</l>
  <l>पिबेच् च मृगतृष्णिकासु सलिलं पिपासार्दितः ।</l>
  <l>क्वचिद् अपि पर्यटन् शशविषाणम् आसादयेत्</l>
  <l>न तु प्रतिनिविष्टमूर्खचित्तम् आराधयेत् ॥ ५ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.6">
  <l>व्यालं बालमृणालतन्तुभिर् असौ रोद्धुं समुज्जृम्भते</l>
  <l>छेत्तुं वज्रमणिं शिरीषकुसुमप्रान्तेन सन्नह्यति ।</l>
  <l>माधुर्यं मधुबिन्दुना रचयितुं क्षारामुधेर् ईहते</l>
  <l>नेतुं वाञ्छन्ति यः खलान् पथि सतां सूक्तैः सुधास्यन्दिभिः ॥ ६ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.7">
  <l>स्वायत्तम् एकान्तगुणं विधात्रा</l>
  <l>विनिर्मितं छादनम् अज्ञतायाः ।</l>
  <l>विशेषाअतः सर्वविदां समाजे</l>
  <l>विभूषणं मौनम् अपण्डितानाम् ॥ ७ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.9">
  <l>कृमिकुलचित्तं लालाक्लिन्नं विगन्धिजुगुप्सितं</l>
  <l>निरुपमरसं प्रीत्या खादन् नरास्थि निरामिषम् ।</l>
  <l>सुरपतिम् अपि श्वा पार्श्वस्थं विलोक्य न शङ्कते</l>
  <l>न हि गणयति क्षुद्रो जन्तुः परिग्रहफल्गुताम् ॥ ९ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.10">
  <l>शिरः शार्वं स्वर्गात् पशुपतिशिरस्तः क्षितिधरं</l>
  <l>म्हीध्राद् उत्तुङ्गाद् अवनिम् अवनेश् चापि जलधिम् ।</l>
  <l>अधो ऽधो गङ्गेयं पदम् उपगता स्तोकम्</l>
  <l>अथवाविवेकभ्रष्टानां भवति विनिपातः शतमुखः ॥ १० ॥</l>
</lg>

<lg>
  <l>भ्रान्तं वनचरैः सह</l>
  <l>न मूर्खजनसम्पर्कः</l>
  <l>सुरेन्द्रभवनेष्व् अपि ॥ १४ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.18">
  <l>अम्भोजिनीवनविहारविलासम् एव</l>
  <l>हंसस्य हन्ति नितरां कुपितो विधाता ।</l>
  <l>न त्व् अस्य दुग्धजलभेदविधौ प्रसिद्धां</l>
  <l>वैदग्धीकीर्तिम् अपहर्तुम् असौ समर्थः ॥ १८ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.24">
  <l>जयन्ति ते सुकृतिनो</l>
  <l>रससिद्धाः कवीश्वराः ।</l>
  <l>नास्ति येषां यशःकाये</l>
  <l>जरामरणजं भयम् ॥ २४ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.30">
  <l>स्वल्पस्नायुवसावशेषमलिनं निर्मांसम् अप्य् अस्थि गोः</l>
  <l>श्वा लब्ध्वा परितोषम् एति न तु तत् तस्य क्षुधाशान्तये ।</l>
  <l>सिंहो जम्बुकम् अङ्कम् आगतम् अपि त्यक्त्वा निहन्ति द्विपं</l>
  <l>सर्वः कृच्छ्रगतो ऽपि वाञ्छन्ति जनः सत्त्वानुरूपं फलम् ॥ ३० ॥</l>
</lg>

