2026-02-20 06:10:24 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
६
सभाष्यशुक्लयजुर्वेदपरिशिष्टेषु-
उधश्च ककारद्वयमुञ्चरेत्। एवं वर्णाः प्रयोक्तव्याः कुक्कुटोसीति भवति । तत्र ज्वालापिण्डो नाम यथा । ब्रह्मा वह्निः
दर्शनम् । वडवा च हयं दृष्ट्वा योनिं विकुरुते यथा । एवं गृह्णामीति भवति । तत्र मृत्पिण्डो नाम यथा । सांस्था
वर्णाः प्रयोक्तव्याः सदुन्दुभेति दर्शनम् । रङ्गे चैव संस्कर्तारः संस्वर्त इति । तत्र वायुपिण्डो नाम यथा ।
समुत्पन्ने नो ग्रसेत्पूर्वमक्षरम् । स्वरं दीर्घं प्रयुञ्जीत देव सवितः । युञ्जानः प्रथमम् । प्रादिवः ककुत्सुप्तमिति
पश्चान्नासिक्यमाचरेत् । यथा सौराष्ट्रका नारी अराँ भवति । तत्र वज्रपिण्डो नाम यथा । इष्कृतिः निष्कृतिः
इत्यभिभाषते । एवं रङ्गः प्रवक्तव्यो ङकारः परिवर्जितः ।
ऋक्साम इति भवति । प्रथममेव पकारेण सकारेणैव
मात्रिको मात्रिको वा नासामूलं समाश्रितः । अन्ते प्रयु । संयुतम् । एतत्स्वरं समासाद्य अग्निष्वात्ता निदर्शनम् ।
अते रङ्गः पञ्चमैः सानुनासिकः । यथा सौराष्ट्रका नारी प्रथमेन ठकारेण थकारेणैव संयुतम् । एतत्स्वरं समासाद्य
अराँ इत्यभिभाषते । एवं रङ्गं विजानीयात् ङकारपरिवर्जि- अधिष्ठाननिदर्शनम् । प्रथममेव णकारेण नकारेणैव संयुतम् ।
तम् । अनन्तरं मकारस्य यो रङ्गस्तत्र रञ्जयते । सर्वांनुनासिकं एतत्स्वरं समासाद्य त्रिणवत्रयस्त्रिंशाविति निदर्शनम् ।
विन्द्यादेषा मध्योपधानिका । यरलवशषसहरज्यन्ते चोप- प्रथममेव रङ्गेण नकारेणैव संयुतम् । एतद्रञ्जितमासाद्य
धानिका । गर्वान्ते रङ्गते यस्तु सर्वैः सर्वानुनासिका । वृष्टिमानिति निदर्शनम् । एते ककारादयो मकारपर्यंव-
नासादुत्पद्यते रङ्गः कांस्येन समनिःस्वनः । मृदुश्चैव द्विमात्रः सानाः कृष्णा व्याख्याताः शनैश्चरदैवत्याः । चत्वार्यन्तस्था
स्यादृष्टिमान्स्यान्निदर्शनम् । यथा व्याघ्री हरेत्पुत्रान्दंष्ट्राभिर्न । यरलवाः कपिलवर्णा अग्निदैवत्याः । चत्वार्यूष्माणः शषसहा
च पीडयेत् । भीता पतनभेदाभ्यां तद्वद्वर्णान्प्रयोजयेत् । अरुणवर्णा आदित्यदैवत्याः । त्रयस्त्रिंशद्व्यञ्जनानि स्पर्शा
मधुरं च न चाव्यक्तं व्यक्तं चापि न पीडितम् । सनाथस्यैक- अन्तस्था ऊष्माणश्चेति । चतुर्विधं करणं स्पृष्टमस्पृष्टं संवृतं
देशस्य न वर्णाः शंकरं गताः । यथा सुमत्तनागेन्द्रः पदा- विवृतं चेति । संवृतो घोषा विवृता अघोषाः । विंशति-
त्पदं निधापयेत् । एवं पदं पदाद्यन्तं दर्शनीयं पृथक् पृथक् । घोषास्ते गजडदबा घझढधभा जगनमा: यरलवाश्चेति ।
गीती शीघ्री शिरःकम्पी यथा लिखितपाठकः । अनर्थज्ञो- त्रयोदश अघोपास्ते कचटतपाः खछठथफाः शपसाश्चेति । अष्टौ
ल्पकण्ठश्च षडेते पाठकाधमाः । माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छे- वर्णस्थानानि भवन्ति । उरः कण्ठ्यमूर्धन्यतालुदन्त्यजिह्वामूल-
