2026-02-20 06:10:25 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
सभाष्यशुक्लयजुर्वेदपरिशिष्टेषु-
वायु सूर्यदेवत्याः क्रमेण द्यौरिव यजमानाशीर्लिङ्गोक्तदेवतायं निर्मित्रावरुणावादित्यो विश्वेदेवा अधिदैवतं श्वात्रा आपो
गौः सार्पराज्ञ्यस्तृचो गायत्रोऽग्निः परावररूपेण देवता ॥ १० ॥ जगतीयं ते लोष्टमपो मूत्रं पृथिव्या लोष्टमग्ने त्वमाग्नेय्यनु-
अग्निहोत्रं प्रजापतेरार्षमभिज्र्ज्योतिः सप्त लिङ्गोक्तदेवता गायत्र्य टुप्पुनर्मन आग्नेयं त्वमग्ने वत्स आग्नेयीं गायत्री ११ रास्त्रेय-
आद्याः पञ्चैकपदा अग्निर्वर्चो द्वे तक्षापश्यत्परा जीवलश्चैलकिः त्सौम्यमेषा ते हिरण्याज्यदैवतं जूरसि वाग्दैवत शुक्रमसि
॥११॥ यजमानाम्युपस्थानं बृहद्देवानामार्ष उपप्रयन्त इत्य- हिरण्यं चिदसि गौ: सोमक्रयणी वाग्रूपाध्यारोपकल्पनया
नुवाक आद्ये द्वे आग्नेय्यौ गायत्र्यावुपवत्या गोतमो राहूगणो ॥ १७ ॥ वस्व्यस्यनुष्टुब्बृहती सोमक्रयण्याः स्तुतिरदित्या
मूर्धन्वत्या विरूप उभा वां भरद्वाज ऐन्द्राग्नीं त्रिष्टुभमयं ते आज्यमस्मे षण्णां लिङ्गोक्ता देवताः समख्ये पत्याशी रास्ता -
देवश्रवा देववातश्च भारतावाग्नेयीमनुष्टुभमयमिह वामदेवो रपङ्क्तिरेष ते लिङ्गोक्तदेवतमास्माकोऽसि सौम्यमभित्य
जगतीमस्य प्रनामवत्सारो गव्या वाग्नेयी वा पयोदेवत्या वा सावित्र्यष्टिः प्रजाभ्यस्त्वा प्रजास्त्वा शुक्रं त्वा सौम्यानि
गायत्री तनूपा आग्नेयानीन्धाना आग्नेयीं महापङ्किख्यवसाना सग्मेऽस्मे लिङ्गोते तपसोर्धेजार्धे सोमो मित्रो न इन्द्रस्य
॥ १२ ॥ चित्रावसोरात्रिदेवत्यमृषयोऽपश्यन्त्संत्वमायम- । सौम्ये स्वानादीनि धिष्ण्यानामानि परिमाग्नेयी पुरस्ताद्बृहती
न्धस्थ रेवतीः संहितेति त्रीणि गव्यान्युपत्वाग्नेयं तृचं प्रतिपन्थामनुष्टुप्पथिदेवत्यादित्याः कृष्णाजिन मदित्यै सौम्य -
गायत्रं मधुच्छन्दा वैश्वामित्रने त्वं चतस्रो द्विपदा आने- मस्तन्नात्रिष्टुभौ वारुण्यौ सूर्यस्यानुष्टुप् कृष्णाजिनमुखावूर्ध्व-
यीर्बन्धुः सुबन्धुः श्रुतबन्धुर्विप्रबन्धुरेकैकश इडे काम्या गव्ये बृहत्यानडुही भद्रो मे सौम्यं नमो मित्रस्याभितपनः सूर्यः
सोमानं ब्राह्मणस्पत्यं तृचं गायत्रं ब्रह्मणस्पतिर्मेधातिथिर्वा सौरीं जगतीं वरुणस्य पञ्च वारुणानि या ते सौमीं त्रिष्टुभं
महित्रीणां सत्यधृतिर्वारुणिरादित्यदैवतं तृचं गायत्रं पथि गौतमः ॥ १८ ॥ इति० संहितायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
स्वस्त्ययनं कदाचनैन्द्रीं पथ्याबृहतीं मधुच्छन्दास्तत्सवितुर्वि-