<lg n="1.31">
  <l>लाङ्गूलचालनम् अधश्चरणावपातं</l>
  <l>भूमौ निपत्य वदनोदरदर्शनं च ।</l>
  <l>श्वा पिण्डदस्य कुरुते गजपुङ्गवस् तु</l>
  <l>धीरं विलोकयति चाटुशतैश् च भुङ्क्ते ॥ ३१ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.32">
  <l>परिवर्तिनि संसारे</l>
  <l>मृतः को वा न जायते ।</l>
  <l>स जातो येन जातेन</l>
  <l>याति वंशः समुन्नतिम् ॥ ३२ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.33">
  <l>कुसुमस्तवकस्येव</l>
  <l>द्वयी वृत्तिर् मनस्विनः ।</l>
  <l>मूर्ध्नि वा सर्वलोकस्य</l>
  <l>शीर्यते वन एव वा ॥ ३३ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.39">
  <l>धनम् अर्जय काकुत्स्थ</l>
  <l>धनमूलम् इदं जगत् ।</l>
  <l>अन्तरं नाभिजानामि</l>
  <l>निर्धनस्य मृतस्य च ॥ ३९ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.40">
  <l>तानीन्द्रियाण्य् अविकलानि तद् एव नाम</l>
  <l>सा बुद्धिर् अप्रतिहता वचनं तद् एव ।</l>
  <l>अर्थोष्मणा विरहितः पुरुषः क्षणेन</l>
  <l>सो ऽप्य् अन्य एव भवतीति विचित्रम् एतत् ॥ ४० ॥</l>
</lg>

<lg n="1.44">
  <l>मणिः शाणोल्लीढः समरविजयी हेतिदलितो</l>
  <l>मदक्षीणो नागः शरदि सरितः श्यानपुलिनाः ।</l>
  <l>कलाशेषश् चन्द्रः सुरतमृदिता बालवनिता</l>
  <l>तन्निम्ना शोभन्ते गलितविभवाश् चार्थिषु नराः ॥ ४४ ॥</l>
</lg>

<lg>
  <l>तेनाद्य वत्सम् इव लोकम् अमुं पुषाण</l>
  <l>तस्मिंश् च सम्यग् अनिशं परिपोष्यमाणे</l>
  <l>नानाफलैः फलति कल्पलतेव भूमिः ॥ ४६ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.47">
  <l>सत्यानृता च परुषा प्रियवादिनी च</l>
  <l>हिंस्रा दयालुर् अपि चार्थपरा वदान्या ।</l>
  <l>नित्यव्यया प्रचुरनित्यधनागमा च</l>
  <l>वाराङ्गनेव नृपनीतिर् अनेकरूपा ॥ ४७ ॥</l>
</lg>

<lg>
  <l>दानं भोगो मित्रसंरक्षणं च</l>
  <l>येषाम् एते षड्गुणा न प्रवृत्ताः</l>
  <l>को ऽर्थस् तेषां पार्थिवोपाश्रयेण ॥ ४८ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.50">
  <l>त्वम् एव चातकाधारो ऽ</l>
  <l>सीति केषां न गोचरः ।</l>
  <l>किम् अम्भोदवरास्माकं</l>
  <l>कार्पण्योक्तं प्रतीक्षसे ॥ ५० ॥</l>
</lg>

