<lg xml:id="R.1.1.79" n="1.1.79">
  <l>पठन्द्विजो वागृषभत्वमीयात्स्यात्क्षत्रियो भूमिपतित्वमीयात् ।</l>
  <l>वणिग्जनः पण्यफलत्वमीयाज्जनश्च शूद्रोऽपि महत्त्वमीयात् ॥ ७९ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.1.5.23" n="1.5.23">
  <l>तामग्निमद्भिर्गुणवद्भिरावृतां द्विजोत्तमैर्वेदषडङ्गपारगैः ।</l>
  <l>सहस्रदैः सत्यरतैर्महात्मभिर्महर्षिकल्पैरृषिभिश्च केवलैः ॥ २३ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.1.6.24" n="1.6.24">
  <l>तां सत्यनामां दृढतोरणार्गलाम्गृहैर्विचित्रैरुपशोभितां शिवाम् ।</l>
  <l>पुरीमयोध्यां नृसहस्रसंकुलां शशास वै शक्रसमो महीपतिः ॥ २४ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.1.7.17" n="1.7.17">
  <l>तैर्मन्त्रिभिर्मन्त्रहितैर्निविष्टैर्वृतोऽनुरक्तैः कुशलैः समर्थैः ।</l>
  <l>स पार्थिवो दीप्तिमवाप युक्तस्तेजोमयैर्गोभिरिवोदितोऽर्कः ॥ १७ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.1.13.31" n="1.13.31">
  <l>हयस्य यानि चाङ्गानि तानि सर्वाणि ब्राह्मणाः ।</l>
  <l>अग्नौ प्रास्यन्ति विधिवत्समस्ताः षोडशर्त्विजः ॥ ३१ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.1.13.33" n="1.13.33">
  <l>त्र्यहोऽश्वमेधः संख्यातः कल्पसूत्रेण ब्राह्मणैः ।</l>
  <l>चतुष्टोममहस्तस्य प्रथमं परिकल्पितम् ॥ ३३ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.1.14.18" n="1.14.18">
  <l>राज्ञो दशरथस्य त्वमयोध्याधिपतेर्विभो ।</l>
  <l>धर्मज्ञस्य वदान्यस्य महर्षिसमतेजसः ।</l>
  <l>तस्य भार्यासु तिसृषु ह्रीश्रीकीर्त्युपमासु च ।</l>
  <l>विष्णो पुत्रत्वमागच्छ कृत्वात्मानं चतुर्विधम् ॥ १८ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.1.16.20" n="1.16.20">
  <l>तैर्मेघवृन्दाचलकूटकल्पैर्महाबलैर्वानरयूथपालैः ।</l>
  <l>बभूव भूर्भीमशरीररूपैः समावृता रामसहायहेतोः ॥ २० ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.1.17.33" n="1.17.33">
  <l>यथामृतस्य संप्राप्तिर्यथा वर्षमनूदके ।</l>
  <l>यथा सदृशदारेषु पुत्रजन्माप्रजस्य च ।</l>
  <l>प्रनष्टस्य यथा लाभो यथा हर्षो महोदये ।</l>
  <l>तथैवागमनं मन्ये स्वागतं ते महामुने ॥ ३३ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.1.47.23" n="1.47.23">
  <l>गौतमं स ददर्शाथ प्रविशन्तं महामुनिम् ।</l>
  <l>देवदानवदुर्धर्षं तपोबलसमन्वितम् ।</l>
  <l>तीर्थोदकपरिक्लिन्नं दीप्यमानमिवानलम् ।</l>
  <l>गृहीतसमिधं तत्र सकुशं मुनिपुङ्गवम् ॥ २३ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.1.64.6" n="1.64.6">
  <l>न ह्यस्य वृजिनं किंचिद्दृश्यते सूक्ष्ममप्यथ ।</l>
  <l>न दीयते यदि त्वस्य मनसा यदभीप्सितम् ।</l>
  <l>विनाशयति त्रैलोक्यं तपसा सचराचरम् ।</l>
  <l>व्याकुलाश्च दिशः सर्वा न च किंचित्प्रकाशते ॥ ६ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.2.34" n="2.2.34">
  <l>तं देवदेवोपममात्मजं ते सर्वस्य लोकस्य हिते निविष्टम् ।</l>
  <l>हिताय नः क्षिप्रमुदारजुष्टं मुदाभिषेक्तुं वरद त्वमर्हसि ॥ ३४ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.3.32" n="2.3.32">
  <l>ते चापि पौरा नृपतेर्वचस्तच्छ्रुत्वा तदा लाभमिवेष्टमाप्य ।</l>
  <l>नरेन्द्रमामन्त्य गृहाणि गत्वा देवान्समानर्चुरतीव हृष्टाः ॥ ३२ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.11.14" n="2.11.14">
