2026-02-20 06:10:29 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
१६
सभाप्यशुक्लयजुर्वेदपरिशिष्टेषु-
विने नासंवत्सरोषिताय नाप्रवक्रेऽनुब्रूयादनेनाधीतेन चा-
न्द्रायणाब्दफलमवाप्नोत्यनेन च सम्यग्ज्ञातेन ब्रह्मणः
सायुज्य सलोकतामाप्नोत्याप्नोति ॥ १३ ॥ इति० सर्वा
नुक्रमणिकायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
अथ छन्दासि गायभ्युष्णगनुष्टुवृहतीपङ्कि त्रिष्टुब्जग-
त्यतिजगतीशक्कर्यतिशक्कर्यष्ट्यत्यष्ठी घृत्यतिष्टतयः कृतिप्रकृत्या-
कृति विकृति संकृत्यभिकृत्युत्कृतयश्चतुर्विशत्यक्षरादीनि चतु-
रुत्तराण्यूनाधिकेनैकेननिवृद्धरिजौ द्वाभ्यां विराट्स्वराजौ
पादपूरणार्थं तु क्षैप्रसंयोगैकाक्षरी भावान्व्यूहेदाद्ये तु सप्तवर्गे
पादविशेषात्संज्ञाविशेषास्ताननुक्रामन्त एवोदाहरिष्यामो वि-
रारूपा विराट्र्स्थानाश्च बहूनामपि त्रिष्टुभ एवेत्युद्देशस्तत्र
दशैकादशद्वादशाक्षराणां वैराजत्रैष्टुभजागता इति संज्ञा
अनादेशेऽष्टाक्षराः पादाश्चतुष्पदाश्चर्चः ॥ १ ॥ प्रथमं छन्द-
पदपङ्किः षट्सप्तैकादशा उष्णिग्गर्भास्त्रयः सप्तका: पादनि-
वृन्मध्यमः पङ्कश्चेदतिनिवृद्दश कश्चेद्यवमध्या यस्यास्तु षट्क-
कश्चेति इसीयसी ॥ २ ॥ द्वितीयमुष्णिकूत्रिपदान्त्यो द्वादशक
सप्तकाष्टकाः सा वर्धमाना विपरीता प्रतिष्ठा द्वौषट्कौ सप्त-
आद्यश्चेत्पुरउष्णिमध्यमश्चेत्ककुप्त्रैष्टुभजागत चतुष्काः ककु
कर्मारम्भे मन्त्राणां देवता वेदितव्याः संन्यस्तमनसि देवतां
ततो हविर्द्धयते देवतामविज्ञाय यो जुहोति देवास्तस्य हविर्न
जुषन्ते स्वाध्यायमपि योऽधीते मन्त्रदेवतज्ञः सोमुम्मिल्लोके
देवैरपीड्यते तस्माच्च देवता वेद्या मन्त्रे मन्त्रे प्रयत्नतो मन्त्राणां
देवताज्ञानान्मन्त्रार्थमधिगच्छति मन्त्रार्थज्ञानात्तु विधूतपाप्मा
नाकमभ्येति नहि कश्चिदविज्ञाय याथातथ्येन देवताः
श्रतानां कर्मणां विप्रः स्मार्तानां चानुते फलम् ॥ १० ॥
अनादिष्टमध्वरादौ सर्वान्तकर्मणि परिभाषितं मन्त्रगणं
वक्ष्यामः सर्वमाग्नेयं गायत्रं गौतमीय सर्व सावित्र-
मौणि भारद्वाजी सर्व सौम्यमानुष्टुभमाथर्वणिक
सर्वं बार्हस्पत्यं बार्हतमाङ्गिरस सर्वं वारुणं पाङ्कमालम्बाय-
नीय सर्वमैन्द्रं त्रष्टुभं याज्ञवल्कीय सर्वमादित्यदैवतं
जागतं कौसम् ॥ ११॥
ज्योतिष्टोमे दीक्षाप्रभृति वक्ष्यामो दीक्षायां भृगुरग्नाविष्णू ! त्रिपदा गायत्री पञ्चकाश्चत्वारः पङ्कश्चैकश्चतुर्थश्चतुष्को
गायत्री प्रायणीय आङ्गिरसोऽदितिरुष्णिक्त्रये विश्वामित्रः
