Reports » kumArasambhavam

<teiHeader xml:lang="en">
  <fileDesc>
    <titleStmt>
      <title>Kumārasaṃbhava</title>
      <author>Kālidāsa</author>
      <respStmt>
        <resp>data entry</resp>
        <name>Utz Podzeit</name>
      </respStmt>
      <respStmt>
        <resp>contribution to GRETIL</resp>
        <name>Utz Podzeit</name>
      </respStmt>
      <respStmt>
        <resp>initial normalization and conversion to legacy GRETIL formats</resp>
        <name>Reinhold Grünendahl</name>
      </respStmt>
      <respStmt>
        <resp>normalization and conversion to TEI-conformant markup</resp>
        <name>Maximilian Mehner</name>
      </respStmt>
    </titleStmt>
    <publicationStmt>
      <publisher>Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages (GRETIL), SUB Göttingen</publisher>
      <availability>
        <p>This e-text was provided to GRETIL in good faith that no copyright rights have been infringed.
	 If anyone wishes to assert copyright over this file, please contact the GRETI

<lg xml:id="Ks.1.2" n="1.2">
  <l>यं सर्वशैलाः परिकल्प्य वत्सं मेरौ स्थिते दोग्धरि दोहदक्षे ।</l>
  <l>भास्वन्ति रत्नानि महौषधीश् च पृथूपदिष्टां दुदुहुर् धरित्रीम् ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.3" n="1.3">
  <l>अनन्तरत्नप्रभवस्य यस्य हिमं न सौभाग्यविलोपि जातम् ।</l>
  <l>एको हि दोषो गुणसंनिपाते निमज्जतीन्दोः किरणेष्व् इवाङ्कः ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.4" n="1.4">
  <l>यश् चाप्सरोविभ्रममण्डनानां संपादयित्रीं शिखरैर् बिभर्ति ।</l>
  <l>बलाहकच्छेदविभक्तरागाम् अकालसंध्याम् इव धातुमत्ताम् ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.7" n="1.7">
  <l>न्यस्ताक्षरा धातुरसेन यत्र भूर्जत्वचः कुञ्जरबिन्दुशोणाः ।</l>
  <l>व्रजन्ति विद्याधरसुन्दरीणाम् अनङ्गलेखक्रिययोपयोगम् ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.8" n="1.8">
  <l>यः पूरयन् कीचकरन्ध्रभागान् दरीमुखोत्थेन समीरणेन ।</l>
  <l>उद्गास्यताम् इच्छति किंनराणां तानप्रदायित्वम् इवोपगन्तुम् ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.9" n="1.9">
  <l>कपोलकण्डूः करिभिर् विनेतुं विघट्टितानां सरलद्रुमाणाम् ।</l>
  <l>यत्र स्रुतक्षीरतया प्रसूतः सानूनि गन्धः सुरभीकरोति ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.11" n="1.11">
  <l>उद्वेजयत्य् अङ्गुलिपार्ष्णिभागान् मार्गे शिलीभूतहिमे ऽपि यत्र ।</l>
  <l>न दुर्वहश्रोणिपयोधरार्ता भिन्दन्ति मन्दां गतिम् अश्वमुख्यः ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.12" n="1.12">
  <l>दिवाकराद् रक्षति यो गुहासु लीनं दिवा भीतम् इवान्धकारम् ।</l>
  <l>क्षुद्रे ऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने ममत्वम् उच्चैःशिरसां सतीव ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.13" n="1.13">
  <l>लाङ्गूलविक्षेपविसर्पिशोभैर् इतस् ततश् चन्द्रमरीचिगौरैः ।</l>
  <l>यस्यार्थयुक्तं गिरिराजशब्दं कुर्वन्ति वालव्यजनैश् चमर्यः ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.14" n="1.14">
  <l>यत्रांशुकाक्षेपविलज्जितानां यदृच्छया किंपुरुषाङ्गनानाम् ।</l>
  <l>दरीगृहद्वारविलम्बिबिम्बास् तिरस्करिण्यो जलदा भवन्ति ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.17" n="1.17">
