2026-02-20 06:10:29 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
सर्वानुक्रमसूत्रम् ।
१५
बृहत्यः शेषा बृहत्यः ॥ २३ ॥ इति० संहितायां त्रयस्त्रिंशो । षि नमस्ते अस्त्वनुष्टुभौ तचक्षुः पुरउगिक्सौरी ॥ ५ ॥
ऽध्यायः॥३३॥ इति० सर्वानुक्रमणिकायां तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ । इति० षट्रेिंशोऽध्यायः ॥ ३६ ॥
आददे नारिरस्यम्रिदैवतं देवी द्यावापृथिव्यं देव्यो वश्यो
वल्मीकवपेयत्यग्नेवराहविहतमिन्द्रस्यौज आदाराः प्रैतु मख-
स्याश्वस्यर्जवे यमाय देवस्त्वार्चिरसि धर्मदेवत्यानि यो धर्मः स
आदित्यो य एष तपत्यनाष्टष्टा पुरस्तात्सप्त पार्थिवानि यजमा-
नाशी मधु प्राणदेवत्यानि गर्भो देवानामवकाशा मामाहिधूसी-
दीर्घतमा हृद्देत्वा परोष्णिक्स्वष्टृमन्तः पक्याशीरहः केतुना यजु-
रित्येतदन्ता धर्मदेवत्या धर्तादिव ऊर्ध्वबृहत्यपश्यंगोपां त्रिष्टुभं
षी धर्मदेवत्ये ॥ ६॥ इति० संहितायां सप्तत्रिंशोध्यायः ॥३७॥
यज्जाग्रतः पट्टचं मानसं त्रैष्टुभ शिवसंकल्पः पितुं नूष्णि-
हम गस्त्योऽनस्तुतिमन्विच्चतुर्क चमानुष्टुभं द्वयोरनुमितिर्द्वयोः
सिनीवाली सरस्वत्यौ सिनीवालिपृथुष्टु के द्वे गृत्समदस्त्वमने द्वे
आयौ जगत्यौ हिरण्यस्तूप आङ्गिरस उत्तानायां द्वेदेव-
श्रवा देववातश्च भारतावाद्या त्रिष्टुद्वितीयानुष्टुप्रमन्महे नो-
धा द्व्यचमैन्द्रं त्रैष्टुभमिच्छन्तित्वा द्व्यचमैन्द्रं त्रैष्टुभमेव देवश्रवा
देववातश्च भारतौ ॥ १॥ अषाढं युत्सु गोतमश्चतुऋचं त्रैष्टु-
भक्षू सौम्यमष्टौ व्यख्यच्चतुर्कचं त्रैष्टुभ सावित्रमाङ्गिरसो
आददेऽदित्यै रज्जुरिडएहि गौर्यस्ते त्रिष्टुभं दीर्घतमा इन्द्रा-
हिरण्यस्तूपो द्वितीया जगत्युभापिबतमाश्विनं तृचमुभापिबतं श्विना वैश्वदेवानि समुद्रायत्वा वातनामानि स्वाहाघर्माय
प्रस्कण्वो गायत्रीमप्तस्वतीमश्विनात्रिष्टुभौ कुत्स आरात्रि प- धर्मदेवत्ये विश्वाआशा आश्विन्यनुष्टुव् दिविधा घर्मदेवत्यमश्वि-
थ्याबृहती रात्रिदेवत्या कशिपा भरद्वाजदुहितोषस्तदुपस्या
ना धर्ममुष्णगपातां ककुबमेन्यस्मे खरः स्वाहापूष्णे सप्त
परोष्णिहं गोतमः प्रातरमिं वसिष्ठः सप्तर्चमाद्या जगती बहु- लिङ्गोक्तदेवतानि स्वाहासं पयोदेवत्यं मधुहुतं घर्मो भीमं गाय-
देवत्या पञ्च भगदेवत्यास्त्रिष्टुभोऽन्योषस्याः ॥ २ ॥ पूषन्तव श्रीवृहत्यावनवसाने अतिशक्करी वाग्नेयी समस्ता व्यवसाना
सुहोत्रः पथस्पथः परिपतिमृजिश्वैते पौष्ण्यौ गायत्रीत्रिष्टुभौ