  <l>विशुद्धभावस्य हि दुष्टभावा ताम्रेक्षणस्याश्रुकलस्य राज्ञः ।</l>
  <l>श्रुत्वा विचित्रं करुणं विलापं भर्तुर्नृशंसा न चकार वाक्यम् ॥ १४ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.14.24" n="2.14.24">
  <l>स राघवस्तत्र कथाप्रलापं शुश्राव लोकस्य समागतस्य ।</l>
  <l>आत्माधिकारा विविधाश्च वाचः प्रहृष्टरूपस्य पुरे जनस्य ॥ २४ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.14.25" n="2.14.25">
  <l>एष श्रियं गच्छति राघवोऽद्य राजप्रसादाद्विपुलां गमिष्यन् ।</l>
  <l>एते वयं सर्वसमृद्धकामा येषामयं नो भविता प्रशास्ता ।</l>
  <l>लाभो जनस्यास्य यदेष सर्वं प्रपत्स्यते राष्ट्रमिदं चिराय ॥ २५ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.14.26" n="2.14.26">
  <l>स घोषवद्भिश्च हयैः सनागैः पुरःसरैः स्वस्तिकसूतमागधैः ।</l>
  <l>महीयमानः प्रवरैश्च वादकैरभिष्टुतो वैश्रवणो यथा ययौ ॥ २६ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.19.22" n="2.19.22">
  <l>न लक्ष्मणास्मिन्मम राज्यविघ्ने माता यवीयस्यतिशङ्कनीया ।</l>
  <l>दैवाभिपन्ना हि वदन्त्यनिष्टं जानासि दैवं च तथाप्रभावम् ॥ २२ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.28.20" n="2.28.20">
  <l>वसिष्ठपुत्रं तु सुयज्ञमार्यं त्वमानयाशु प्रवरं द्विजानाम् ।</l>
  <l>अभिप्रयास्यामि वनं समस्तानभ्यर्च्य शिष्टानपरान्द्विजातीन् ॥ २० ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.30.22" n="2.30.22">
  <l>प्रतीक्षमाणोऽभिजनं तदार्तमनार्तरूपः प्रहसन्निवाथ ।</l>
  <l>जगाम रामः पितरं दिदृक्षुः पितुर्निदेशं विधिवच्चिकीर्षुः ॥ २२ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.30.23" n="2.30.23">
  <l>तत्पूर्वमैक्ष्वाकसुतो महात्मा रामो गमिष्यन्वनमार्तरूपम् ।</l>
  <l>व्यतिष्ठत प्रेक्ष्य तदा सुमन्त्रं पितुर्महात्मा प्रतिहारणार्थम् ॥ २३ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.32.22" n="2.32.22">
  <l>अनुव्रजिष्याम्यहमद्य रामं राज्यं परित्यज्य सुखं धनं च ।</l>
  <l>सहैव राज्ञा भरतेन च त्वं यथा सुखं भुङ्क्ष्व चिराय राज्यम् ॥ २२ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.35.38" n="2.35.38">
  <l>तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नं प्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः ।</l>
  <l>निशम्य राजा कृपणः सभार्यो व्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः ॥ ३८ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.37.28" n="2.37.28">
  <l>तं राममेवानुविचिन्तयन्तं समीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम् ।</l>
  <l>उपोपविश्याधिकमार्तरूपा विनिःश्वसन्ती विललाप कृच्छ्रं ॥ २८ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.39.16" n="2.39.16">
  <l>निशम्य तल्लक्ष्मणमातृवाक्यं रामस्य मातुर्नरदेवपत्न्याः ।</l>
  <l>सद्यः शरीरे विननाश शोकः शरद्गतो मेघ इवाल्पतोयः ॥ १६ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.46.78" n="2.46.78">
  <l>गतं तु गङ्गापरपारमाशु रामं सुमन्त्रः प्रततं निरीक्ष्य ।</l>
  <l>अध्वप्रकर्षाद्विनिवृत्तदृष्टिर्मुमोच बाष्पं व्यथितस्तपस्वी ॥ ७८ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.46.79" n="2.46.79">
  <l>तौ तत्र हत्वा चतुरो महामृगान्वराहमृश्यं पृषतं महारुरुम् ।</l>