दस्तु सुस्वरः । धैर्यं लयसमत्वं च पडेते पाठका गुणाः । यमानुनासिक्याश्चेति । द्वौ औरस्यौ हहा इति । अआआ ३
चतुरक्षरषट्कं च निवर्तेत पुनः पुनः । आवर्तते पदं यच्च त्रयः कण्ठ्याः । षट् मूर्धन्याः ऋटठडढणष इति । दश
द्विरातिं हि तत् । यथा धाम्ने धाम्नेति यजुषे यजुषेति तालव्याः चछजझञयशइईई ३ इति । अष्ट दन्त्याः तथदध-
निदर्शनम् । हीयते वर्धते चापि पदं यत्र कृशोदरम् । नलुलसाः । एकादश ओष्ठ्याः पफबभममाउऊऊ ३ छउप-
उपचारः स विज्ञेय उभे सुश्चन्द्रेति निदर्शनम् ॥
धमाचेत्यादयः । एको दन्तमूलीयो रेफः । जिह्वामूलीयाः पञ्च
अथ सप्तविधाः संयोगपिण्डाः । अयःपिण्डो दारुपिण्ड कुंकुंकुंकुंकुंइति । क्मख्मग्मध्मकुंखुंगुंघुंइति यमाश्चत्वारः ।
ऊर्णापिण्डो ज्वालापिण्डो मृत्पिण्डो वायुपिण्डो वज्रपिण्ड । रुक्मेति प्रथमो ज्ञेयः सकू इत्यपरो भवेत् । तृतीयः सद्म इत्या-
श्वेति । यमान्विद्यादयःपिण्डान् सान्तस्थं दारुपिण्डवत् । हुरुपध्मेति चतुर्थकः । प्रथमौ चौष्ठनासिक्यावोष्टना से उपा-
अन्तस्थं यमवर्गं तु ऊर्णापिण्डं विनिर्दिशेत् । अन्तस्थं यम- श्रितौ । द्वितीयः कण्ठ्यदन्त्यश्च नासामूलमुपाश्रितः । तृतीयः
संयोगे विशेषो नोपलभ्यते । अशरीरं यमं विन्द्यादन्तस्थः कण्ठ्यजिह्वाग्रे नासायामेव निर्दिशेत् । चतुर्थो हृदि नासिक्यः
पिण्डनायकम् । ज्वाला पिण्डान्सनासिक्यान्सानुस्वारांस्तु कण्ठे चाभिहिता यमाः । आपञ्चमै चैकपादः संयुक्तं पञ्चमा-
मृन्मयान् । सोपध्मा वायुपिण्डाश्च जिह्वामूले तु वज्रिणः क्षरम् । यस्मात्तत्र निवर्तन्ते श्मशानादिव बान्धवाः । यत्किं -
अयःपिण्डो नाम यथा । अनीः पक्तीः नातनच्मि । दारुपिण्डो चिद्वामयं लोके सर्वमत्र प्रतिष्ठितं सर्वमत्र प्रतिष्ठितमिति ।
नाम यथा । अश्वः सूर्यः विश्वाजतीति भवति । तत्र ऊर्णा- । ऋवर्णे तित्परे सादावनुस्वारो द्विमात्रकः । संयोगे परभूतेषु
पिण्डो नाम यथा । यस्मिन् अत्यस्मिन् अमुष्मिन् इति । ह्रस्व एवोच्यते बुधैः ॥ इति श्रीयाज्ञवल्क्यशिक्षा समाप्ता ॥
1
प्रतिज्ञासूत्रम् ।
श्रीवेदपुरुषाय नमः । अथ प्रतिज्ञा मत्रब्राह्मणयोर्वेदनाम- दिस्थस्यान्यहलसंयुक्तस्य संयुक्तस्यापि रेफोष्मान्त्याभ्यामृ-
धेयं तस्मिम्छुक्ले याजुषाम्नाये माध्यन्दिनीयके मन्त्रे स्वरप्रक्रिया कारेण चाविशेषेणादिमध्यावसानेषूच्चारणे जकारोवारणं
हृद्यनुदात्तो मूर्युदात्तः श्रुतिमूले स्वरितः एवं जात्यादयोऽ- द्विर्भावेऽप्येवमथापरान्तस्थस्यायुक्तान्यहलसंयुक्तस्योष्मऋ
भिहिता ब्राह्मणे तूदात्तानुदात्तौ भाषिकस्वारौ तानस्व- कारैरेकारसहितोच्चारणमेवं तृतीयान्तस्थस्य क्वचिदृकारस्य तु
राणि छन्दोवत्सूत्राणि ॥ १ ॥ अथान्तस्थानामाद्यस्य पदा- संयुक्तासंयुक्तस्याविशेषेण सर्वत्रैवमथान्त्यस्यान्तस्थानां पदा-
