2026-01-19 12:47:34 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
न्यासविंशतिः
66
"
अवगमितः- " तदेकोपायता याच्ञा प्रपत्तिः", "अप्रार्थितो न गोपायेत्",
शरणं च प्रपन्नानाम् इत्यादिभिः इति शेषः । तस्मात् इत्यादिना "प्रपत्तेः
क्वचिदप्येवं परापेक्षा न विद्यते" इयस्य निर्विषयत्व शङ्का व्युदासः । तथा " षड्विधा
शरणागतिः" इति वचनात् आग्नेयादिनावत् आनुकूल्य सङ्कल्पादि षट्कं संभूय एकं
कारणं स्यादित्यत्रोत्तरम्—साङ्गे तु इत्यादि । "न्यासः पञ्चाङ्गसंयुतः" इति व्यवस्थापक-
वचनानुगुण मङ्गाङ्गिभाव समुच्चयेन षड्विधत्व वचनं नेयमिति भावः ॥
907
एवमङ्गाङ्गिभावः सिद्धः । तत्र अवान्तरवैयाकुलीं शमयति-
११
प्रपत्तिदशायां प्रातिकूल्यवर्जनाद्यभावे साङ्गस्योपायस्य वैकल्यं स्यात् । पश्चात्
तु प्रातिकूल्यस्य संभवेऽपि कृतस्योपायस्य न वैकल्यम्; किंतु प्रत्यवाय परिहारार्थं यथाहै
प्रतिविधानमैत्र कार्यम् ।
"तथा पुंसामर्विस्त्रम्भात् प्रपत्तिः प्रच्युता भवेत् "
इत्येतदपि तात्कालिक विस्रम्भ वैकल्याभिप्रायम् । उत्तरकाले सतोऽपि विश्वासस्य
पूर्वकृत प्रपत्यङ्गत्वाभावेन तद्विर हे
। एवं च ब्रह्मास्त्र न्याय दृष्टान्तः
अप्यत्र योग्यांशे स्थाप्यः, अन्यथा अतिप्रसङ्गान् । एतेन " उपायापायसंयोगे निष्ठया
हीयते ऽनया" इत्येतदपि गतार्थम्, तत्कालिकोपायापाय संयोगस्य प्रपत्तिविरोधित्वे तात्पर्यात् ।
न च आनुकूल्यसङ्कल्पस्य अङ्गत्वेन श्रवणात् सङ्कल्पितकरणमप्यङ्ग, तथा श्रुत्यभावात्
यथाश्रुति सङ्कल्पमात्रस्याङ्गत्वे 2 सङ्कल्पिताचरणस्य अङ्गत्वकल्पनानुपपत्तेश्च । अकृत्यकरण-
स्वतन्त्रविधेरेव सिध्यति इति नोपप्लवावकाशः । "आनुकूल्ये-
तराभ्यां तु विनेद्वृत्तिरायतः" इत्यनेनापि अपायनिवृत्तौ सङ्कल्पादिविशेपस्य तात्कालिकोप-
योगः प्रदर्श्यते । अत्र आनुकूल्यशब्दो हि तत्सङ्कल्पप्रतिपादनपरः, "आनुकूल्यस्य सङ्कल्पः'
4 इत्यादि सिद्धानुवादात् । न च " उपायापाय" इत्यादौ प्रपत्तिनिष्ठाहानिर्विवक्षिता । किंतु
उपायापाय त्यागविशिष्ट मध्यम वृत्तिहानिः । विशेषणाभावेऽपि हि विशिष्टाभावः सिध्यति ।
अत एव हि तत्र " अपायसंप्लवे सद्यः प्रायश्चित्तं समाचरेत्" इत्यादिना तावन्मात्रनिमित्तं
प्रायश्चित्तमेव विधीयते । न तु पूर्वकृतां प्रपत्तिं प्रच्युतामभिप्रेत्य तत्फलार्थे पुनः प्रपत्तिः॥ १२
908
प्रस्तुत मुख्योपचार प्रयोग व्यवस्थापनाय प्रपत्तिलक्षणं शोधयति-
'निरङ्गकत्व
2 सङ्कल्पितकरणस्य अङ्गत्वकल्पनानुपपत्तेश्च । आनुकूल्येतरा