अस्तनूरसि पञ्च वैष्णवान्यग्नेः शकलं वृषणा दर्भत-
श्वामित्रः सावित्रीं गायत्री परिते वामदेव आग्नेयीमनिरुक्तां रुणैके उर्वश्यसि त्रयाणां लिङ्गोक्ता देवता गायत्रेग त्रीण्या-
गायत्रीम् ॥ १३ ॥ क्षुल्लकोपस्थानमासुरेरार्षं भूर्भुवः स्वः ग्नेयानि भवतं नः पङ्कीरग्नावग्निर्विराडेतयोर्निर्मथ्याहवनीया-
प्रवत्स्यदुपस्थानमागतोपस्थानं चादित्यस्यापं नर्यगार्हपत्यः वग्नी देवते आपतये वायव्यमनाष्टष्टमाज्यमग्नेत्रतपा आने-
श ं'स्याहवनीयोऽथर्वदक्षिणाग्निरागन्माहवनीयोऽनुष्टुवयम- यम शुरशुः प्रकृतिश्चतुरवसाना सौम्यन्त्योर्धच लिङ्गो-
ग्निर्न्यङ्कुसारिणीबृहती गार्हपत्योऽयमग्निरन्वाहार्यपचनोऽनुष्टु- क्तदैवतो याते त्रीण्याग्नेयानि तप्तायनी चत्वारि पार्थिवानि
गृहमा त्रिष्टुब्विरापा येषामानुष्टुवुपहूता महापङ्क्तिरुयव-
सानास्तिस्रोपि वास्तवीः शंयुर्बार्हस्पत्यः ॥ १४॥ चातुर्मास्यानि
प्रजापतेरार्षं प्रधासिनो मारुती गायत्री यड्राममारुत्यनुष्टुब
निरुक्ता मोपूणोऽगस्त्य ऐन्द्रामारुतीं विराजमक्रं न निरुक्ता
ग्नेय्यनुष्टुबवभृथ यज्ञदैवतं पूर्णादविं द्वे और्णवाभ ऐन्द्र्यावनु-
ष्टुभावक्षं द्वे गोतम ऐन्द्र्द्यौ पकी मनोनुमानसं तृचं बन्धुर्गा-
यत्रं वय ँ सौमीं गायत्रीं बन्धुरेष ते द्वे रौद्रे अवरुद्वं
रौद्र्याचेकापङ्क्ङ्किरपरा ककुप् त्र्यम्बकं द्वे अनुष्टुभौ पूर्वस्या वसिष्ठ
आस्तारपङ्क्तिख्यायुषं नारायण उष्णिहं यजमानाशीः शिवो-
नाम क्षौरं निवर्तयामि लिङ्गोक्तदैवतमाशीः प्रायम् ॥ १५ ॥
इति० संहितायां तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
-
अग्निष्टोमः प्रजापतेरार्षमेदं द्वे अत्यष्टी व्यवसाने आद्याव-
चौं देवयजन देवत्याविमा आप ओषधे कुशतरुणं स्वधिते ।
क्षौरमापो अस्मानापं दीक्षातपसोर्वासो महीनां नवनीतं
वृत्रस्याजनं चित्पतिर्दे प्राजापत्ये देवो मा सावित्रमावो दैव्य-
नुष्टुवाशीः स्वाहायज्ञं चतुर्णां यज्ञ आकूत्यै चतुर्णामौभणा
नामग्निरापो देवीर्लिङ्गोक्तदेवता विराट् ॥ १६ ॥ विश्वो देवस्य
स्वस्त्यात्रेयः सावित्रीमनुष्टुभमृक्सामयोः कृष्णाजिने शर्मासि
कृष्णाजिन मूर्गस्याङ्गिरोभिर्दृष्टं मैखल सोमस्य नीविर्विष्णो-
र्वास इन्द्रस्य सुसस्याः कृष्णविपाणोच्छ्रयस्व दण्डो व्रतं
यज्ञो देवीं धीर्ये देवा वाक्प्राणोदानौ चक्षुः श्रोत्रमध्यात्मम
विदेदाग्नेयमझे अङ्गिरोऽस्यामनुत्वा लिङ्गोक्तानि सिसि
त्रयाणां वेदिरिन्द्रघोषश्चतुर्णामुत्तरवेदिरिदमहमाप सि
