2026-02-20 06:10:24 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
सर्वानुक्रमसूत्रम् ।
दिमध्यान्तस्थस्य त्रिविधं गुरुमध्यम लघुवृत्तिभिरुच्चारणमथो
मूर्धन्योष्मणोऽसंयुक्तस्य दुमृते संयुक्तस्य च खकारोच्चारण-
मध्ययनादिकर्मस्वर्थवेलायां प्रकृत्या ॥ २ ॥ अथानुस्वारस्यं
इत्यादेशः शषसहरेफेषु तस्य त्रैविध्यमाख्यातम् । हस्वदीर्घ-
गुरुभेदैर्दीर्घात्परो ह्रस्वो हस्वात्परो दीर्घो गुरौ परे गुरुः पर-
सवर्णेषत्प्रकृत्या चान्यत्र विसर्गेष्वीषद्विरामः पदाद्यस्य संयु-
क्ताकारस्येषद्दीर्घता च भवतीषद्दीर्घता च भवतीति ॥ ३ ॥
इति कात्यायन परिशिष्टप्रतिज्ञासूत्रं समाप्तम् ॥
सर्वानुक्रमसूत्रम् ।
श्रीवेदपुरुषाय नमः ॥ ॐ मण्डलं दक्षिणमक्षि हृदयं । सावित्रमपाररुमररो आसुरे द्वप्सस्ते वेदिगायत्रेण त्रीणि
वैष्णवानि सूक्ष्मा त्रयाणां वेदिः पुराघशं सोऽपश्यच्चान्द्रमसी
त्रिष्टुभं प्रोक्षणीः प्रैषो द्विषतः आभिचारिकमनिशितः खुवो
निशिता स्रुगदित्यै विष्णोर्योत्रमूर्जे त्रयाणामाज्यं सवितुरापं
तेजोसि धामाज्यम् ॥ ५॥ इति० संहितायां प्रथमोऽध्यायः ।
चाधिष्ठितं येन शुक्लानि यजूंषि भगवान्याज्ञवल्क्यो यतः
प्राप तं विवस्वन्तं त्रयीमय मर्चिष्मन्तमभिध्याय माध्यन्दि-
नीये वाजसनेयके यजुर्वेदाम्नाये सर्वे सखिले सशुक्रियऋषि
दैवतच्छन्दां स्यनुक्रमिष्यामो यजुषामनियताक्षरत्वादेकेषां
छन्दो न विद्यते द्रष्टारो ऋषयः स्मर्तारः परमेष्ट्यादयो देवता कृष्णोसीमो वेदिर्हिर्लिङ्गोके अदित्या आपं विष्णोः
मन्त्रान्तर्भूताध्यादिका हविर्भाजः स्तुतिभाजो वाऽनः शाखो- प्रास्तरमूर्णम्रदसं वेदिर्भुवपतये त्रीण्याग्नेयानि गन्धर्वस्त्रयाणां
खाशम्योपवेषकपालेभ्मोलूखलादयश्च प्रतिमाभूताश्छन्दाएं परिधयो वीतिहोत्रं विश्वावसुराग्नेयीं गायत्री समिदाग्नेय
सि गायत्र्यादीन्येतान्यविदित्वा योऽधीतेऽनुब्रूते जपति सूर्यस्वालिङ्गोक्त सवितुर्विष्टती ऊम्र दसमात्वाप्रास्तरे -
जुहोति यजते याजयते तस्य ब्रह्म निर्वीर्य यातयामं भवत्य- ताच्यसि त्रयाणां जुहूपभृद्भुवाः क्रमेण प्रियेण हविर्ध्रुवा अस
थान्तराश्वगर्ते वा पद्यते स्थाणुं वच्छेति प्रमीयते वा पापी- दम्पाहि मां वैष्णवे अग्नेवाजजिदाग्नेयं नमोदैवं स्वधापि -
