2026-02-20 06:10:28 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
१४
सभाप्यशुक्लयजुर्वेदपरिशिष्टेषु-
मदेवो गोतमो महो अग्नेः सावित्रस्य लुशो धानाकोऽनुक्तं
गायत्रं त्रैष्टुभम् ॥ १७ ॥ इन्द्रस्तुत्युक्थ्ये द्वितीयेहनि ऐन्द्रयः
पुरोरुचो द्वादश प्रतीकचोदिते च द्वे तिस्रश्चापश्चिद्वसिष्ठो
गाव उप पुरुमीढाजमीढौ यदद्य वसिष्ठ आसुते सुनीतिरा-
तिष्टतं विश्वामित्रः प्रवः सुचीको बृहन्नित्रिशोक इन्द्रेहि मधु-
च्छन्दा इन्द्रो वृत्रविश्वामित्रः कुतस्त्वमगस्त्य आतद्गौरिवीतिः
शाक्त्य इमांते कुत्सो जगतीमनुक्तं गायत्रं त्रैष्टुभम् ॥ १८ ॥
इन्द्रमिङः सौत्रामणिकोऽध्याय एकादश प्रयाजप्रपा त्वाहि भरद्वाजस्त्वे अग्ने द्वे बृहत्यावादित्यस्य त्वे अग्ने
ऐन्द्रा आप्रीदेवत्या आद्येऽनुवाके देवंबर्हिरनुयाजप्रैषा ऐन्द्रा । वसिष्ठः श्रुधि प्रस्कण्व आदित्यग्रहग्रहणे विश्वेषामदितिर्वा -
एकादशैवाग्निमद्यैन्द्रः [ सूक्तवाकप्रेषस्त्वामद्य प्रतीक उभय-
त्रापि समिधानं महद्वायोधस आप्रिय एकादश प्रयाजनैपा -
स्तथैव देवंबर्हिरनुयाजप्रैषा अग्निमद्य वायोधसः सूक्तवाक-
प्रैषः ॥ १० ॥ इति० संहितायामष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥
समिद्धो अञ्जनाश्वमेधिकोऽध्याय आद्या अप्रीत्रिष्टुभ
एकादशाश्वस्तुतिर्बृहदुक्थो वामदेव्यो ददर्शाश्वो वा सामुद्रि-
र्यदक्रन्दस्त्रयोदशाश्वस्तुतिस्त्रिष्टुभो भार्गवो जमदग्निर्ददर्श
दीर्घतमाश्च समिद्धो अद्य द्वादशाप्रीस्त्रिष्टुभो जमदग्निः ॥ ११ ॥ । सूर्यस्तुत्युक्थ्ये तृतीयेहनि सौर्यश्चतुर्दश पुरोरुचस्तिस्रश्च प्रती-
केतुं कृण्वन्नाग्नेयीमनिरुक्तां गायत्रीं मधुच्छन्दा जीमूतस्येव । कोक्ता विभ्राइबृहज्जगतीं विभ्राट्सौर्य उदुत्यं तिस्रः प्रस्कण्व
पायुर्भारद्वाजः संग्रामाङ्गान्यृक्षोस्तौषीत्सन्नाहं कार्मुकं गुणमा आनोऽगस्त्यो यदद्य श्रुतकक्षः सुतकक्षौ तरणिः प्रस्कण्वस्त-
तूणं जगत्यर्धेन सारथिमर्धेन रश्मीन्हरीन्रथगोपायितृन्ज त्सूर्यस्य द्वे कुत्सो बण्महाँ द्वे जमदग्निबृहतीसतोवृहत्यैौ
गत्या लिङ्गोक्तदेवता द्वाभ्यां त्रिष्टुबनुष्टुभ्यामिषु मनुष्टुभा कशां श्रायन्त इव नृमेधो बृहती मत्याद्या ( १ ) देवाः कुत्स
ततो हस्तघ्नं ततस्तृचौ रथदुन्दुभिदेवत्या वैन्द्रोऽर्धचन्त्याः आकृष्णेन हिरण्यस्तूप आङ्गिरसोऽनाख्यात सौर्य गायत्रं
सर्वास्त्रिष्टुभोऽनुक्ता आग्नेय्यः कृष्णग्रीव इत्याद्या एकादशि- त्रैष्टुभम् ॥ १९ ॥ वैश्वदेवस्तुतिश्चतुर्थेहनि वैश्वदेव्यः पुरोरुच