सोमोऽनुष्टुवातिथ्ये वसिष्ठो विष्णुर्बृहती प्रवर्ग्य कश्यप
आदित्यपङ्किरूपसत्स्वान्त्रेय उपसद्देवता त्रिष्टुबम्नीषोमीयेऽग-
त्योsपोमी जगती प्रायणीयेऽतिरात्र आग्निवेश्योऽहोरात्रे
अतिजगती चतुर्विशत्यहे सौकरायणः संवत्सरः शक्कर्य -
शिरैकादशिनोः ः परः षट्कस्तनुशिरा मध्ये चेत्पिपीलिक-
भिलवे हे सौपर्णोर्धमासा मासाश्चातिशक्करी पृष्ठ्ये पडहे
सांयकायन ऋतवोष्टिरभिजितिप्रियघृतोऽग्निरत्यष्टिः 'स्वरसा-
मध्याद्यः पञ्चकस्त्रयोऽष्टका अनुष्टुवार्भा चतुःसप्त कोष्णि-
मसु सरस्वत्यापोटतिर्विषुवति रोहिणायन आदित्योऽति-
गेव ॥ ३ ॥ तृतीयमनुष्टुप् चतुष्पदाथ पञ्चपञ्चकाः पङ्कश्चैको
धृतिर्विश्वजिति सौभर इन्द्रः कृतिर्गो आयुषो बाधकलिर्मि- महापदपङ्किर्जागतावष्टकश्च कृतिर्मध्ये चेदृष्टकः पिपीलिक-
त्रावरुणौ प्रकृतिर्दशरात्र आचार्यो विश्वेदेवा आकृतिर्द्वादश- रूपादेकास्त्रयोविराडेका दशका वा ॥ ४ ॥ चतुर्थं बृहती
मध्या नवकयोर्मध्ये जागतः काविराण्नववैराजत्रयोदशैर्नष्ट-
रात्रिके पृध्ये पडहे भालवेयो दिशो विकृतिश्छन्दोमेषु तृतीयो द्वादशक आद्यश्चेत्पुरस्तादृहती द्वितीयश्वेभ्यङ्कुसारि-
शौल्वायन इमे लोकाः संकृतिर्दशमेऽहनि पराशरः संवत्स- ण्युरोबृहती स्कन्धोग्रीवी वान्त्यश्चेदुपरिष्टादृहत्यष्टिनोर्मध्ये
रोऽभिकृतिर्महाव्रते शैलिनः प्रजापतिरुत्कृतिरुदयनीयेऽति । दशकौ विष्टारवृहती त्रिजागतोर्ध्वबृहती त्रयोदशिनोर्मध्येऽ-
रात्रे भौवायनो वायुश्छन्दासि सर्वाणि ॥ १२ ॥ ऋषि-
भिरुपलक्षितं वाक्यं ऋषयश्छन्दोभिरुपलक्षिता देवता मन्त्र- चतुर्नवका बृहत्येव ॥ ५ ॥ पञ्चमं पङ्क्तिः पञ्चपदाथ
टकः पिपीलिकमध्या नवकाष्टकैकादशाष्टिनो विषमपदा
वर्णादृग्यजुषोर्विनियोगतश्च विज्ञेया सर्वमेतच्छन्दोदैवत मार्प
च विज्ञाय यत्किंचिज्जपहोमादि करोति तस्य फलमश्रुते चेद्विपरीताद्यौ चेत्प्रस्तारपङ्गिरन्त्यौ चेदास्तारपङ्किराद्यान्त्यौ
चतुष्पदा विराददशका अयुजौ जागतौ सतोबृहती युजौ
ब्रह्मयज्ञारम्भे यथाविधि स्नात्वा छन्दः पुरुषमेनो निर्णोदन चेत्संस्तारपङ्क्तिर्मध्यमौ चेद्विष्टारपङ्किः ॥ ६ ॥ षष्ठं त्रिष्टुप्
शरीरं न्यसेत्तिर्यग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुनस्तस्याक्षिणी गोतमभर त्रैष्टुभपदा द्वौ तु जागतौ यस्याः सा जागते जगती त्रिष्टुभे-
द्वाजौ श्रोत्रे विश्वामित्र जमदग्नी नासिके वसिष्ठकश्यपौ बाग- त्रिष्टुब्वैराजो जागतौ चाभिसारिणी नवकौ वैराजस्त्रिष्टुभश्व
त्रिगीयत्री छन्दोऽग्निर्देवता शिरसि विन्यसे देवमेवो हि द्वौ वा वैराजी नवकस्त्रैष्ट्रभश्च विराट्स्थानैकादशिनस्त्रयोऽष्ट-