ह्यसि पञ्चानां वाग्भूतेभ्यः स्रुग्ध्रुवोऽसि परिधयस्त्रयाणा-
मग्नेः संभारा गुलगुल्वादयः ॥ १९ ॥ युञ्जते श्यावाश्वः
सावित्रीं जगतीमिदं विष्णुर्मेधातिथिर्वैष्णवीं गायत्री मिरा-
वती वसिष्ठस्त्रिष्टुभं देवश्रुतावक्षधुरौ प्राचीस्वं गोष्ठमत्र
हविर्धाने विष्णोर्नु तिस्रो वैष्णव्यस्त्रिष्टुभ आद्ये द्वे यजुरन्ते
विष्णोर्नु प्रदीर्घतमा ओतथ्यो विष्णोरराटं पञ्च वैष्णवान्या-
ददेऽभ्रिरिदमहरक्षोघ्नं बृहन्नौ पर्वाणीदमहं पञ्च लिङ्गो-
क्ानि स्वराडस्योपर्वाणि चत्वारि रक्षोहणो वः सप्त वैष्ण-
वानि यवोऽसि यवो दिवेत्वोदुम्बरी शुन्धन्तां पित्र्ये
उद्दिवं पञ्चानामौदुम्बरी घृतेन द्यावापृथिव्यमिन्द्रस्यैन्द्रं
परि त्वा मधुच्छन्दा अनिरुक्तामैन्द्रीमनुष्टुभमिन्द्रस्यैन्द्राणि
त्रीणि चतुर्थं वैश्वदेवम् ॥ २० ॥ विभूरत्यष्टानां धिष्ण्या
अग्नयः सम्राडाहवनीयः परिषद्यो बहिष्पवमानदेशो नभो-
ऽसि चात्वालो मृष्टोऽसि शामित्र ऋतधामौदुम्बरी समु-
द्रोऽसि ब्रह्मासनमजोऽसि शालाद्वार्योऽहिरसि प्राजहितो
वागसि सद् ऋतस्य द्वार्ये अध्वना सूर्यो मित्रस्यवि-
जोsनयो धिष्ण्याः ॥ २१ ॥ ज्योतिरसि वैश्वदेवं त्व
सोमक्रतुर्भार्गवः सौमीं गायत्रीमनवसानां जुषाणो अप्तुदे-
वत्यैकपदा विराट्यजुरन्तानेनयाऽगस्त्य आग्नेयीं त्रिष्टुभमयं
वायु सूर्यदेवत्याः क्रमेण द्यौरिव यजमानाशीर्लिङ्गोक्तदेवतायं निर्मित्रावरुणावादित्यो विश्वेदेवा अधिदैवतं श्वात्रा आपो
गौः सार्पराज्ञ्यस्तृचो गायत्रोऽग्निः परावररूपेण देवता ॥ १० ॥ जगतीयं ते लोष्टमपो मूत्रं पृथिव्या लोष्टमग्ने त्वमाग्नेय्यनु-
अग्निहोत्रं प्रजापतेरार्षमभिज्र्ज्योतिः सप्त लिङ्गोक्तदेवता गायत्र्य टुप्पुनर्मन आग्नेयं त्वमग्ने वत्स आग्नेयीं गायत्री ११ रास्त्रेय-
आद्याः पञ्चैकपदा अग्निर्वर्चो द्वे तक्षापश्यत्परा जीवलश्चैलकिः त्सौम्यमेषा ते हिरण्याज्यदैवतं जूरसि वाग्दैवत शुक्रमसि
॥११॥ यजमानाम्युपस्थानं बृहद्देवानामार्ष उपप्रयन्त इत्य- हिरण्यं चिदसि गौ: सोमक्रयणी वाग्रूपाध्यारोपकल्पनया
नुवाक आद्ये द्वे आग्नेय्यौ गायत्र्यावुपवत्या गोतमो राहूगणो ॥ १७ ॥ वस्व्यस्यनुष्टुब्बृहती सोमक्रयण्याः स्तुतिरदित्या
मूर्धन्वत्या विरूप उभा वां भरद्वाज ऐन्द्राग्नीं त्रिष्टुभमयं ते आज्यमस्मे षण्णां लिङ्गोक्ता देवताः समख्ये पत्याशी रास्ता -
देवश्रवा देववातश्च भारतावाग्नेयीमनुष्टुभमयमिह वामदेवो रपङ्क्तिरेष ते लिङ्गोक्तदेवतमास्माकोऽसि सौम्यमभित्य