  <l>यज्ञाङ्गयोनित्वम् अवेक्ष्य यस्य सारं धरित्रीधरणक्षमं च ।</l>
  <l>प्रजापतिः कल्पितयज्ञभागं शैलाधिपत्यं स्वयम् अन्वतिष्ठत् ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.18" n="1.18">
  <l>स मानसीं मेरुसखः पितॄणां कन्यां कुलस्य स्थितये स्थितिज्ञः ।</l>
  <l>मेनां मुनीनाम् अपि माननीयाम् आत्मानुरूपां विधिनोपयेमे ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.19" n="1.19">
  <l>कालक्रमेणाथ तयोः प्रवृत्ते स्वरूपयोग्ये सुरतप्रसङ्गे ।</l>
  <l>मनोरमं यौवनम् उद्वहन्त्या गर्भो ऽभवद् भूधरराजपत्न्याः ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.20" n="1.20">
  <l>असूत सा नागवधूपभोग्यं मैनाकम् अम्भोनिधिबद्धसख्यम् ।</l>
  <l>क्रुद्धे ऽपि पक्षच्छिदि वृत्रशत्राव् अवेदनाज्ञं कुलिशक्षतानाम् ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.22" n="1.22">
  <l>सा भूधराणाम् अधिपेन तस्यां समाधिमत्याम् उदपादि भव्या ।</l>
  <l>सम्यक्प्रयोगाद् अपरिक्षतायां नीताव् इवोत्साहगुणेन संपत् ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.23" n="1.23">
  <l>प्रसन्नदिक् पांसुविविक्तवातं शङ्खस्वनानन्तरपुष्पवृष्टि ।</l>
  <l>शरीरिणां स्थावरजङ्गमानां सुखाय तज्जन्मदिनं बभूव ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.24" n="1.24">
  <l>तया दुहित्रा सुतरां सवित्री स्फुरत्प्रभामण्डलया चकासे ।</l>
  <l>विदूरभूमिर् नवमेघशब्दाद् उद्भिन्नया रत्नशलाकयेव ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.26" n="1.26">
  <l>तां पार्वतीत्य् आभिजनेन नाम्ना बन्धुप्रियां बन्धुजनो जुहाव ।</l>
  <l>उ मेति मात्रा तपसो निषिद्धा पश्चाद् उमाख्यां सुमुखी जगाम ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.27" n="1.27">
  <l>महीभृतः पुत्रवतो ऽपि दृष्टिस् तस्मिन्न् अपत्ये न जगाम तृप्तिम् ।</l>
  <l>अनन्तपुष्पस्य मधोर् हि चूते द्विरेफमाला सविशेषसङ्गा ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.28" n="1.28">
  <l>प्रभामहत्या शिखयेव दीपस् त्रिमार्गयेव त्रिदिवस्य मार्गः ।</l>
  <l>संस्कारवत्येव गिरा मनीषी तया स पूतश् च विभूषितश् च ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.30" n="1.30">
  <l>तां हंसमालाः शरदीव गङ्गां महौषधिं नक्तम् इवात्मभासः ।</l>
  <l>स्थिरोपदेशाम् उपदेशकाले प्रपेदिरे प्राक्तनजन्मविद्याः ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.31" n="1.31">
  <l>असंभृतं मण्डनम् अङ्गयष्टेर् अनासवाख्यं करणं मदस्य ।</l>
  <l>कामस्य पुष्पव्यतिरिक्तम् अस्त्रं बाल्यात् परं साथ वयः प्रपेदे ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.32" n="1.32">
  <l>उन्मीलितं तूलिकयेव चित्रं सूर्यांशुभिर् भिन्नम् इवारविन्दम् ।</l>
  <l>बभूव तस्याश् चतुरस्रशोभि वपुर् विभक्तं नवयौवनेन ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.33" n="1.33">
  <l>अभ्युन्नताङ्गुष्ठनखप्रभाभिर् निक्षेपणाद् रागम् इवोद्गिरन्तौ ।</l>
  <l>आजह्रतुस् तच्चरणौ पृथिव्यां स्थलारविन्दश्रियम् अव्यवस्थाम् ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.34" n="1.34">
  <l>सा राजहंसैर् इव संनताङ्गी गतेषु लीलाञ्चितविक्रमेषु ।</l>
  <l>व्यनीयत प्रत्युपदेशलुब्धैर् आदित्सुभिर् नूपुरसिञ्जितानि ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.37" n="1.37">
  <l>एतावता नन्व् अनुमेयशोभं काञ्चीगुणस्थानम् अनिन्दितायाः ।</l>
  <l>आरोपितं यद् गिरिशेन पश्चाद् अनन्यनारीकमनीयम् अङ्कम् ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.38" n="1.38">