न्योर्द्वयोः पशुदेवता अग्नये गायत्रायेति दश हविषोवेष्टेर्दे- एकादश षट् च प्रतीकोक्ताः प्रवावृजे वसिष्ठ स्त्रिष्टुभमिन्द्रवायू
वता ॥१२॥ इति० संहितायामेकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २९ ॥ बृहस्पतिं द्वे मेधातिथिरधिनः कुसीदीकाण्वन्नइन्द्रप्र
देवसवितर्द्वावध्यायौ पुरुषमेधो नारायणः पुरुषो ददर्श इन्द्राग्नी मित्रावरुणा जगतीं काश्यपोऽवत्सारोऽस्मेरुद्राः
विश्वानि देवगायत्री सावित्री श्यावाश्वो विभक्तारं प्रगाथोऽर्वाचो अद्य कूर्मों गार्क्समदो विश्वे अद्य लुशो
मेधातिथिर्ब्रह्मणे ब्राह्मणमिति द्वे कण्डिके तपसेऽनुवाकश्च । धानाको विश्वेदेवाः सुहोत्रो देवेभ्यो हि वामदेवो जगती-
ब्राह्मणम् ॥ १३ ॥ इति० संहितायां त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३० ॥
सहस्रशीर्षा पोडशर्चमानुष्टुभं त्रिष्टुबन्तं पुरुषो जगद्वीज-
मन्त्रदेवताद्भ्यः षडूच उत्तरनारायणो मन्त्र आद्यास्तिस्रस्त्रिष्टुभो
द्वे अनुष्टुभावन्त्या त्रिष्टुप् ॥ १४ ॥ इति० संहितायामेकन्त्रि-
शोऽध्यायः ॥ ३१ ॥
तदेव सर्वमेधोऽध्याय आत्मदैवतः सप्तमेहनि सर्वहोमे
विनियुक्तः सर्वमेधं ब्रह्म स्वयंभ्वैक्षत तदीयं मन्त्रगणं प्रवा-
युमच्छेत्येतस्मादाद्ये द्वे अनुष्टुभौ नतस्य द्विपदा गायत्री हिर-
ण्यगर्भश्चतस्रो मामाहिसीद्यस्मान्नद्वे एताः प्रतीकचोदिता ।
ब्रह्मयज्ञे ध्येयाः सर्वत्रैवमेपोह चतस्रस्त्रिष्टुभ आपोह यश्चि-
प्रतीकचोदिते ॥ १५ ॥ वेनस्तत्पञ्च त्रिष्टुभः सदसस्पतिं तृचेन
harata मेधां याचते प्रथमा गायत्री लिङ्गोक्तदेवता द्विती-
याग्नेय्यनुष्टुप् तृतीया लिङ्गोक्तदेवतानुष्टुबिदं मे मात्र वर्णि-
क्यनुष्टुबेतया देवेभ्यः श्रीकामो याचते श्रियम् ॥ १६ ॥
इति संहितायां द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥ ३२ ॥
।
।
।
मनुक्तं गायत्रं त्रैष्टुभम् ॥२०॥ अथानारभ्याधीतं मन्त्रगणम-
र्वाक्पितृमेधादादित्ययाज्ञवल्क्यौ दहशतुः प्रवायुं पञ्चदशर्चः
पुरोरुग्गणो द्वे च प्रतीकोक्ते प्रवायुमृजिश्वो मित्र हुवे द्वे
मधुच्छन्दा मित्रं लिङ्गोक्ता दस्रायुवाकव आश्विनीं विदद्य-
arat कुशिको हिस्परां विश्वामित्रो वैश्वानरमुग्राविधनि
ऐन्द्राग्नीं भरद्वाज उपास्मै सौमीं देवलोसितो वा ये त्वा
विश्वामित्रो जनिष्ठा उग्रो गौरिवीतिरातु वामदेवस्तृचमैन्द्रं
त्वमिन्द्रेन्द्यौ नृमेधः पथ्याबृहतीसतोवृहत्यैौ यज्ञो देवानां
कुत्सोऽदब्धेभिः सावित्रीं जगतीं भरद्वाजः ॥ २१ ॥ प्रवीरया
पञ्चदशर्चः पुरोरुग्गणो द्वेच प्रतीकोक्ते प्रवीरया वसिष्ठो