सवितारं ग्रीवास्वनू के बृहतीं बृहस्पतिं बाह्वोर्बृहद्रथन्तरे कश्च विराडूपा द्वादशिनस्त्रयोऽष्टकश्च ज्योतिष्मती यतोऽष्ट-
द्यावापृथिवीमध्ये त्रिष्टुभमिन्द्र श्रोण्योर्जगतीमादित्यं
कस्ततो ज्योतिश्चत्वारोऽष्टका जागतश्च महाबृहती मध्ये
मेढेऽतिच्छन्दसं प्रजापतिं पायौ यज्ञायज्ञियं वैश्वानरमूर्वोरनु-
जागतश्चेद्यवमध्याद्या दशकावष्टकास्त्रयः पङ्कयुत्तरा विराट-
ष्टुभं विश्वान्देवानष्ठीवतोः पङ्क्ति मरुतः पादयोर्द्विपदाविष्णुं पूर्वा वा ॥ ७ ॥ सप्तमं जगती जागतपदाष्टिनस्त्रयः स्वौ च
प्राणेषु विच्छन्दसं वायुं न्यूनातिरिक्तेष्वङ्गेषु न्यूनाक्षरं छन्द द्वाँ महासतोबृहत्यष्टको सप्तकः पङ्को दशको नवकश्व
आपोदेवतेत्येव सर्वाङ्गेषु योजयित्वा वेदमयः संपद्यते पडष्टका वा महापतिर्माध्यंदिनीये वाजसनेयके सर्वानुक्रम-
शापानुग्रहसमर्थं भवति ब्राह्मं तेजश्च वर्धते न कुतश्चिद्भयं णिकैषा कृतिर्भगवतः कात्यायनस्यैपा कृतिर्भगवतः कात्या-
विन्दते ऋमयो यजुर्भयः साममयस्तेजोमयो ब्रह्ममयोऽमृ-यनस्य ॥ ८ ॥ इति सर्वानुक्रमणिकायां पञ्चमोऽध्याय ॥ ५ ॥
तमयः संभूय ब्रह्मैवाभ्येति तस्मादेतन्नाब्रह्मचारिणे नातप- कण्डिका संख्या ॥ १२४ ॥ समाप्ता सर्वानुक्रमणी ॥
सभाप्यशुक्लयजुर्वेदपरिशिष्टेषु-
विने नासंवत्सरोषिताय नाप्रवक्रेऽनुब्रूयादनेनाधीतेन चा-
न्द्रायणाब्दफलमवाप्नोत्यनेन च सम्यग्ज्ञातेन ब्रह्मणः
सायुज्य सलोकतामाप्नोत्याप्नोति ॥ १३ ॥ इति० सर्वा
नुक्रमणिकायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
अथ छन्दासि गायभ्युष्णगनुष्टुवृहतीपङ्कि त्रिष्टुब्जग-
त्यतिजगतीशक्कर्यतिशक्कर्यष्ट्यत्यष्ठी घृत्यतिष्टतयः कृतिप्रकृत्या-
कृति विकृति संकृत्यभिकृत्युत्कृतयश्चतुर्विशत्यक्षरादीनि चतु-
रुत्तराण्यूनाधिकेनैकेननिवृद्धरिजौ द्वाभ्यां विराट्स्वराजौ
पादपूरणार्थं तु क्षैप्रसंयोगैकाक्षरी भावान्व्यूहेदाद्ये तु सप्तवर्गे
पादविशेषात्संज्ञाविशेषास्ताननुक्रामन्त एवोदाहरिष्यामो वि-
रारूपा विराट्र्स्थानाश्च बहूनामपि त्रिष्टुभ एवेत्युद्देशस्तत्र
दशैकादशद्वादशाक्षराणां वैराजत्रैष्टुभजागता इति संज्ञा
अनादेशेऽष्टाक्षराः पादाश्चतुष्पदाश्चर्चः ॥ १ ॥ प्रथमं छन्द-
पदपङ्किः षट्सप्तैकादशा उष्णिग्गर्भास्त्रयः सप्तका: पादनि-
वृन्मध्यमः पङ्कश्चेदतिनिवृद्दश कश्चेद्यवमध्या यस्यास्तु षट्क-
कश्चेति इसीयसी ॥ २ ॥ द्वितीयमुष्णिकूत्रिपदान्त्यो द्वादशक