  <l>तस्याः प्रविष्टा नतनाभिरन्ध्रं रराज तन्वी नवलोमराजिः ।</l>
  <l>नीवीम् अतिक्रम्य सितेतरस्य तन्मेखलामध्यमणेर् इवार्चिः ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.39" n="1.39">
  <l>मध्येन सा वेदिविलग्नमध्या वलित्रयं चारु बभार बाला ।</l>
  <l>आरोहणार्थं नवयौवनेन कामस्य सोपानम् इव प्रयुक्तम् ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.40" n="1.40">
  <l>अन्योन्यम् उत्पीडयद् उत्पलाक्ष्याः स्तनद्वयं पाण्डु तथा प्रवृद्धम् ।</l>
  <l>मध्ये यथा श्याममुखस्य तस्य मृणालसूत्रान्तरम् अप्य् अलभ्यम् ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.41" n="1.41">
  <l>शिरीषपुष्पाधिकसौकुमार्यौ बाहू तदीयाव् इति मे वितर्कः ।</l>
  <l>पराजितेनापि कृतौ हरस्य यौ कण्ठपाशौ मकरध्वजेन ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.42" n="1.42">
  <l>कण्ठस्य तस्याः स्तनबन्धुरस्य मुक्ताकलापस्य च निस्तलस्य ।</l>
  <l>अन्योन्यशोभाजननाद् बभूव साधारणो भूषणभूष्यभावः ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.43" n="1.43">
  <l>चन्द्रं गता पद्मगुणान् न भुङ्क्ते पद्माश्रिता चान्द्रमसीम् अभिख्याम् ।</l>
  <l>उमामुखं तु प्रतिपद्य लोला द्विसंश्रयां प्रीतिम् अवाप लक्ष्मीः ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.44" n="1.44">
  <l>पुष्पं प्रवालोपहितं यदि स्यान् मुक्ताफलं वा स्फुटविद्रुमस्थम् ।</l>
  <l>ततो ऽनुकुर्याद् विशदस्य तस्यास् ताम्रौष्ठपर्यस्तरुचः स्मितस्य ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.45" n="1.45">
  <l>स्वरेण तस्याम् अमृतस्रुतेव प्रजल्पितायाम् अभिजातवाचि ।</l>
  <l>अप्य् अन्यपुष्टा प्रतिकूलशब्दा श्रोतुर् वितन्त्रीर् इव ताड्यमाना ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.46" n="1.46">
  <l>प्रवातनीलोत्पलनिर्विशेषम् अधीरविप्रेक्षितम् आयताक्ष्या ।</l>
  <l>तया गृहीतं नु मृगाङ्गनाभ्यस् ततो गृहीतं नु मृगाङ्गनाभिः ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.47" n="1.47">
  <l>तस्याः शलाकाञ्जननिर्मितेव कान्तिर् भ्रुवोर् आनतलेखयोर् या ।</l>
  <l>तां वीक्ष्य लीलाचतुराम् अनङ्गः स्वचापसौन्दर्यमदं मुमोच ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.48" n="1.48">
  <l>लज्जा तिरश्चां यदि चेतसि स्याद् असंशयं पर्वतराजपुत्र्याः ।</l>
  <l>तं केशपाशं प्रसमीक्ष्य कुर्युर् वालप्रियत्वं शिथिलं चमर्यः ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.49" n="1.49">
  <l>सर्वोपमाद्रव्यसमुच्चयेन यथाप्रदेशं विनिवेशितेन ।</l>
  <l>सा निर्मिता विश्वसृजा प्रयत्नाद् एकस्थसौन्दर्यदिदृक्षयेव ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.50" n="1.50">
  <l>तां नारदः कामचरः कदा चित् कन्यां किल प्रेक्ष्य पितुः समीपे ।</l>
  <l>समादिदेशैकवधूं भवित्रीं प्रेम्णा शरीरार्धहरां हरस्य ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.51" n="1.51">
  <l>गुरुः प्रगल्भे ऽपि वयस्य् अतो ऽस्यास् तस्थौ निवृत्तान्यवराभिलाषः ।</l>
  <l>ऋते कृशानोर् न हि मन्त्रपूतम् अर्हन्ति तेजांस्य् अपराणि हव्यम् ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.52" n="1.52">
  <l>अयाचितारं न हि देवदेवम् अद्रिः सुतां ग्राहयितुं शशाक ।</l>
  <l>अभ्यर्थनाभङ्गभयेन साधुर् माध्यस्थ्यम् इष्टे ऽप्य् अवलम्बते ऽर्थे ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.53" n="1.53">