याम्भवत्यथ विज्ञायैतानि योऽधीते तस्य वीर्यवथ योऽर्थ त्र्यं सुयमे सुचावङ्गिणा वैष्णवं वसुमतीमाग्नेयमित ऐन्द्रं
वित्तस्य वीर्यवत्तरं भवति जपित्वा हुत्वेष्ट्वा तत्फलेन युज्यते । संज्योतिषाज्यं मयीदमाशीः प्रतिग्रहणमुपहूता द्यावापृथिव्यम्
॥ १ ॥ इषेत्वादि खंब्रह्मान्तं विवस्वानपश्यत्ततः प्रतिकर्मवि-
॥६॥ ब्रह्मत्वं प्रतिष्ठान्तं बृहस्पतिराङ्गिरसोऽपश्यदनेष्वा प्राशि-
भागेन ब्राह्मणानुसारेण ऋषयो वेदितव्याः परमेष्ठी प्राजा- त्रमेतं ते वैश्वदेवमेषा तेनुष्टुबानेय्यग्ने वाजजिदाग्नेय मनीषो-
पत्यो दर्शपूर्णमासमन्त्राणामृपिर्देवा वा प्राजापत्या इषेत्वा । मयोश्चत्वारि लिङ्गोक्तानि वसुभ्यस्त्रयाणां परिधयः संजानाथा
शाखानुष्टुब्विनियोगः कल्पकारोक्त एवमूर्जेत्वा वायवे वायव्यं व्यन्तु प्रास्तरे मरुतां कपिर्बृहतीं प्रास्तरीमन्त्यः पाद आग्नेयो
देवोव ऐन्द्रं यजमानस्य शाखा वसोर्वायव्यं द्यौर्मातरिश्वन यं परिधिं देवल आग्नेयीं त्रिष्टुभं विराडूपा यजुरन्तामग्नेः प्रियं
उखा वसोर्वायव्यं देवस्थापयः कामधुक्षः प्रश्नः सा विश्वायु- यजुः सस्रवभागाः सोमसूक्ष्मौ वैश्वदेवीं त्रिष्टुभं यजुरन्ताएं
स्त्रीणि गव्यानीन्द्रस्यैन्द्रं विष्णोः पयः ॥ २ ॥ यो अग्न इद । स्वाहा वाड्यजुर्धृताची खुचौ यज्ञनमः शूर्पं यवमा कृषिरुद्वा-
माग्नेये कस्त्वा प्राजापत्यं कर्मणे स्रुक्शूर्प प्रत्युष्टं द्वे राक्षसे । लवान्धानान्तर्वानिति पञ्चार्षेयो यज्ञो देवताने दुधा
उरुब्रह्म रक्षोघ्नं सर्वत्र धूरसि धूर्देवानां विष्णुस्त्वानं उरु योगार्हपत्योऽनये दक्षिणाग्निः सरस्वत्यै लिङ्गोक्तं वेदोसि वेदो
हविष्या अपहृतधूंरक्षो यच्छन्तां हविष्या देवस्य त्वा सावि देवा मनसस्पतिर्वातदेवत्या विराजं संबर्हिर्लिङ्गोका त्रिष्टु-
श्रधूंसर्बत्राग्नेये लिङ्गोक्ते भूताय त्वा हविः स्वः सूर्यो दृं- व्विराडूपा कस्त्वा प्राजापत्यं रक्षसाराक्षसम् ॥७॥ अथ
हम्तां गृहाः पृथिव्यास्त्वा हव्यं पवित्रे लिङ्गोक्तं सवितुर्देवीः याजमानं संवर्चसा खाष्ट्री त्रिष्टुव्दिविविष्णुस्त्रीणि वैष्णवा-
प्रोक्षिता आपान्यप्रये लिङ्गोते दैव्याय पात्राणि ॥३॥ शर्मास्य- न्यस्माद्भागोऽस्यै भूमिरगन्म देव संज्योतिपाहवनीयः
दित्याः कृष्णाजिनमवधूतं राक्षस मद्विग्रवोलूखले अनेर्हवि स्वयंभूः सूर्यस्य सौरे अग्ने गृहपतेगार्हपत्यः सूर्यस्य सौरमग्न