  <l>आदाय मेध्यं त्वरितं बुभुक्षितौ वासाय काले ययतुर्वनस्पतिम् ॥ ७९ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.57.39" n="2.57.39">
  <l>जलार्द्रगात्रं तु विलप्य कृच्छान्मर्मव्रणं संततमुच्छसन्तम् ।</l>
  <l>ततः सरय्वां तमहं शयानं समीक्ष्य भद्रे सुभृशं विषण्णः ॥ ३९ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.61.25" n="2.61.25">
  <l>स नः समीक्ष्य द्विजवर्यवृत्तं नृपं विना राज्यमरण्यभूतम् ।</l>
  <l>कुमारमिक्ष्वाकुसुतं वदान्यं त्वमेव राजानमिहाभिषिञ्चय ॥ २५ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.62.15" n="2.62.15">
  <l>भर्तुः प्रियार्थं कुलरक्षणार्थं भर्तुश्च वंशस्य परिग्रहार्थम् ।</l>
  <l>अहेडमानास्त्वरया स्म दूता रात्र्यां तु ते तत्पुरमेव याताः ॥ १५ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.64.24" n="2.64.24">
  <l>बलेन गुप्तो भरतो महात्मा सहार्यकस्यात्मसमैरमात्यैः ।</l>
  <l>आदाय शत्रुघ्नमपेतशत्रुर्गृहाद्ययौ सिद्ध इवेन्द्रलोकात् ॥ २४ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.65.27" n="2.65.27">
  <l>तां शून्यशृङ्गाटकवेश्मरथ्यां रजोऽरुणद्वारकपाटयन्त्राम् ।</l>
  <l>दृष्ट्वा पुरीमिन्द्रपुरी प्रकाशां दुःखेन संपूर्णतरो बभूव ॥ २७ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.65.28" n="2.65.28">
  <l>बहूनि पश्यन्मनसोऽप्रियाणि यान्यन्न्यदा नास्य पुरे बभूवुः ।</l>
  <l>अवाक्शिरा दीनमना नहृष्टः पितुर्महात्मा प्रविवेश वेश्म ॥ २८ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.66.45" n="2.66.45">
  <l>तत्पुत्र शीघ्रं विधिना विधिज्ञैर्वसिष्ठमुख्यैः सहितो द्विजेन्द्रैः ।</l>
  <l>संकाल्य राजानमदीनसत्त्वमात्मानमुर्व्यामभिषेचयस्व ॥ ४५ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.67.15" n="2.67.15">
  <l>इत्येवमुक्त्वा भरतो महात्मा प्रियेतरैर्वाक्यगणैस्तुदंस्ताम् ।</l>
  <l>शोकातुरश्चापि ननाद भूयः सिंहो यथा पर्वतगह्वरस्थः ॥ १५ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.68.29" n="2.68.29">
  <l>संरक्तनेत्रः शिथिलाम्बरस्तदा विधूतसर्वाभरणः परंतपः ।</l>
  <l>बभूव भूमौ पतितो नृपात्मजः शचीपतेः केतुरिवोत्सवक्षये ॥ २९ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.69.34" n="2.69.34">
  <l>लालप्यमानस्य विचेतनस्य प्रनष्टबुद्धेः पतितस्य भूमौ ।</l>
  <l>मुहुर्मुहुर्निःश्वसतश्च दीर्घं सा तस्य शोकेन जगाम रात्रिः ॥ ३४ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.70.23" n="2.70.23">
  <l>कृतोदकं ते भरतेन सार्धं नृपाङ्गना मन्त्रिपुरोहिताश्च ।</l>
  <l>पुरं प्रविश्याश्रुपरीतनेत्रा भूमौ दशाहं व्यनयन्त दुःखम् ॥ २३ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.72.25" n="2.72.25">
  <l>शत्रुघ्नविक्षेपविमूढसंज्ञां समीक्ष्य कुब्जां भरतस्य माता ।</l>
  <l>शनैः समाश्वासयदार्तरूपां क्रौञ्चीं विलग्नामिव वीक्षमाणाम् ॥ २५ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.76.28" n="2.76.28">
  <l>तूर्णं समुत्थाय सुमन्त्र गच्छ बलस्य योगाय बलप्रधानान् ।</l>
  <l>आनेतुमिच्छामि हि तं वनस्थं प्रसाद्य रामं जगतो हिताय ॥ २८ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.76.29" n="2.76.29">
  <l>स सूतपुत्रो भरतेन सम्यगाज्ञापितः संपरिपूर्णकामः ।</l>
  <l>शशास सर्वान्प्रकृतिप्रधानान्बलस्य मुख्यांश्च सुहृज्जनं च ॥ २९ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.76.30" n="2.76.30">