सभाष्यशुक्लयजुर्वेदपरिशिष्टेषु-
उधश्च ककारद्वयमुञ्चरेत्। एवं वर्णाः प्रयोक्तव्याः कुक्कुटोसीति भवति । तत्र ज्वालापिण्डो नाम यथा । ब्रह्मा वह्निः
दर्शनम् । वडवा च हयं दृष्ट्वा योनिं विकुरुते यथा । एवं गृह्णामीति भवति । तत्र मृत्पिण्डो नाम यथा । सांस्था
वर्णाः प्रयोक्तव्याः सदुन्दुभेति दर्शनम् । रङ्गे चैव संस्कर्तारः संस्वर्त इति । तत्र वायुपिण्डो नाम यथा ।
समुत्पन्ने नो ग्रसेत्पूर्वमक्षरम् । स्वरं दीर्घं प्रयुञ्जीत देव सवितः । युञ्जानः प्रथमम् । प्रादिवः ककुत्सुप्तमिति
पश्चान्नासिक्यमाचरेत् । यथा सौराष्ट्रका नारी अराँ भवति । तत्र वज्रपिण्डो नाम यथा । इष्कृतिः निष्कृतिः
इत्यभिभाषते । एवं रङ्गः प्रवक्तव्यो ङकारः परिवर्जितः ।
ऋक्साम इति भवति । प्रथममेव पकारेण सकारेणैव
मात्रिको मात्रिको वा नासामूलं समाश्रितः । अन्ते प्रयु । संयुतम् । एतत्स्वरं समासाद्य अग्निष्वात्ता निदर्शनम् ।
अते रङ्गः पञ्चमैः सानुनासिकः । यथा सौराष्ट्रका नारी प्रथमेन ठकारेण थकारेणैव संयुतम् । एतत्स्वरं समासाद्य
अराँ इत्यभिभाषते । एवं रङ्गं विजानीयात् ङकारपरिवर्जि- अधिष्ठाननिदर्शनम् । प्रथममेव णकारेण नकारेणैव संयुतम् ।
तम् । अनन्तरं मकारस्य यो रङ्गस्तत्र रञ्जयते । सर्वांनुनासिकं एतत्स्वरं समासाद्य त्रिणवत्रयस्त्रिंशाविति निदर्शनम् ।
विन्द्यादेषा मध्योपधानिका । यरलवशषसहरज्यन्ते चोप- प्रथममेव रङ्गेण नकारेणैव संयुतम् । एतद्रञ्जितमासाद्य
धानिका । गर्वान्ते रङ्गते यस्तु सर्वैः सर्वानुनासिका । वृष्टिमानिति निदर्शनम् । एते ककारादयो मकारपर्यंव-
नासादुत्पद्यते रङ्गः कांस्येन समनिःस्वनः । मृदुश्चैव द्विमात्रः सानाः कृष्णा व्याख्याताः शनैश्चरदैवत्याः । चत्वार्यन्तस्था
स्यादृष्टिमान्स्यान्निदर्शनम् । यथा व्याघ्री हरेत्पुत्रान्दंष्ट्राभिर्न । यरलवाः कपिलवर्णा अग्निदैवत्याः । चत्वार्यूष्माणः शषसहा
च पीडयेत् । भीता पतनभेदाभ्यां तद्वद्वर्णान्प्रयोजयेत् । अरुणवर्णा आदित्यदैवत्याः । त्रयस्त्रिंशद्व्यञ्जनानि स्पर्शा
मधुरं च न चाव्यक्तं व्यक्तं चापि न पीडितम् । सनाथस्यैक- अन्तस्था ऊष्माणश्चेति । चतुर्विधं करणं स्पृष्टमस्पृष्टं संवृतं
देशस्य न वर्णाः शंकरं गताः । यथा सुमत्तनागेन्द्रः पदा- विवृतं चेति । संवृतो घोषा विवृता अघोषाः । विंशति-
त्पदं निधापयेत् । एवं पदं पदाद्यन्तं दर्शनीयं पृथक् पृथक् । घोषास्ते गजडदबा घझढधभा जगनमा: यरलवाश्चेति ।
गीती शीघ्री शिरःकम्पी यथा लिखितपाठकः । अनर्थज्ञो- त्रयोदश अघोपास्ते कचटतपाः खछठथफाः शपसाश्चेति । अष्टौ
ल्पकण्ठश्च षडेते पाठकाधमाः । माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छे- वर्णस्थानानि भवन्ति । उरः कण्ठ्यमूर्धन्यतालुदन्त्यजिह्वामूल-