बृहत्स इमं मौसले हविष्कृदधिदैवतं वागधियज्ञं पत्नी कुक्कुटो । इदमाये ॥८॥ पितृयज्ञः प्रजापतेरार्षमन्नये सोमाय द्वे दैवे
वाग्वर्षवृद्धं शूपं प्रतित्वाहविः परापूतमपहत राक्षसे वायु-
स्वाहाकारयश्रुतेरपहता असुरं ये रूपाणि कव्यवाहनोऽग्नि-
र्वो देवो वस्तण्डुलाधृष्टिरुपवेषोऽपान आदेवयजमाग्नेये ध्रुवम- त्रिष्टुबत्रामीमदन्त पित्र्यै नमो वः पइलिङ्गोक्तानि परे
सिषण्णां कपालान्यग्ने ब्रह्माग्नेयं धिषणासि दार्षदं दिवः शम्या- पित्र्ये आधत्त पित्र्या गायत्र्यूर्जमापि विराट् ॥ ९ ॥ इति०
ऽधिषवणौपलं धान्यमसि षण्णां हविर्महीनामाज्यम् ॥४॥ । संहितायां द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
संवपामि हविः समाप आपं जनयत्यै खेदं हविरिपेत्वाज्यं अयाधेयं प्रजापतेरार्ष देवानामग्नेर्गन्धर्वाणां वा समिधा-
धर्मोसि षण्णां पुरोडाशस्त्रिताय त्रयाणां त्रितो द्वितः क्रमेणा । नेय्यश्वतत्रो गायत्र्यः समिधाविरूप आङ्गिरसः सुसमिद्धाय
दद इन्द्रस्य स्पयः पृथिवी वेदिजं पुरीषं वर्षतु वेदिर्बधान । वसुश्रुतस्तं वा भरद्वाजो भूर्भुवः स्वस्तिस्रो महाव्याहृतयोऽग्नि-
७८ य० उ०
दिमध्यान्तस्थस्य त्रिविधं गुरुमध्यम लघुवृत्तिभिरुच्चारणमथो
मूर्धन्योष्मणोऽसंयुक्तस्य दुमृते संयुक्तस्य च खकारोच्चारण-
मध्ययनादिकर्मस्वर्थवेलायां प्रकृत्या ॥ २ ॥ अथानुस्वारस्यं
इत्यादेशः शषसहरेफेषु तस्य त्रैविध्यमाख्यातम् । हस्वदीर्घ-
गुरुभेदैर्दीर्घात्परो ह्रस्वो हस्वात्परो दीर्घो गुरौ परे गुरुः पर-
सवर्णेषत्प्रकृत्या चान्यत्र विसर्गेष्वीषद्विरामः पदाद्यस्य संयु-
क्ताकारस्येषद्दीर्घता च भवतीषद्दीर्घता च भवतीति ॥ ३ ॥
इति कात्यायन परिशिष्टप्रतिज्ञासूत्रं समाप्तम् ॥
सर्वानुक्रमसूत्रम् ।
श्रीवेदपुरुषाय नमः ॥ ॐ मण्डलं दक्षिणमक्षि हृदयं । सावित्रमपाररुमररो आसुरे द्वप्सस्ते वेदिगायत्रेण त्रीणि
वैष्णवानि सूक्ष्मा त्रयाणां वेदिः पुराघशं सोऽपश्यच्चान्द्रमसी
त्रिष्टुभं प्रोक्षणीः प्रैषो द्विषतः आभिचारिकमनिशितः खुवो
निशिता स्रुगदित्यै विष्णोर्योत्रमूर्जे त्रयाणामाज्यं सवितुरापं
तेजोसि धामाज्यम् ॥ ५॥ इति० संहितायां प्रथमोऽध्यायः ।
चाधिष्ठितं येन शुक्लानि यजूंषि भगवान्याज्ञवल्क्यो यतः