<lg n="1.53">
  <l>दुर्जनः परिहर्तव्यो</l>
  <l>विद्यया ऽलकृतो ऽपि सन् ।</l>
  <l>मणिना भूषितः सर्पः</l>
  <l>किम् असौ न भयङ्करः ॥ ५३ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.57">
  <l>न कश्चिच् चण्डकोपानाम्</l>
  <l>आत्मीयो नाम भूभुजाम् ।</l>
  <l>होतारम् अपि जुह्वानं</l>
  <l>स्पृष्टो वहति पावकः ॥ ५७ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.59">
  <l>उद्भासिताखिलखलस्य विशृङ्खलस्य</l>
  <l>प्राग्जातविस्तृतनिजाधमकर्मवृत्तेः ।</l>
  <l>दैवाद् अवाप्तविभवस्य गुणद्विषो ऽस्य</l>
  <l>नीचस्य गोचरगतैः सुखम् आप्यते ॥ ५९ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.63">
  <l>विपदि धैर्यम् अथाभ्युदये क्षमा</l>
  <l>सदसि वाक्यपटुता युधि विक्रमः ।</l>
  <l>यशसि चाभिरुचिर् व्यसनं श्रुतौ</l>
  <l>प्रकृतिसिद्धम् इदं हि महात्मनाम् ॥ ६३ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.68">
  <l>प्रीणाति यः सुचरितैः पितरं स पुत्रो</l>
  <l>यद् भर्तुर् एव हितम् इच्छति तत् कलत्रम् ।</l>
  <l>तन् मित्रम् आपदि सुखे च समक्रियं यद्</l>
  <l>एतत् त्रयं जगति पुण्यकृतो लभन्ते ॥ ६८ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.71">
  <l>भवन्ति नम्रास् तरवः फलोद्गमैर्</l>
  <l>नवाम्बुभिर् दूरावलम्बिनो घनाः ।</l>
  <l>अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः</l>
  <l>स्वभाव एष परोपकारिणाम् ॥ ७१ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.72">
  <l>श्रोत्रं श्रुतेनैव न कुण्डलेन</l>
  <l>दानेन पाणिर् न तु कङ्कणेन ।</l>
  <l>विभाति कायः करुणपराणां</l>
  <l>परोपकारैर् न तु चन्दनेन ॥ ७२ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.73">
  <l>पापान् निवारयति योजयते हिताय</l>
  <l>गुह्यं निगूहति गुणान् प्रकटीकरोति ।</l>
  <l>आपद्गतं च न जहाति ददाति काले</l>
  <l>सन्मित्रलक्षणम् इदं प्रवदन्ति सन्तः ॥ ७३ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.74">
  <l>पद्माकरं दिनकरो विकचीकरोति</l>
  <l>चम्द्र्प् वोलासयति कैरवचक्रवालम् ।</l>
  <l>नाभ्यर्थितो जलधरो ऽपि जलं ददाति</l>
  <l>सन्तः स्वयं परहिते विहिताभियोगाः ॥ ७४ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.75">
  <l>एके सत्पुरुषाः परार्थघटकाः स्वार्थं परित्यजन्ति ये</l>
  <l>सामान्यास् तु परार्थम् उद्यमभृतः स्वार्थाविरोधेन ये ।</l>
  <l>ते ऽमी मानुषराक्षसाः परहितं स्वार्थाय निघ्नन्ति ये</l>
  <l>ये तु घ्नन्ति निरर्थकं परहितं ते के न जानीमहे ॥ ७५ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.77">
  <l>इतः स्वपिति केशवः कुलम् इतस् तदीयद्विषाम्</l>
  <l>इतश् च शरणार्थिनां शिखरिणां गणाः शेरते ।</l>
  <l>इतो ऽपि बडवानलः सह समस्तसंवर्तकैऋ</l>
  <l>अहो विततम् ऊर्जितं भरसहं सिन्धोर् वपुः ॥ ७७ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.80">
  <l>किं तेन हेमगिरिणा रजताद्रिणा वा</l>
  <l>यत्राश्रिताश् च तरवस् तरवस् त एव ।</l>
  <l>मन्यामहे मलयम् एव यदाश्रयेण</l>
  <l>कङ्कोलनिम्बकटुजा अपि चन्दनाः स्युः ॥ ८० ॥</l>
</lg>