जगतीमस्य प्रनामवत्सारो गव्या वाग्नेयी वा पयोदेवत्या वा सावित्र्यष्टिः प्रजाभ्यस्त्वा प्रजास्त्वा शुक्रं त्वा सौम्यानि
गायत्री तनूपा आग्नेयानीन्धाना आग्नेयीं महापङ्किख्यवसाना सग्मेऽस्मे लिङ्गोते तपसोर्धेजार्धे सोमो मित्रो न इन्द्रस्य
॥ १२ ॥ चित्रावसोरात्रिदेवत्यमृषयोऽपश्यन्त्संत्वमायम- । सौम्ये स्वानादीनि धिष्ण्यानामानि परिमाग्नेयी पुरस्ताद्बृहती
न्धस्थ रेवतीः संहितेति त्रीणि गव्यान्युपत्वाग्नेयं तृचं प्रतिपन्थामनुष्टुप्पथिदेवत्यादित्याः कृष्णाजिन मदित्यै सौम्य -
गायत्रं मधुच्छन्दा वैश्वामित्रने त्वं चतस्रो द्विपदा आने- मस्तन्नात्रिष्टुभौ वारुण्यौ सूर्यस्यानुष्टुप् कृष्णाजिनमुखावूर्ध्व-
यीर्बन्धुः सुबन्धुः श्रुतबन्धुर्विप्रबन्धुरेकैकश इडे काम्या गव्ये बृहत्यानडुही भद्रो मे सौम्यं नमो मित्रस्याभितपनः सूर्यः
सोमानं ब्राह्मणस्पत्यं तृचं गायत्रं ब्रह्मणस्पतिर्मेधातिथिर्वा सौरीं जगतीं वरुणस्य पञ्च वारुणानि या ते सौमीं त्रिष्टुभं
महित्रीणां सत्यधृतिर्वारुणिरादित्यदैवतं तृचं गायत्रं पथि गौतमः ॥ १८ ॥ इति० संहितायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
स्वस्त्ययनं कदाचनैन्द्रीं पथ्याबृहतीं मधुच्छन्दास्तत्सवितुर्वि-
अस्तनूरसि पञ्च वैष्णवान्यग्नेः शकलं वृषणा दर्भत-
श्वामित्रः सावित्रीं गायत्री परिते वामदेव आग्नेयीमनिरुक्तां रुणैके उर्वश्यसि त्रयाणां लिङ्गोक्ता देवता गायत्रेग त्रीण्या-
गायत्रीम् ॥ १३ ॥ क्षुल्लकोपस्थानमासुरेरार्षं भूर्भुवः स्वः ग्नेयानि भवतं नः पङ्कीरग्नावग्निर्विराडेतयोर्निर्मथ्याहवनीया-
प्रवत्स्यदुपस्थानमागतोपस्थानं चादित्यस्यापं नर्यगार्हपत्यः वग्नी देवते आपतये वायव्यमनाष्टष्टमाज्यमग्नेत्रतपा आने-
श ं'स्याहवनीयोऽथर्वदक्षिणाग्निरागन्माहवनीयोऽनुष्टुवयम- यम शुरशुः प्रकृतिश्चतुरवसाना सौम्यन्त्योर्धच लिङ्गो-
ग्निर्न्यङ्कुसारिणीबृहती गार्हपत्योऽयमग्निरन्वाहार्यपचनोऽनुष्टु- क्तदैवतो याते त्रीण्याग्नेयानि तप्तायनी चत्वारि पार्थिवानि
गृहमा त्रिष्टुब्विरापा येषामानुष्टुवुपहूता महापङ्क्तिरुयव-
सानास्तिस्रोपि वास्तवीः शंयुर्बार्हस्पत्यः ॥ १४॥ चातुर्मास्यानि
प्रजापतेरार्षं प्रधासिनो मारुती गायत्री यड्राममारुत्यनुष्टुब
निरुक्ता मोपूणोऽगस्त्य ऐन्द्रामारुतीं विराजमक्रं न निरुक्ता
ग्नेय्यनुष्टुबवभृथ यज्ञदैवतं पूर्णादविं द्वे और्णवाभ ऐन्द्र्यावनु-
ष्टुभावक्षं द्वे गोतम ऐन्द्र्द्यौ पकी मनोनुमानसं तृचं बन्धुर्गा-
यत्रं वय ँ सौमीं गायत्रीं बन्धुरेष ते द्वे रौद्रे अवरुद्वं