  <l>ततः समुत्थाय कुले कुले ते राजन्यवैश्या वृषलाश्च विप्राः ।</l>
  <l>अयूयुजन्नुष्ट्ररथान्खरांश्च नागान्हयांश्चैव कुलप्रसूतान् ॥ ३० ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.83.22" n="2.83.22">
  <l>आश्वासयित्वा च चमूं महात्मा निवेशयित्वा च यथोपजोषम् ।</l>
  <l>द्रष्टुं भरद्वाजमृषिप्रवर्यमृत्विग्वृतः सन्भरतः प्रतस्थे ॥ २२ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.86.36" n="2.86.36">
  <l>सा संप्रहृष्टद्विपवाजियोधा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसंघान् ।</l>
  <l>महद्वनं तत्प्रविगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र ॥ ३६ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.91.17" n="2.91.17">
  <l>सा चित्रकूटे भरतेन सेना धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्पम् ।</l>
  <l>प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य विरोचते नीतिमता प्रणीता ॥ १७ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.92.15" n="2.92.15">
  <l>स चित्रकूटे तु गिरौ निशाम्य रामाश्रमं पुण्यजनोपपन्नम् ।</l>
  <l>गुहेन सार्धं त्वरितो जगाम पुनर्निवेश्यैव चमूं महात्मा ॥ १५ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.93.40" n="2.93.40">
  <l>ततः सुमन्त्रेण गुहेन चैव समीयतू राजसुतावरण्ये ।</l>
  <l>दिवाकरश्चैव निशाकरश्च यथाम्बरे शुक्रबृहस्पतिभ्याम् ॥ ४० ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.93.41" n="2.93.41">
  <l>तान्पार्थिवान्वारणयूथपाभान्समागतांस्तत्र महत्यरण्ये ।</l>
  <l>वनौकसस्तेऽपि समीक्ष्य सर्वेऽप्यश्रूण्यमुञ्चन्प्रविहाय हर्षम् ॥ ४१ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.95.31" n="2.95.31">
  <l>इदं भुङ्क्ष्व महाराजप्रीतो यदशना वयम् ।</l>
  <l>यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः ॥ ३१ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.101.30" n="2.101.30">
  <l>सत्यं च धर्मं च पराक्रमं च भूतानुकम्पां प्रियवादितां च ।</l>
  <l>द्विजातिदेवातिथिपूजनं च पन्थानमाहुस्त्रिदिवस्य सन्तः ॥ ३० ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.101.31" n="2.101.31">
  <l>धर्मे रताः सत्पुरुषैः समेतास्तेजस्विनो दानगुणप्रधानाः ।</l>
  <l>अहिंसका वीतमलाश्च लोके भवन्ति पूज्या मुनयः प्रधानाः ॥ ३१ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.104.25" n="2.104.25">
  <l>तं मातरो बाष्पगृहीतकण्ठो दुःखेन नामन्त्रयितुं हि शेकुः ।</l>
  <l>स त्वेव मातॄरभिवाद्य सर्वा रुदन्कुटीं स्वां प्रविवेश रामः ॥ २५ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.2.108.25" n="2.108.25">
  <l>रामः संसाध्य त्वृषिगणमनुगमनाद्देशात्तस्माच्चित्कुलपतिमभिवाद्यर्षिम् ।</l>
  <l>सम्यक्प्रीतैस्तैरनुमत उपदिष्टार्थः पुण्यं वासाय स्वनिलयमुपसंपेदे ॥ २५ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.3.5.21" n="3.5.21">
  <l>दत्त्वा वरं चापि तपोधनानां धर्मे धृतात्मा सहलक्ष्मणेन ।</l>
  <l>तपोधनैश्चापि सहार्य वृत्तः सुतीष्क्णमेवाभिजगाम वीरः ॥ २१ ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="R.3.6.22" n="3.6.22">
  <l>ततः शुभं तापसभोज्यमन्नं स्वयं सुतीक्ष्णः पुरुषर्षभाभ्याम् ।</l>
  <l>ताभ्यां सुसत्कृत्य ददौ महात्मा संध्यानिवृत्तौ रजनीं समीक्ष्य ॥ २२ ॥</l>
</lg>