वायव्याकाव्ययोराजानेषु दक्षस्तिरचीनः परमेष्ठीं प्रजापति-
र्भाववृत्तं तृचमारोदसीं जगतीं विश्वामित्र उक्थेभिर्वृत्रहन्तमा
वसिष्ठ उपनः सुहोत्रो वैश्वदेवीं ब्रह्माणि मेऽगस्त्यो द्वे इन्द्र-
मरुत्संवादे तदिदाथर्वणो बृहद्दिव इमाउत्वा द्वे बुहत्यौ
मेधातिथिरयसहस्रं मेधातिथिः सतोबृहतीम् ॥ २२ ॥
अस्याजरासः सप्तदशाग्निष्टुत्याग्निष्टोमिके प्रथमेहनि पुरो आनस्त्रयोदशर्चः पुरोरुग्गणञ्चतुऋचं प्रतीकचोदितं चानो
रुच आग्नेय्य आद्ये द्वे ऐन्द्रवायवस्यास्याजरासो वत्सप्रीहरयो वायव्यां जमदग्निरिन्द्रवायू सुसंदृशैन्द्रवायव्या तापस ऋध-
धूमकेतवो विरूपो यजमानो द्वे मैत्रावरुणस्य यजमानो गित्था मैत्रावरुणीं जमदग्निरायातमाश्विमीं वसिष्ठः प्रैतु वैश्व-
गोतमो द्वे विरूपे शुक्रस्य कुत्सोऽयमिह मन्थिनो वैश्वदेव देवीं कण्वश्चन्द्रमा अपस्वैन्द्रीमारुती परिणामवादिनीं त्रित
ग्रहग्रहणे त्रीणि शता विश्वामित्र ऐन्द्रान्नस्याग्निर्वृत्राणि भर आयो देवदेवं वो मनुर्वैवस्वतो वैश्वदेवीं दिविष्टष्ठो मृध
द्वाजो वैश्वदेवस्य विश्वेभिः सोम्यं मेधातिथिरायन्मरुत्वती - ऐन्द्र इन्द्राग्नी अपात्सुहोत्रो देवासो हि मनुरपाधम द्वे नृमे-
ययोर्हे आयत्पराशरः शाक्त्योऽशर्घाऽत्रिदुहिता विश्ववारा ! धोऽस्येन्मेधातिथिर्दशम्येकादश्यन्त्या च सतोबृहत्यः शेषा
°
-
सभाप्यशुक्लयजुर्वेदपरिशिष्टेषु-
मदेवो गोतमो महो अग्नेः सावित्रस्य लुशो धानाकोऽनुक्तं
गायत्रं त्रैष्टुभम् ॥ १७ ॥ इन्द्रस्तुत्युक्थ्ये द्वितीयेहनि ऐन्द्रयः
पुरोरुचो द्वादश प्रतीकचोदिते च द्वे तिस्रश्चापश्चिद्वसिष्ठो
गाव उप पुरुमीढाजमीढौ यदद्य वसिष्ठ आसुते सुनीतिरा-
तिष्टतं विश्वामित्रः प्रवः सुचीको बृहन्नित्रिशोक इन्द्रेहि मधु-
च्छन्दा इन्द्रो वृत्रविश्वामित्रः कुतस्त्वमगस्त्य आतद्गौरिवीतिः
शाक्त्य इमांते कुत्सो जगतीमनुक्तं गायत्रं त्रैष्टुभम् ॥ १८ ॥
इन्द्रमिङः सौत्रामणिकोऽध्याय एकादश प्रयाजप्रपा त्वाहि भरद्वाजस्त्वे अग्ने द्वे बृहत्यावादित्यस्य त्वे अग्ने
ऐन्द्रा आप्रीदेवत्या आद्येऽनुवाके देवंबर्हिरनुयाजप्रैषा ऐन्द्रा । वसिष्ठः श्रुधि प्रस्कण्व आदित्यग्रहग्रहणे विश्वेषामदितिर्वा -
एकादशैवाग्निमद्यैन्द्रः [ सूक्तवाकप्रेषस्त्वामद्य प्रतीक उभय-
त्रापि समिधानं महद्वायोधस आप्रिय एकादश प्रयाजनैपा -
स्तथैव देवंबर्हिरनुयाजप्रैषा अग्निमद्य वायोधसः सूक्तवाक-
प्रैषः ॥ १० ॥ इति० संहितायामष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥
समिद्धो अञ्जनाश्वमेधिकोऽध्याय आद्या अप्रीत्रिष्टुभ