या ते धर्म क्षत्रस्य बृहती चतुःस्रक्तिर्महावृहती घर्मैतदनुष्टु-
श्रीणिपदा वैष्णव्यौ गायत्र्यौ मेधातिथिर्धृतवती भुवनानां बचिक्रदत्परोष्णिग्यावती द्यावापृथिवी दधिधर्मो मयियत्प-
भरद्वाजो द्यावापृथिव्यां जगतीं येनो लिङ्गोक्तदेवतां त्रिष्टुभं ङ्किर्यजमानाशीः पयसोरेतो गायश्यनवसाना त्विषः संवृग्द-
विहव्य आनासत्या हिरण्यस्तूप आश्विनीमेप वो मारुतीं त्रिष्टु धिधर्मोऽनुक्तं धर्मदैवतम् ॥ ७ ॥ इति० संहितायां अष्टत्रिं-
भमगस्त्यः सहस्तोमा ऋषिसृष्टिप्रतिपादिका त्रिष्टुभं यज्ञः । शोध्यायः ॥ ३८ ॥
प्राजापत्य आयुष्यं वर्चस्यं तृचं दक्ष उष्णिक्शक्करीत्रिष्टुभो
हिरण्यस्तुतिरुतन ऋत्विजो बहुदेवत्या त्रिष्टुभमिमागिरः ।
कूर्मो गार्त्समद आदित्यदेवत्यां त्रिष्टुभ सप्तऋषयोऽध्यात्म-
वादिनी जगत्युत्तिष्ठं तृचो ब्राह्मणस्पत्य आये बृहत्यैौ कण्वो
घौरोऽन्त्यां त्रिष्टुभं गृत्समदो यइमा चतुऋचं प्रतीकोक्तम्
॥ ३ ॥ इति० संहितायां चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३४ ॥
अपेतोऽध्यायः पित्र्य आदित्यस्य देवानां वाद्यागायत्री परं
यजुः सविता गायत्री वायुः पुनातु चत्वारि लिङ्गोक्तानि
सविता गायत्री परंमृत्यो संकसुकस्त्रिष्टुभं मृत्युदेवत्या
शंवातोऽनुष्टुवृहत्यै। वैश्वदेव्यावश्मन्वर्ती सुचीकत्रिष्टुभं वैश्व-
देवीमपाघं लिङ्गोक्तदेवतामनुष्टुभ शुनःशेपो दुःखमना-
शनीमनङ्ग्राहमान दुह्यनुष्टुबिमं जीवेभ्यः संकसुको मृत्युदेवत्यां
त्रिष्टुभमायुष्मानम आझेयीं त्रिष्टुभं वैखानसः परमेऽनुष्टुभ-
मैन्द्रीं भारद्वाजः शिरिंबिठः क्रव्यादमा त्रिष्टुभमाग्नेयीं
दमनो वहवपांजातवेदसी त्रिष्टुप् स्योनापृथिवी मेधातिथिः
पार्थिवीं गायत्रीमस्मात्त्रमाझेयी । गायत्र्यनिरुक्ता ॥ ४ ॥
इति० संहितायां पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥
।
स्वाहा प्राणेभ्यो मात्रवर्णिक्यो देवता मनसः काममनुष्टु-
व्यजमानाशी : श्रीदेवता प्रजापतिः संम्रियमाणो यथाकालं
प्रायश्चित्तदेवताः सविता प्रथमेऽहन्त्यहं क्रमेणोप्रश्च मारुती
गायत्री विमुखाख्यो मनोऽनौ विनियुक्तस्तस्मादानिक एवास्य
ऋषिः परमेष्ठी प्राजापत्यो वाग्निहृदयेनाश्वमेधिकानि त्रीणि
तत्रोक्त एव ऋषिर्लोमभ्यः स्वाहेति प्रायश्चित्ताहुतयो द्वि-
त्वारिशत् ॥८॥ इति० एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३९ ॥
ईशावास्यमात्मदेवत्य आनुष्टुभोऽध्याय अनेजदेकं त्रिष्टुप्
सपरि जगती वायुरनिलं यजुषी ॐ ३ मिति परमाक्षरस्य