प्राप तं विवस्वन्तं त्रयीमय मर्चिष्मन्तमभिध्याय माध्यन्दि-
नीये वाजसनेयके यजुर्वेदाम्नाये सर्वे सखिले सशुक्रियऋषि
दैवतच्छन्दां स्यनुक्रमिष्यामो यजुषामनियताक्षरत्वादेकेषां
छन्दो न विद्यते द्रष्टारो ऋषयः स्मर्तारः परमेष्ट्यादयो देवता कृष्णोसीमो वेदिर्हिर्लिङ्गोके अदित्या आपं विष्णोः
मन्त्रान्तर्भूताध्यादिका हविर्भाजः स्तुतिभाजो वाऽनः शाखो- प्रास्तरमूर्णम्रदसं वेदिर्भुवपतये त्रीण्याग्नेयानि गन्धर्वस्त्रयाणां
खाशम्योपवेषकपालेभ्मोलूखलादयश्च प्रतिमाभूताश्छन्दाएं परिधयो वीतिहोत्रं विश्वावसुराग्नेयीं गायत्री समिदाग्नेय
सि गायत्र्यादीन्येतान्यविदित्वा योऽधीतेऽनुब्रूते जपति सूर्यस्वालिङ्गोक्त सवितुर्विष्टती ऊम्र दसमात्वाप्रास्तरे -
जुहोति यजते याजयते तस्य ब्रह्म निर्वीर्य यातयामं भवत्य- ताच्यसि त्रयाणां जुहूपभृद्भुवाः क्रमेण प्रियेण हविर्ध्रुवा अस
थान्तराश्वगर्ते वा पद्यते स्थाणुं वच्छेति प्रमीयते वा पापी- दम्पाहि मां वैष्णवे अग्नेवाजजिदाग्नेयं नमोदैवं स्वधापि -
याम्भवत्यथ विज्ञायैतानि योऽधीते तस्य वीर्यवथ योऽर्थ त्र्यं सुयमे सुचावङ्गिणा वैष्णवं वसुमतीमाग्नेयमित ऐन्द्रं
वित्तस्य वीर्यवत्तरं भवति जपित्वा हुत्वेष्ट्वा तत्फलेन युज्यते । संज्योतिषाज्यं मयीदमाशीः प्रतिग्रहणमुपहूता द्यावापृथिव्यम्
॥ १ ॥ इषेत्वादि खंब्रह्मान्तं विवस्वानपश्यत्ततः प्रतिकर्मवि-
॥६॥ ब्रह्मत्वं प्रतिष्ठान्तं बृहस्पतिराङ्गिरसोऽपश्यदनेष्वा प्राशि-
भागेन ब्राह्मणानुसारेण ऋषयो वेदितव्याः परमेष्ठी प्राजा- त्रमेतं ते वैश्वदेवमेषा तेनुष्टुबानेय्यग्ने वाजजिदाग्नेय मनीषो-
पत्यो दर्शपूर्णमासमन्त्राणामृपिर्देवा वा प्राजापत्या इषेत्वा । मयोश्चत्वारि लिङ्गोक्तानि वसुभ्यस्त्रयाणां परिधयः संजानाथा
शाखानुष्टुब्विनियोगः कल्पकारोक्त एवमूर्जेत्वा वायवे वायव्यं व्यन्तु प्रास्तरे मरुतां कपिर्बृहतीं प्रास्तरीमन्त्यः पाद आग्नेयो
देवोव ऐन्द्रं यजमानस्य शाखा वसोर्वायव्यं द्यौर्मातरिश्वन यं परिधिं देवल आग्नेयीं त्रिष्टुभं विराडूपा यजुरन्तामग्नेः प्रियं
उखा वसोर्वायव्यं देवस्थापयः कामधुक्षः प्रश्नः सा विश्वायु- यजुः सस्रवभागाः सोमसूक्ष्मौ वैश्वदेवीं त्रिष्टुभं यजुरन्ताएं