सप्तकाष्टकाः सा वर्धमाना विपरीता प्रतिष्ठा द्वौषट्कौ सप्त-
आद्यश्चेत्पुरउष्णिमध्यमश्चेत्ककुप्त्रैष्टुभजागत चतुष्काः ककु
कर्मारम्भे मन्त्राणां देवता वेदितव्याः संन्यस्तमनसि देवतां
ततो हविर्द्धयते देवतामविज्ञाय यो जुहोति देवास्तस्य हविर्न
जुषन्ते स्वाध्यायमपि योऽधीते मन्त्रदेवतज्ञः सोमुम्मिल्लोके
देवैरपीड्यते तस्माच्च देवता वेद्या मन्त्रे मन्त्रे प्रयत्नतो मन्त्राणां
देवताज्ञानान्मन्त्रार्थमधिगच्छति मन्त्रार्थज्ञानात्तु विधूतपाप्मा
नाकमभ्येति नहि कश्चिदविज्ञाय याथातथ्येन देवताः
श्रतानां कर्मणां विप्रः स्मार्तानां चानुते फलम् ॥ १० ॥
अनादिष्टमध्वरादौ सर्वान्तकर्मणि परिभाषितं मन्त्रगणं
वक्ष्यामः सर्वमाग्नेयं गायत्रं गौतमीय सर्व सावित्र-
मौणि भारद्वाजी सर्व सौम्यमानुष्टुभमाथर्वणिक
सर्वं बार्हस्पत्यं बार्हतमाङ्गिरस सर्वं वारुणं पाङ्कमालम्बाय-
नीय सर्वमैन्द्रं त्रष्टुभं याज्ञवल्कीय सर्वमादित्यदैवतं
जागतं कौसम् ॥ ११॥
ज्योतिष्टोमे दीक्षाप्रभृति वक्ष्यामो दीक्षायां भृगुरग्नाविष्णू ! त्रिपदा गायत्री पञ्चकाश्चत्वारः पङ्कश्चैकश्चतुर्थश्चतुष्को
गायत्री प्रायणीय आङ्गिरसोऽदितिरुष्णिक्त्रये विश्वामित्रः
सोमोऽनुष्टुवातिथ्ये वसिष्ठो विष्णुर्बृहती प्रवर्ग्य कश्यप
आदित्यपङ्किरूपसत्स्वान्त्रेय उपसद्देवता त्रिष्टुबम्नीषोमीयेऽग-
त्योsपोमी जगती प्रायणीयेऽतिरात्र आग्निवेश्योऽहोरात्रे
अतिजगती चतुर्विशत्यहे सौकरायणः संवत्सरः शक्कर्य -
शिरैकादशिनोः ः परः षट्कस्तनुशिरा मध्ये चेत्पिपीलिक-
भिलवे हे सौपर्णोर्धमासा मासाश्चातिशक्करी पृष्ठ्ये पडहे
सांयकायन ऋतवोष्टिरभिजितिप्रियघृतोऽग्निरत्यष्टिः 'स्वरसा-
मध्याद्यः पञ्चकस्त्रयोऽष्टका अनुष्टुवार्भा चतुःसप्त कोष्णि-
मसु सरस्वत्यापोटतिर्विषुवति रोहिणायन आदित्योऽति-
गेव ॥ ३ ॥ तृतीयमनुष्टुप् चतुष्पदाथ पञ्चपञ्चकाः पङ्कश्चैको
धृतिर्विश्वजिति सौभर इन्द्रः कृतिर्गो आयुषो बाधकलिर्मि- महापदपङ्किर्जागतावष्टकश्च कृतिर्मध्ये चेदृष्टकः पिपीलिक-
त्रावरुणौ प्रकृतिर्दशरात्र आचार्यो विश्वेदेवा आकृतिर्द्वादश- रूपादेकास्त्रयोविराडेका दशका वा ॥ ४ ॥ चतुर्थं बृहती
मध्या नवकयोर्मध्ये जागतः काविराण्नववैराजत्रयोदशैर्नष्ट-
रात्रिके पृध्ये पडहे भालवेयो दिशो विकृतिश्छन्दोमेषु तृतीयो द्वादशक आद्यश्चेत्पुरस्तादृहती द्वितीयश्वेभ्यङ्कुसारि-
शौल्वायन इमे लोकाः संकृतिर्दशमेऽहनि पराशरः संवत्स- ण्युरोबृहती स्कन्धोग्रीवी वान्त्यश्चेदुपरिष्टादृहत्यष्टिनोर्मध्ये