योगिनामालम्बभूतस्य परस्य ब्रह्मणः प्रणवाख्यस्यास्थूलादि-
गुणयुक्तस्य ब्रह्मऋषिश्छन्दो गायत्रं परमात्मा देवता ब्रह्मा-
रम्भे विरामे च यागहोमादिषु शान्तिपुष्टिकर्मसु चान्येष्वपि
काम्यनैमित्तिकादिषु सर्वेषु विनियोगोऽस्य ऋतो त्रिभिर्थजु-
भिरन्ते यज्ञान्योगी स्मारयत्यनेनयान्तनमस्कारोक्तिर्हिरण्म-
येनादित्योपासनमो ३ मिति नामनिर्देशो ब्रह्मणः खंब्रह्मे-
त्याकाशरूपमन्ते ब्रह्म ध्यायेत् ॥ ९ ॥ इति० चत्वारिंशोऽ-
ध्यायः ॥ ४० ॥
अथात छन्दोदेवता गायध्या अग्निरुष्णिहः सवितानुष्टुभः
ऋचंवाचं पञ्चाध्यायीं दध्यङ्काथर्वणो ददर्शानिकाश्वमेधि- सोमो बृहत्या बृहस्पतिः पङ्केर्वरुणस्त्रिष्टुभ इन्द्रो जगत्या विश्वे-
कवर्जमाद्योऽध्यायः शान्त्यर्थो वैश्वदेव आद्यानि यजूंषि देवा विराजो मित्रः स्वराजोऽरुणोऽतिच्छन्दसः प्रजापतिर्विच्छ-
यन्मे बार्हस्पत्या पङ्क्तिः कयात्वमैन्द्र्यनिरुक्ता गायत्रीन्द्रोवि न्दसो वायुर्द्विपदायाः पुरुष एकपदाया ब्रह्मा सर्वा ऋच आने-
श्वस्य विराह्न द्विपदा शंनो द्वे अनुष्टुभावहानि द्विपदागा-य्यः सर्वाणि यजुषि वायव्यानि सर्वाणि सामानि सौराणि
यत्री शंनइन्द्रानी त्रिष्टुब्रूगायत्र्यावन्त्याशीद्यः शान्तिर्यजू सर्वाणि ब्राह्मणानि च स्वाहाकारस्याग्निर्वषङ्कारस्य विश्वेदेवाः
७९ य० उ०
7
१५
बृहत्यः शेषा बृहत्यः ॥ २३ ॥ इति० संहितायां त्रयस्त्रिंशो । षि नमस्ते अस्त्वनुष्टुभौ तचक्षुः पुरउगिक्सौरी ॥ ५ ॥
ऽध्यायः॥३३॥ इति० सर्वानुक्रमणिकायां तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ । इति० षट्रेिंशोऽध्यायः ॥ ३६ ॥
आददे नारिरस्यम्रिदैवतं देवी द्यावापृथिव्यं देव्यो वश्यो
वल्मीकवपेयत्यग्नेवराहविहतमिन्द्रस्यौज आदाराः प्रैतु मख-
स्याश्वस्यर्जवे यमाय देवस्त्वार्चिरसि धर्मदेवत्यानि यो धर्मः स
आदित्यो य एष तपत्यनाष्टष्टा पुरस्तात्सप्त पार्थिवानि यजमा-
नाशी मधु प्राणदेवत्यानि गर्भो देवानामवकाशा मामाहिधूसी-
दीर्घतमा हृद्देत्वा परोष्णिक्स्वष्टृमन्तः पक्याशीरहः केतुना यजु-
रित्येतदन्ता धर्मदेवत्या धर्तादिव ऊर्ध्वबृहत्यपश्यंगोपां त्रिष्टुभं
षी धर्मदेवत्ये ॥ ६॥ इति० संहितायां सप्तत्रिंशोध्यायः ॥३७॥
यज्जाग्रतः पट्टचं मानसं त्रैष्टुभ शिवसंकल्पः पितुं नूष्णि-
हम गस्त्योऽनस्तुतिमन्विच्चतुर्क चमानुष्टुभं द्वयोरनुमितिर्द्वयोः
सिनीवाली सरस्वत्यौ सिनीवालिपृथुष्टु के द्वे गृत्समदस्त्वमने द्वे
आयौ जगत्यौ हिरण्यस्तूप आङ्गिरस उत्तानायां द्वेदेव-