दस्तु सुस्वरः । धैर्यं लयसमत्वं च पडेते पाठका गुणाः । यमानुनासिक्याश्चेति । द्वौ औरस्यौ हहा इति । अआआ ३
चतुरक्षरषट्कं च निवर्तेत पुनः पुनः । आवर्तते पदं यच्च त्रयः कण्ठ्याः । षट् मूर्धन्याः ऋटठडढणष इति । दश
द्विरातिं हि तत् । यथा धाम्ने धाम्नेति यजुषे यजुषेति तालव्याः चछजझञयशइईई ३ इति । अष्ट दन्त्याः तथदध-
निदर्शनम् । हीयते वर्धते चापि पदं यत्र कृशोदरम् । नलुलसाः । एकादश ओष्ठ्याः पफबभममाउऊऊ ३ छउप-
उपचारः स विज्ञेय उभे सुश्चन्द्रेति निदर्शनम् ॥
धमाचेत्यादयः । एको दन्तमूलीयो रेफः । जिह्वामूलीयाः पञ्च
अथ सप्तविधाः संयोगपिण्डाः । अयःपिण्डो दारुपिण्ड कुंकुंकुंकुंकुंइति । क्मख्मग्मध्मकुंखुंगुंघुंइति यमाश्चत्वारः ।
ऊर्णापिण्डो ज्वालापिण्डो मृत्पिण्डो वायुपिण्डो वज्रपिण्ड । रुक्मेति प्रथमो ज्ञेयः सकू इत्यपरो भवेत् । तृतीयः सद्म इत्या-
श्वेति । यमान्विद्यादयःपिण्डान् सान्तस्थं दारुपिण्डवत् । हुरुपध्मेति चतुर्थकः । प्रथमौ चौष्ठनासिक्यावोष्टना से उपा-
अन्तस्थं यमवर्गं तु ऊर्णापिण्डं विनिर्दिशेत् । अन्तस्थं यम- श्रितौ । द्वितीयः कण्ठ्यदन्त्यश्च नासामूलमुपाश्रितः । तृतीयः
संयोगे विशेषो नोपलभ्यते । अशरीरं यमं विन्द्यादन्तस्थः कण्ठ्यजिह्वाग्रे नासायामेव निर्दिशेत् । चतुर्थो हृदि नासिक्यः
पिण्डनायकम् । ज्वाला पिण्डान्सनासिक्यान्सानुस्वारांस्तु कण्ठे चाभिहिता यमाः । आपञ्चमै चैकपादः संयुक्तं पञ्चमा-
मृन्मयान् । सोपध्मा वायुपिण्डाश्च जिह्वामूले तु वज्रिणः क्षरम् । यस्मात्तत्र निवर्तन्ते श्मशानादिव बान्धवाः । यत्किं -
अयःपिण्डो नाम यथा । अनीः पक्तीः नातनच्मि । दारुपिण्डो चिद्वामयं लोके सर्वमत्र प्रतिष्ठितं सर्वमत्र प्रतिष्ठितमिति ।
नाम यथा । अश्वः सूर्यः विश्वाजतीति भवति । तत्र ऊर्णा- । ऋवर्णे तित्परे सादावनुस्वारो द्विमात्रकः । संयोगे परभूतेषु
पिण्डो नाम यथा । यस्मिन् अत्यस्मिन् अमुष्मिन् इति । ह्रस्व एवोच्यते बुधैः ॥ इति श्रीयाज्ञवल्क्यशिक्षा समाप्ता ॥
1
प्रतिज्ञासूत्रम् ।
श्रीवेदपुरुषाय नमः । अथ प्रतिज्ञा मत्रब्राह्मणयोर्वेदनाम- दिस्थस्यान्यहलसंयुक्तस्य संयुक्तस्यापि रेफोष्मान्त्याभ्यामृ-
धेयं तस्मिम्छुक्ले याजुषाम्नाये माध्यन्दिनीयके मन्त्रे स्वरप्रक्रिया कारेण चाविशेषेणादिमध्यावसानेषूच्चारणे जकारोवारणं
हृद्यनुदात्तो मूर्युदात्तः श्रुतिमूले स्वरितः एवं जात्यादयोऽ- द्विर्भावेऽप्येवमथापरान्तस्थस्यायुक्तान्यहलसंयुक्तस्योष्मऋ
भिहिता ब्राह्मणे तूदात्तानुदात्तौ भाषिकस्वारौ तानस्व- कारैरेकारसहितोच्चारणमेवं तृतीयान्तस्थस्य क्वचिदृकारस्य तु
राणि छन्दोवत्सूत्राणि ॥ १ ॥ अथान्तस्थानामाद्यस्य पदा- संयुक्तासंयुक्तस्याविशेषेण सर्वत्रैवमथान्त्यस्यान्तस्थानां पदा-