रौद्र्याचेकापङ्क्ङ्किरपरा ककुप् त्र्यम्बकं द्वे अनुष्टुभौ पूर्वस्या वसिष्ठ
आस्तारपङ्क्तिख्यायुषं नारायण उष्णिहं यजमानाशीः शिवो-
नाम क्षौरं निवर्तयामि लिङ्गोक्तदैवतमाशीः प्रायम् ॥ १५ ॥
इति० संहितायां तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
-
अग्निष्टोमः प्रजापतेरार्षमेदं द्वे अत्यष्टी व्यवसाने आद्याव-
चौं देवयजन देवत्याविमा आप ओषधे कुशतरुणं स्वधिते ।
क्षौरमापो अस्मानापं दीक्षातपसोर्वासो महीनां नवनीतं
वृत्रस्याजनं चित्पतिर्दे प्राजापत्ये देवो मा सावित्रमावो दैव्य-
नुष्टुवाशीः स्वाहायज्ञं चतुर्णां यज्ञ आकूत्यै चतुर्णामौभणा
नामग्निरापो देवीर्लिङ्गोक्तदेवता विराट् ॥ १६ ॥ विश्वो देवस्य
स्वस्त्यात्रेयः सावित्रीमनुष्टुभमृक्सामयोः कृष्णाजिने शर्मासि
कृष्णाजिन मूर्गस्याङ्गिरोभिर्दृष्टं मैखल सोमस्य नीविर्विष्णो-
र्वास इन्द्रस्य सुसस्याः कृष्णविपाणोच्छ्रयस्व दण्डो व्रतं
यज्ञो देवीं धीर्ये देवा वाक्प्राणोदानौ चक्षुः श्रोत्रमध्यात्मम
विदेदाग्नेयमझे अङ्गिरोऽस्यामनुत्वा लिङ्गोक्तानि सिसि
त्रयाणां वेदिरिन्द्रघोषश्चतुर्णामुत्तरवेदिरिदमहमाप सि
ह्यसि पञ्चानां वाग्भूतेभ्यः स्रुग्ध्रुवोऽसि परिधयस्त्रयाणा-
मग्नेः संभारा गुलगुल्वादयः ॥ १९ ॥ युञ्जते श्यावाश्वः
सावित्रीं जगतीमिदं विष्णुर्मेधातिथिर्वैष्णवीं गायत्री मिरा-
वती वसिष्ठस्त्रिष्टुभं देवश्रुतावक्षधुरौ प्राचीस्वं गोष्ठमत्र
हविर्धाने विष्णोर्नु तिस्रो वैष्णव्यस्त्रिष्टुभ आद्ये द्वे यजुरन्ते
विष्णोर्नु प्रदीर्घतमा ओतथ्यो विष्णोरराटं पञ्च वैष्णवान्या-
ददेऽभ्रिरिदमहरक्षोघ्नं बृहन्नौ पर्वाणीदमहं पञ्च लिङ्गो-
क्ानि स्वराडस्योपर्वाणि चत्वारि रक्षोहणो वः सप्त वैष्ण-
वानि यवोऽसि यवो दिवेत्वोदुम्बरी शुन्धन्तां पित्र्ये
उद्दिवं पञ्चानामौदुम्बरी घृतेन द्यावापृथिव्यमिन्द्रस्यैन्द्रं
परि त्वा मधुच्छन्दा अनिरुक्तामैन्द्रीमनुष्टुभमिन्द्रस्यैन्द्राणि
त्रीणि चतुर्थं वैश्वदेवम् ॥ २० ॥ विभूरत्यष्टानां धिष्ण्या
अग्नयः सम्राडाहवनीयः परिषद्यो बहिष्पवमानदेशो नभो-
ऽसि चात्वालो मृष्टोऽसि शामित्र ऋतधामौदुम्बरी समु-
द्रोऽसि ब्रह्मासनमजोऽसि शालाद्वार्योऽहिरसि प्राजहितो
वागसि सद् ऋतस्य द्वार्ये अध्वना सूर्यो मित्रस्यवि-
जोsनयो धिष्ण्याः ॥ २१ ॥ ज्योतिरसि वैश्वदेवं त्व
सोमक्रतुर्भार्गवः सौमीं गायत्रीमनवसानां जुषाणो अप्तुदे-
वत्यैकपदा विराट्यजुरन्तानेनयाऽगस्त्य आग्नेयीं त्रिष्टुभमयं