श्रवा देववातश्च भारतावाद्या त्रिष्टुद्वितीयानुष्टुप्रमन्महे नो-
धा द्व्यचमैन्द्रं त्रैष्टुभमिच्छन्तित्वा द्व्यचमैन्द्रं त्रैष्टुभमेव देवश्रवा
देववातश्च भारतौ ॥ १॥ अषाढं युत्सु गोतमश्चतुऋचं त्रैष्टु-
भक्षू सौम्यमष्टौ व्यख्यच्चतुर्कचं त्रैष्टुभ सावित्रमाङ्गिरसो
आददेऽदित्यै रज्जुरिडएहि गौर्यस्ते त्रिष्टुभं दीर्घतमा इन्द्रा-
हिरण्यस्तूपो द्वितीया जगत्युभापिबतमाश्विनं तृचमुभापिबतं श्विना वैश्वदेवानि समुद्रायत्वा वातनामानि स्वाहाघर्माय
प्रस्कण्वो गायत्रीमप्तस्वतीमश्विनात्रिष्टुभौ कुत्स आरात्रि प- धर्मदेवत्ये विश्वाआशा आश्विन्यनुष्टुव् दिविधा घर्मदेवत्यमश्वि-
थ्याबृहती रात्रिदेवत्या कशिपा भरद्वाजदुहितोषस्तदुपस्या
ना धर्ममुष्णगपातां ककुबमेन्यस्मे खरः स्वाहापूष्णे सप्त
परोष्णिहं गोतमः प्रातरमिं वसिष्ठः सप्तर्चमाद्या जगती बहु- लिङ्गोक्तदेवतानि स्वाहासं पयोदेवत्यं मधुहुतं घर्मो भीमं गाय-
देवत्या पञ्च भगदेवत्यास्त्रिष्टुभोऽन्योषस्याः ॥ २ ॥ पूषन्तव श्रीवृहत्यावनवसाने अतिशक्करी वाग्नेयी समस्ता व्यवसाना
सुहोत्रः पथस्पथः परिपतिमृजिश्वैते पौष्ण्यौ गायत्रीत्रिष्टुभौ
या ते धर्म क्षत्रस्य बृहती चतुःस्रक्तिर्महावृहती घर्मैतदनुष्टु-
श्रीणिपदा वैष्णव्यौ गायत्र्यौ मेधातिथिर्धृतवती भुवनानां बचिक्रदत्परोष्णिग्यावती द्यावापृथिवी दधिधर्मो मयियत्प-
भरद्वाजो द्यावापृथिव्यां जगतीं येनो लिङ्गोक्तदेवतां त्रिष्टुभं ङ्किर्यजमानाशीः पयसोरेतो गायश्यनवसाना त्विषः संवृग्द-
विहव्य आनासत्या हिरण्यस्तूप आश्विनीमेप वो मारुतीं त्रिष्टु धिधर्मोऽनुक्तं धर्मदैवतम् ॥ ७ ॥ इति० संहितायां अष्टत्रिं-
भमगस्त्यः सहस्तोमा ऋषिसृष्टिप्रतिपादिका त्रिष्टुभं यज्ञः । शोध्यायः ॥ ३८ ॥
प्राजापत्य आयुष्यं वर्चस्यं तृचं दक्ष उष्णिक्शक्करीत्रिष्टुभो
हिरण्यस्तुतिरुतन ऋत्विजो बहुदेवत्या त्रिष्टुभमिमागिरः ।
कूर्मो गार्त्समद आदित्यदेवत्यां त्रिष्टुभ सप्तऋषयोऽध्यात्म-
वादिनी जगत्युत्तिष्ठं तृचो ब्राह्मणस्पत्य आये बृहत्यैौ कण्वो
घौरोऽन्त्यां त्रिष्टुभं गृत्समदो यइमा चतुऋचं प्रतीकोक्तम्
॥ ३ ॥ इति० संहितायां चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३४ ॥
अपेतोऽध्यायः पित्र्य आदित्यस्य देवानां वाद्यागायत्री परं
यजुः सविता गायत्री वायुः पुनातु चत्वारि लिङ्गोक्तानि
सविता गायत्री परंमृत्यो संकसुकस्त्रिष्टुभं मृत्युदेवत्या
शंवातोऽनुष्टुवृहत्यै। वैश्वदेव्यावश्मन्वर्ती सुचीकत्रिष्टुभं वैश्व-