एकादशाश्वस्तुतिर्बृहदुक्थो वामदेव्यो ददर्शाश्वो वा सामुद्रि-
र्यदक्रन्दस्त्रयोदशाश्वस्तुतिस्त्रिष्टुभो भार्गवो जमदग्निर्ददर्श
दीर्घतमाश्च समिद्धो अद्य द्वादशाप्रीस्त्रिष्टुभो जमदग्निः ॥ ११ ॥ । सूर्यस्तुत्युक्थ्ये तृतीयेहनि सौर्यश्चतुर्दश पुरोरुचस्तिस्रश्च प्रती-
केतुं कृण्वन्नाग्नेयीमनिरुक्तां गायत्रीं मधुच्छन्दा जीमूतस्येव । कोक्ता विभ्राइबृहज्जगतीं विभ्राट्सौर्य उदुत्यं तिस्रः प्रस्कण्व
पायुर्भारद्वाजः संग्रामाङ्गान्यृक्षोस्तौषीत्सन्नाहं कार्मुकं गुणमा आनोऽगस्त्यो यदद्य श्रुतकक्षः सुतकक्षौ तरणिः प्रस्कण्वस्त-
तूणं जगत्यर्धेन सारथिमर्धेन रश्मीन्हरीन्रथगोपायितृन्ज त्सूर्यस्य द्वे कुत्सो बण्महाँ द्वे जमदग्निबृहतीसतोवृहत्यैौ
गत्या लिङ्गोक्तदेवता द्वाभ्यां त्रिष्टुबनुष्टुभ्यामिषु मनुष्टुभा कशां श्रायन्त इव नृमेधो बृहती मत्याद्या ( १ ) देवाः कुत्स
ततो हस्तघ्नं ततस्तृचौ रथदुन्दुभिदेवत्या वैन्द्रोऽर्धचन्त्याः आकृष्णेन हिरण्यस्तूप आङ्गिरसोऽनाख्यात सौर्य गायत्रं
सर्वास्त्रिष्टुभोऽनुक्ता आग्नेय्यः कृष्णग्रीव इत्याद्या एकादशि- त्रैष्टुभम् ॥ १९ ॥ वैश्वदेवस्तुतिश्चतुर्थेहनि वैश्वदेव्यः पुरोरुच
न्योर्द्वयोः पशुदेवता अग्नये गायत्रायेति दश हविषोवेष्टेर्दे- एकादश षट् च प्रतीकोक्ताः प्रवावृजे वसिष्ठ स्त्रिष्टुभमिन्द्रवायू
वता ॥१२॥ इति० संहितायामेकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २९ ॥ बृहस्पतिं द्वे मेधातिथिरधिनः कुसीदीकाण्वन्नइन्द्रप्र
देवसवितर्द्वावध्यायौ पुरुषमेधो नारायणः पुरुषो ददर्श इन्द्राग्नी मित्रावरुणा जगतीं काश्यपोऽवत्सारोऽस्मेरुद्राः
विश्वानि देवगायत्री सावित्री श्यावाश्वो विभक्तारं प्रगाथोऽर्वाचो अद्य कूर्मों गार्क्समदो विश्वे अद्य लुशो
मेधातिथिर्ब्रह्मणे ब्राह्मणमिति द्वे कण्डिके तपसेऽनुवाकश्च । धानाको विश्वेदेवाः सुहोत्रो देवेभ्यो हि वामदेवो जगती-
ब्राह्मणम् ॥ १३ ॥ इति० संहितायां त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३० ॥
सहस्रशीर्षा पोडशर्चमानुष्टुभं त्रिष्टुबन्तं पुरुषो जगद्वीज-
मन्त्रदेवताद्भ्यः षडूच उत्तरनारायणो मन्त्र आद्यास्तिस्रस्त्रिष्टुभो
द्वे अनुष्टुभावन्त्या त्रिष्टुप् ॥ १४ ॥ इति० संहितायामेकन्त्रि-
शोऽध्यायः ॥ ३१ ॥
तदेव सर्वमेधोऽध्याय आत्मदैवतः सप्तमेहनि सर्वहोमे
विनियुक्तः सर्वमेधं ब्रह्म स्वयंभ्वैक्षत तदीयं मन्त्रगणं प्रवा-
युमच्छेत्येतस्मादाद्ये द्वे अनुष्टुभौ नतस्य द्विपदा गायत्री हिर-
ण्यगर्भश्चतस्रो मामाहिसीद्यस्मान्नद्वे एताः प्रतीकचोदिता ।