4 इत्यादि सिद्धानुवादत्वात्
3 प्रदृश्यते । अत्र
"
204
66
"
अवगमितः- " तदेकोपायता याच्ञा प्रपत्तिः", "अप्रार्थितो न गोपायेत्",
शरणं च प्रपन्नानाम् इत्यादिभिः इति शेषः । तस्मात् इत्यादिना "प्रपत्तेः
क्वचिदप्येवं परापेक्षा न विद्यते" इयस्य निर्विषयत्व शङ्का व्युदासः । तथा " षड्विधा
शरणागतिः" इति वचनात् आग्नेयादिनावत् आनुकूल्य सङ्कल्पादि षट्कं संभूय एकं
कारणं स्यादित्यत्रोत्तरम्—साङ्गे तु इत्यादि । "न्यासः पञ्चाङ्गसंयुतः" इति व्यवस्थापक-
वचनानुगुण मङ्गाङ्गिभाव समुच्चयेन षड्विधत्व वचनं नेयमिति भावः ॥
907
एवमङ्गाङ्गिभावः सिद्धः । तत्र अवान्तरवैयाकुलीं शमयति-
११
प्रपत्तिदशायां प्रातिकूल्यवर्जनाद्यभावे साङ्गस्योपायस्य वैकल्यं स्यात् । पश्चात्
तु प्रातिकूल्यस्य संभवेऽपि कृतस्योपायस्य न वैकल्यम्; किंतु प्रत्यवाय परिहारार्थं यथाहै
प्रतिविधानमैत्र कार्यम् ।
"तथा पुंसामर्विस्त्रम्भात् प्रपत्तिः प्रच्युता भवेत् "
इत्येतदपि तात्कालिक विस्रम्भ वैकल्याभिप्रायम् । उत्तरकाले सतोऽपि विश्वासस्य
पूर्वकृत प्रपत्यङ्गत्वाभावेन तद्विर हे
। एवं च ब्रह्मास्त्र न्याय दृष्टान्तः
अप्यत्र योग्यांशे स्थाप्यः, अन्यथा अतिप्रसङ्गान् । एतेन " उपायापायसंयोगे निष्ठया
हीयते ऽनया" इत्येतदपि गतार्थम्, तत्कालिकोपायापाय संयोगस्य प्रपत्तिविरोधित्वे तात्पर्यात् ।
न च आनुकूल्यसङ्कल्पस्य अङ्गत्वेन श्रवणात् सङ्कल्पितकरणमप्यङ्ग, तथा श्रुत्यभावात्
यथाश्रुति सङ्कल्पमात्रस्याङ्गत्वे 2 सङ्कल्पिताचरणस्य अङ्गत्वकल्पनानुपपत्तेश्च । अकृत्यकरण-
स्वतन्त्रविधेरेव सिध्यति इति नोपप्लवावकाशः । "आनुकूल्ये-
तराभ्यां तु विनेद्वृत्तिरायतः" इत्यनेनापि अपायनिवृत्तौ सङ्कल्पादिविशेपस्य तात्कालिकोप-
योगः प्रदर्श्यते । अत्र आनुकूल्यशब्दो हि तत्सङ्कल्पप्रतिपादनपरः, "आनुकूल्यस्य सङ्कल्पः'
4 इत्यादि सिद्धानुवादात् । न च " उपायापाय" इत्यादौ प्रपत्तिनिष्ठाहानिर्विवक्षिता । किंतु
उपायापाय त्यागविशिष्ट मध्यम वृत्तिहानिः । विशेषणाभावेऽपि हि विशिष्टाभावः सिध्यति ।
अत एव हि तत्र " अपायसंप्लवे सद्यः प्रायश्चित्तं समाचरेत्" इत्यादिना तावन्मात्रनिमित्तं
प्रायश्चित्तमेव विधीयते । न तु पूर्वकृतां प्रपत्तिं प्रच्युतामभिप्रेत्य तत्फलार्थे पुनः प्रपत्तिः॥ १२
908
प्रस्तुत मुख्योपचार प्रयोग व्यवस्थापनाय प्रपत्तिलक्षणं शोधयति-
'निरङ्गकत्व
2 सङ्कल्पितकरणस्य अङ्गत्वकल्पनानुपपत्तेश्च । आनुकूल्येतरा
4 इत्यादि सिद्धानुवादत्वात्
3 प्रदृश्यते । अत्र
"
204