देवीमपाघं लिङ्गोक्तदेवतामनुष्टुभ शुनःशेपो दुःखमना-
शनीमनङ्ग्राहमान दुह्यनुष्टुबिमं जीवेभ्यः संकसुको मृत्युदेवत्यां
त्रिष्टुभमायुष्मानम आझेयीं त्रिष्टुभं वैखानसः परमेऽनुष्टुभ-
मैन्द्रीं भारद्वाजः शिरिंबिठः क्रव्यादमा त्रिष्टुभमाग्नेयीं
दमनो वहवपांजातवेदसी त्रिष्टुप् स्योनापृथिवी मेधातिथिः
पार्थिवीं गायत्रीमस्मात्त्रमाझेयी । गायत्र्यनिरुक्ता ॥ ४ ॥
इति० संहितायां पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥
।
स्वाहा प्राणेभ्यो मात्रवर्णिक्यो देवता मनसः काममनुष्टु-
व्यजमानाशी : श्रीदेवता प्रजापतिः संम्रियमाणो यथाकालं
प्रायश्चित्तदेवताः सविता प्रथमेऽहन्त्यहं क्रमेणोप्रश्च मारुती
गायत्री विमुखाख्यो मनोऽनौ विनियुक्तस्तस्मादानिक एवास्य
ऋषिः परमेष्ठी प्राजापत्यो वाग्निहृदयेनाश्वमेधिकानि त्रीणि
तत्रोक्त एव ऋषिर्लोमभ्यः स्वाहेति प्रायश्चित्ताहुतयो द्वि-
त्वारिशत् ॥८॥ इति० एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३९ ॥
ईशावास्यमात्मदेवत्य आनुष्टुभोऽध्याय अनेजदेकं त्रिष्टुप्
सपरि जगती वायुरनिलं यजुषी ॐ ३ मिति परमाक्षरस्य
योगिनामालम्बभूतस्य परस्य ब्रह्मणः प्रणवाख्यस्यास्थूलादि-
गुणयुक्तस्य ब्रह्मऋषिश्छन्दो गायत्रं परमात्मा देवता ब्रह्मा-
रम्भे विरामे च यागहोमादिषु शान्तिपुष्टिकर्मसु चान्येष्वपि
काम्यनैमित्तिकादिषु सर्वेषु विनियोगोऽस्य ऋतो त्रिभिर्थजु-
भिरन्ते यज्ञान्योगी स्मारयत्यनेनयान्तनमस्कारोक्तिर्हिरण्म-
येनादित्योपासनमो ३ मिति नामनिर्देशो ब्रह्मणः खंब्रह्मे-
त्याकाशरूपमन्ते ब्रह्म ध्यायेत् ॥ ९ ॥ इति० चत्वारिंशोऽ-
ध्यायः ॥ ४० ॥
अथात छन्दोदेवता गायध्या अग्निरुष्णिहः सवितानुष्टुभः
ऋचंवाचं पञ्चाध्यायीं दध्यङ्काथर्वणो ददर्शानिकाश्वमेधि- सोमो बृहत्या बृहस्पतिः पङ्केर्वरुणस्त्रिष्टुभ इन्द्रो जगत्या विश्वे-
कवर्जमाद्योऽध्यायः शान्त्यर्थो वैश्वदेव आद्यानि यजूंषि देवा विराजो मित्रः स्वराजोऽरुणोऽतिच्छन्दसः प्रजापतिर्विच्छ-
यन्मे बार्हस्पत्या पङ्क्तिः कयात्वमैन्द्र्यनिरुक्ता गायत्रीन्द्रोवि न्दसो वायुर्द्विपदायाः पुरुष एकपदाया ब्रह्मा सर्वा ऋच आने-
श्वस्य विराह्न द्विपदा शंनो द्वे अनुष्टुभावहानि द्विपदागा-य्यः सर्वाणि यजुषि वायव्यानि सर्वाणि सामानि सौराणि
यत्री शंनइन्द्रानी त्रिष्टुब्रूगायत्र्यावन्त्याशीद्यः शान्तिर्यजू सर्वाणि ब्राह्मणानि च स्वाहाकारस्याग्निर्वषङ्कारस्य विश्वेदेवाः
७९ य० उ०
7