ब्रह्मयज्ञे ध्येयाः सर्वत्रैवमेपोह चतस्रस्त्रिष्टुभ आपोह यश्चि-
प्रतीकचोदिते ॥ १५ ॥ वेनस्तत्पञ्च त्रिष्टुभः सदसस्पतिं तृचेन
harata मेधां याचते प्रथमा गायत्री लिङ्गोक्तदेवता द्विती-
याग्नेय्यनुष्टुप् तृतीया लिङ्गोक्तदेवतानुष्टुबिदं मे मात्र वर्णि-
क्यनुष्टुबेतया देवेभ्यः श्रीकामो याचते श्रियम् ॥ १६ ॥
इति संहितायां द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥ ३२ ॥
।
।
।
मनुक्तं गायत्रं त्रैष्टुभम् ॥२०॥ अथानारभ्याधीतं मन्त्रगणम-
र्वाक्पितृमेधादादित्ययाज्ञवल्क्यौ दहशतुः प्रवायुं पञ्चदशर्चः
पुरोरुग्गणो द्वे च प्रतीकोक्ते प्रवायुमृजिश्वो मित्र हुवे द्वे
मधुच्छन्दा मित्रं लिङ्गोक्ता दस्रायुवाकव आश्विनीं विदद्य-
arat कुशिको हिस्परां विश्वामित्रो वैश्वानरमुग्राविधनि
ऐन्द्राग्नीं भरद्वाज उपास्मै सौमीं देवलोसितो वा ये त्वा
विश्वामित्रो जनिष्ठा उग्रो गौरिवीतिरातु वामदेवस्तृचमैन्द्रं
त्वमिन्द्रेन्द्यौ नृमेधः पथ्याबृहतीसतोवृहत्यैौ यज्ञो देवानां
कुत्सोऽदब्धेभिः सावित्रीं जगतीं भरद्वाजः ॥ २१ ॥ प्रवीरया
पञ्चदशर्चः पुरोरुग्गणो द्वेच प्रतीकोक्ते प्रवीरया वसिष्ठो
वायव्याकाव्ययोराजानेषु दक्षस्तिरचीनः परमेष्ठीं प्रजापति-
र्भाववृत्तं तृचमारोदसीं जगतीं विश्वामित्र उक्थेभिर्वृत्रहन्तमा
वसिष्ठ उपनः सुहोत्रो वैश्वदेवीं ब्रह्माणि मेऽगस्त्यो द्वे इन्द्र-
मरुत्संवादे तदिदाथर्वणो बृहद्दिव इमाउत्वा द्वे बुहत्यौ
मेधातिथिरयसहस्रं मेधातिथिः सतोबृहतीम् ॥ २२ ॥
अस्याजरासः सप्तदशाग्निष्टुत्याग्निष्टोमिके प्रथमेहनि पुरो आनस्त्रयोदशर्चः पुरोरुग्गणञ्चतुऋचं प्रतीकचोदितं चानो
रुच आग्नेय्य आद्ये द्वे ऐन्द्रवायवस्यास्याजरासो वत्सप्रीहरयो वायव्यां जमदग्निरिन्द्रवायू सुसंदृशैन्द्रवायव्या तापस ऋध-
धूमकेतवो विरूपो यजमानो द्वे मैत्रावरुणस्य यजमानो गित्था मैत्रावरुणीं जमदग्निरायातमाश्विमीं वसिष्ठः प्रैतु वैश्व-
गोतमो द्वे विरूपे शुक्रस्य कुत्सोऽयमिह मन्थिनो वैश्वदेव देवीं कण्वश्चन्द्रमा अपस्वैन्द्रीमारुती परिणामवादिनीं त्रित
ग्रहग्रहणे त्रीणि शता विश्वामित्र ऐन्द्रान्नस्याग्निर्वृत्राणि भर आयो देवदेवं वो मनुर्वैवस्वतो वैश्वदेवीं दिविष्टष्ठो मृध
द्वाजो वैश्वदेवस्य विश्वेभिः सोम्यं मेधातिथिरायन्मरुत्वती - ऐन्द्र इन्द्राग्नी अपात्सुहोत्रो देवासो हि मनुरपाधम द्वे नृमे-
ययोर्हे आयत्पराशरः शाक्त्योऽशर्घाऽत्रिदुहिता विश्ववारा ! धोऽस्येन्मेधातिथिर्दशम्येकादश्यन्त्या च सतोबृहत्यः शेषा
°
-