रोऽभिकृतिर्महाव्रते शैलिनः प्रजापतिरुत्कृतिरुदयनीयेऽति । दशकौ विष्टारवृहती त्रिजागतोर्ध्वबृहती त्रयोदशिनोर्मध्येऽ-
रात्रे भौवायनो वायुश्छन्दासि सर्वाणि ॥ १२ ॥ ऋषि-
भिरुपलक्षितं वाक्यं ऋषयश्छन्दोभिरुपलक्षिता देवता मन्त्र- चतुर्नवका बृहत्येव ॥ ५ ॥ पञ्चमं पङ्क्तिः पञ्चपदाथ
टकः पिपीलिकमध्या नवकाष्टकैकादशाष्टिनो विषमपदा
वर्णादृग्यजुषोर्विनियोगतश्च विज्ञेया सर्वमेतच्छन्दोदैवत मार्प
च विज्ञाय यत्किंचिज्जपहोमादि करोति तस्य फलमश्रुते चेद्विपरीताद्यौ चेत्प्रस्तारपङ्गिरन्त्यौ चेदास्तारपङ्किराद्यान्त्यौ
चतुष्पदा विराददशका अयुजौ जागतौ सतोबृहती युजौ
ब्रह्मयज्ञारम्भे यथाविधि स्नात्वा छन्दः पुरुषमेनो निर्णोदन चेत्संस्तारपङ्क्तिर्मध्यमौ चेद्विष्टारपङ्किः ॥ ६ ॥ षष्ठं त्रिष्टुप्
शरीरं न्यसेत्तिर्यग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुनस्तस्याक्षिणी गोतमभर त्रैष्टुभपदा द्वौ तु जागतौ यस्याः सा जागते जगती त्रिष्टुभे-
द्वाजौ श्रोत्रे विश्वामित्र जमदग्नी नासिके वसिष्ठकश्यपौ बाग- त्रिष्टुब्वैराजो जागतौ चाभिसारिणी नवकौ वैराजस्त्रिष्टुभश्व
त्रिगीयत्री छन्दोऽग्निर्देवता शिरसि विन्यसे देवमेवो हि द्वौ वा वैराजी नवकस्त्रैष्ट्रभश्च विराट्स्थानैकादशिनस्त्रयोऽष्ट-
सवितारं ग्रीवास्वनू के बृहतीं बृहस्पतिं बाह्वोर्बृहद्रथन्तरे कश्च विराडूपा द्वादशिनस्त्रयोऽष्टकश्च ज्योतिष्मती यतोऽष्ट-
द्यावापृथिवीमध्ये त्रिष्टुभमिन्द्र श्रोण्योर्जगतीमादित्यं
कस्ततो ज्योतिश्चत्वारोऽष्टका जागतश्च महाबृहती मध्ये
मेढेऽतिच्छन्दसं प्रजापतिं पायौ यज्ञायज्ञियं वैश्वानरमूर्वोरनु-
जागतश्चेद्यवमध्याद्या दशकावष्टकास्त्रयः पङ्कयुत्तरा विराट-
ष्टुभं विश्वान्देवानष्ठीवतोः पङ्क्ति मरुतः पादयोर्द्विपदाविष्णुं पूर्वा वा ॥ ७ ॥ सप्तमं जगती जागतपदाष्टिनस्त्रयः स्वौ च
प्राणेषु विच्छन्दसं वायुं न्यूनातिरिक्तेष्वङ्गेषु न्यूनाक्षरं छन्द द्वाँ महासतोबृहत्यष्टको सप्तकः पङ्को दशको नवकश्व
आपोदेवतेत्येव सर्वाङ्गेषु योजयित्वा वेदमयः संपद्यते पडष्टका वा महापतिर्माध्यंदिनीये वाजसनेयके सर्वानुक्रम-
शापानुग्रहसमर्थं भवति ब्राह्मं तेजश्च वर्धते न कुतश्चिद्भयं णिकैषा कृतिर्भगवतः कात्यायनस्यैपा कृतिर्भगवतः कात्या-
विन्दते ऋमयो यजुर्भयः साममयस्तेजोमयो ब्रह्ममयोऽमृ-यनस्य ॥ ८ ॥ इति सर्वानुक्रमणिकायां पञ्चमोऽध्याय ॥ ५ ॥
तमयः संभूय ब्रह्मैवाभ्येति तस्मादेतन्नाब्रह्मचारिणे नातप- कण्डिका संख्या ॥ १२४ ॥ समाप्ता सर्वानुक्रमणी ॥