स्त्रीणि गव्यानीन्द्रस्यैन्द्रं विष्णोः पयः ॥ २ ॥ यो अग्न इद । स्वाहा वाड्यजुर्धृताची खुचौ यज्ञनमः शूर्पं यवमा कृषिरुद्वा-
माग्नेये कस्त्वा प्राजापत्यं कर्मणे स्रुक्शूर्प प्रत्युष्टं द्वे राक्षसे । लवान्धानान्तर्वानिति पञ्चार्षेयो यज्ञो देवताने दुधा
उरुब्रह्म रक्षोघ्नं सर्वत्र धूरसि धूर्देवानां विष्णुस्त्वानं उरु योगार्हपत्योऽनये दक्षिणाग्निः सरस्वत्यै लिङ्गोक्तं वेदोसि वेदो
हविष्या अपहृतधूंरक्षो यच्छन्तां हविष्या देवस्य त्वा सावि देवा मनसस्पतिर्वातदेवत्या विराजं संबर्हिर्लिङ्गोका त्रिष्टु-
श्रधूंसर्बत्राग्नेये लिङ्गोक्ते भूताय त्वा हविः स्वः सूर्यो दृं- व्विराडूपा कस्त्वा प्राजापत्यं रक्षसाराक्षसम् ॥७॥ अथ
हम्तां गृहाः पृथिव्यास्त्वा हव्यं पवित्रे लिङ्गोक्तं सवितुर्देवीः याजमानं संवर्चसा खाष्ट्री त्रिष्टुव्दिविविष्णुस्त्रीणि वैष्णवा-
प्रोक्षिता आपान्यप्रये लिङ्गोते दैव्याय पात्राणि ॥३॥ शर्मास्य- न्यस्माद्भागोऽस्यै भूमिरगन्म देव संज्योतिपाहवनीयः
दित्याः कृष्णाजिनमवधूतं राक्षस मद्विग्रवोलूखले अनेर्हवि स्वयंभूः सूर्यस्य सौरे अग्ने गृहपतेगार्हपत्यः सूर्यस्य सौरमग्न
बृहत्स इमं मौसले हविष्कृदधिदैवतं वागधियज्ञं पत्नी कुक्कुटो । इदमाये ॥८॥ पितृयज्ञः प्रजापतेरार्षमन्नये सोमाय द्वे दैवे
वाग्वर्षवृद्धं शूपं प्रतित्वाहविः परापूतमपहत राक्षसे वायु-
स्वाहाकारयश्रुतेरपहता असुरं ये रूपाणि कव्यवाहनोऽग्नि-
र्वो देवो वस्तण्डुलाधृष्टिरुपवेषोऽपान आदेवयजमाग्नेये ध्रुवम- त्रिष्टुबत्रामीमदन्त पित्र्यै नमो वः पइलिङ्गोक्तानि परे
सिषण्णां कपालान्यग्ने ब्रह्माग्नेयं धिषणासि दार्षदं दिवः शम्या- पित्र्ये आधत्त पित्र्या गायत्र्यूर्जमापि विराट् ॥ ९ ॥ इति०
ऽधिषवणौपलं धान्यमसि षण्णां हविर्महीनामाज्यम् ॥४॥ । संहितायां द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
संवपामि हविः समाप आपं जनयत्यै खेदं हविरिपेत्वाज्यं अयाधेयं प्रजापतेरार्ष देवानामग्नेर्गन्धर्वाणां वा समिधा-
धर्मोसि षण्णां पुरोडाशस्त्रिताय त्रयाणां त्रितो द्वितः क्रमेणा । नेय्यश्वतत्रो गायत्र्यः समिधाविरूप आङ्गिरसः सुसमिद्धाय
दद इन्द्रस्य स्पयः पृथिवी वेदिजं पुरीषं वर्षतु वेदिर्बधान । वसुश्रुतस्तं वा भरद्वाजो भूर्भुवः स्वस्तिस्रो महाव्याहृतयोऽग्नि-
७८ य० उ०