  <l>यदैव पूर्वे जनने शरीरं सा दक्षरोषात् सुदती ससर्ज ।</l>
  <l>तदाप्रभृत्य् एव विमुक्तसङ्गः पतिः पशूनाम् अपरिग्रहो ऽभूत् ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.54" n="1.54">
  <l>स कृत्तिवासास् तपसे यतात्मा गङ्गाप्रवाहोक्षितदेवदारु ।</l>
  <l>प्रस्थं हिमाद्रेर् मृगनाभिगन्धि किं चित् क्वणत्किंनरम् अध्युवास ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.56" n="1.56">
  <l>तुषारसंघातशिलाः खुराग्रैः समुल्लिखन् दर्पकलः ककुद्मान् ।</l>
  <l>दृष्टः कथं चिद् गवयैर् विविग्नैर् असोढसिंहध्वनिर् उन्ननाद ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.57" n="1.57">
  <l>तत्राग्निम् आधाय समित्समिद्धं स्वम् एव मूर्त्यन्तरम् अष्टमूर्तिः ।</l>
  <l>स्वयं विधाता तपसः फलानाम् केनापि कामेन तपश् चचार ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.58" n="1.58">
  <l>अनर्घ्यम् अर्घ्येण तम् अद्रिनाथः स्वर्गौकसाम् अर्चितम् अर्चयित्वा ।</l>
  <l>आराधनायास्य सखीसमेतां समादिदेश प्रयतां तनूजाम् ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.1.59" n="1.59">
  <l>प्रत्यर्थिभूताम् अपि तां समाधेः शुश्रूषमाणां गिरिशो ऽनुमेने ।</l>
  <l>विकारहेतौ सति विक्रियन्ते येषां न चेतांसि त एव धीराः ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.3.1" n="3.1">
  <l>तस्मिन् मघोनस् त्रिदशान् विहाय सहस्रम् अक्ष्णां युगपत् पपात ।</l>
  <l>प्रयोजनापेक्षितया प्रभूणां प्रायश् चलं गौरवम् आश्रितेषु ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.3.2" n="3.2">
  <l>स वासवेनासनसंनिकृष्टम् इतो निषीदेति विसृष्टभूमिः ।</l>
  <l>भर्तुः प्रसादं प्रतिनन्द्य मूर्ध्ना वक्तुं मिथः प्राक्रमतैवम् एनम् ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.3.3" n="3.3">
  <l>आज्ञापय ज्ञातविशेष पुंसां लोकेषु यत् ते करणीयम् अस्ति ।</l>
  <l>अनुग्रहं संस्मरणप्रवृत्तम् इच्छामि संवर्धितम् आज्ञया ते ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.3.4" n="3.4">
  <l>केनाभ्यसूया पदकाङ्क्षिणा ते नितान्तदीर्घैर् जनिता तपोभिः ।</l>
  <l>यावद् भवत्य् आहितसायकस्य मत्कार्मुकस्यास्य निदेशवर्ती ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.3.5" n="3.5">
  <l>असंमतः कस् तव मुक्तिमार्गं पुनर्भवक्लेशभयात् प्रपन्नः ।</l>
  <l>बद्धश् चिरं तिष्ठतु सुन्दरीणाम् आरेचितभ्रूचतुरैः कटाक्षैः ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.3.6" n="3.6">
  <l>अध्यापितस्योशनसापि नीतिं प्रयुक्तरागप्रणिधिर् द्विषस् ते ।</l>
  <l>कस्यार्थधर्मौ वद पीडयामि सिन्धोस् तटाव् ओघ इव प्रवृद्धः ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.3.7" n="3.7">
  <l>काम् एकपत्नीव्रतदुःखशीलां लोलं मनश् चारुतया प्रविष्टाम् ।</l>
  <l>नितम्बिनीम् इच्छसि मुक्तलज्जां कण्ट्ःए स्वयंग्राहनिषक्तबाहुम् ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.3.8" n="3.8">
  <l>कयासि कामिन् सुरतापराधात् पादानतः कोपनयावधूतः ।</l>
  <l>यस्याः करिष्यामि दृढानुतापं प्रवालशय्याशरणं शरीरम् ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.3.9" n="3.9">
  <l>प्रसीद विश्राम्यतु वीर वज्रं शरैर् मदीयैः कतमः सुरारिः ।</l>
  <l>बिभेतु मोघीकृतबाहुवीर्यः स्त्रीभ्यो ऽपि कोपस्फुरिताधराभ्यः ॥</l>
</lg>

<lg xml:id="Ks.3.10" n="3.10">
  <l>तव प्रसादात् कुसुमायुधो ऽपि सहायम् एकं मधुम् एव लब्ध्वा ।</l>
  <l>कुर्यां हरस्यापि पिनाकपाणेर् धैर्यच्युतिं के मम धन्विनो ऽन्ये ॥</l>
</lg>