<lg n="1.81">
  <l>रत्नैर् महार्हैस् तुतुषुर् न देवा</l>
  <l>न भेजिरे भीमविषेण भीतिम् ।</l>
  <l>सुधां विना न परयुर् विरामं</l>
  <l>न निश्चितार्थाद् विरमन्ति धीराः ॥ ८१ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.82">
  <l>क्वचित् पृथ्वीशय्यः क्वचिद् अपि च परङ्कशयनः</l>
  <l>क्वचिच् छाकाहारः क्वचिद् अपि च शाल्योदनरुचिः ।</l>
  <l>क्वचित् कन्थाधारी क्वचिद् अपि च दिव्याम्बरधरो</l>
  <l>मनस्वी कार्यार्थी न गणयति दुःखं न च सुखम् ॥ ८२ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.84">
  <l>निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु</l>
  <l>लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्ठम् ।</l>
  <l>अद्यैव वा मरणम् अस्तु युगान्तरे वा</l>
  <l>न्याय्यात् पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः ॥ ८४ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.86">
  <l>आलस्यं हि मनुष्याणां</l>
  <l>शरीरस्थो महान् रिपुः ।</l>
  <l>नास्त्य् उद्यमसमो बन्धुः</l>
  <l>कुर्वाणो नावसीदति ॥ ८६ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.87">
  <l>छिन्नो ऽपि रोहति तर् क्षीणो ऽप्य् उपचीयते पुनश् चन्द्रः ।</l>
  <l>इति विमृशन्तः सन्तः सन्तप्यन्ते न दुःखेषु ॥ ८७ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.89">
  <l>कर्मायत्तं फलं पुंसां</l>
  <l>बुद्धिः कर्मानुसारिणी ।</l>
  <l>तथापि सुधिया भाव्यं</l>
  <l>सुविचार्यैव कुर्वता ॥ ८९ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.92">
  <l>सृजति तावद् अशेषगुणकरं</l>
  <l>पुरुषरत्नम् अलङ्करणं भुवः ।</l>
  <l>तद् अपि तत्क्षणभङ्गि करोति</l>
  <l>चेद् अहह कष्टम् अपण्डितता विधेः ॥ ९२ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.96">
  <l>नैवाकृतिः फलति नैवअ कुलं न शीलं</l>
  <l>विद्यापि नैव न च यत्नकृतापि सेवा ।</l>
  <l>भाग्यानि पूर्वतपसा खलु सञ्चितानि</l>
  <l>काले फलन्ति पुरुषस्य यथैव वृक्षाः ॥ ९६ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.100">
  <l>स्थाल्यां वैदूर्यमय्यां पचति तिलकणांश् चन्दनैर् इन्धनौघैः</l>
  <l>सौवर्णैर् लाङ्गलाग्रैर् विलिखति वसुधाम् अर्कमूलस्य हेतोः ।</l>
  <l>कृत्वा कर्पूरखण्डान् वृत्तिम् इह कुरुते कोद्रवाणां समन्तात्</l>
  <l>प्राप्येमां कर्म्भूमिं न चरति मनुजो यस् तोप मन्दभाग्यः ॥ १०० ॥</l>
</lg>

<lg n="1.106">
  <l>कान्ताकटाक्षविशिखा न लुनन्ति यस्य</l>
  <l>चित्तं न निर्दहति किपकृशानुतापः ।</l>
  <l>कर्षन्ति भूरिविषयाश् च न लोभपाशैर्</l>
  <l>लोकत्रयं जयति कृत्स्नम् इदं स धीरः ॥ १०६ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.107">
  <l>एकेनापि हि शूरेण</l>
  <l>पादाक्रान्तं महीतलम् ।</l>
  <l>क्रियते भास्करेणैव</l>
  <l>स्फारस्फुरिततेजसा ॥ १०७ ॥</l>
</lg>

<lg n="1.109">
  <l>लज्जागुणौघजननीं जननीम् इव स्वाम्</l>
  <l>अत्यन्तशुद्धहृदयाम् अनुवर्तमानाम् ।</l>
  <l>तेजस्विनः सुखम् असून् अपि सन्त्यजनति</l>
  <l>सत्यव्रतव्यसनिनो न पुनः प्रतिज्ञाम् ॥ १०९ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.1">
  <l>शम्भुस्वयम्भुहरयो हरिणेक्षणानां</l>
  <l>येनाक्रियन्त सततं गृहकुम्भदासाः ।</l>
  <l>वाचाम् अगोचरचरित्रविचित्रिताय</l>
  <l>तस्मै नमो भगवते मकरध्वजाय ॥ १ ॥</l>
</lg>

<lg n="2.5">
  <l>वक्त्रं चन्द्रविकासि पङ्कजपरीहासक्षमे लोचने</l>
  <l>वर्णः स्वर्णम् अपाकरिष्णुर् अलिनीजिष्णुः कचानां चयः ।</l>
  <l>बक्षोजाव् इभकुम्भविभ्रमहरौ गुर्वी नितम्बस्थली</l>
  <l>वाचां हारि च मार्दवं युवतीषु स्वाभाविकं मण्डनम् ॥ ५ ॥</l>
</lg>