2026-02-20 06:10:24 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
1
याज्ञवल्क्य शिक्षा ।
।
1
नीयाद्दीर्घ ह्रस्वविवर्जितम् । हरिवरुणवरेण्येषु धारापुरुषेषु च पदादौ च संयोगावग्रहेषु च। यः शब्द इति विज्ञेयो योऽन्यः
च । स्वरिते रेफवैश्वानरो नकारः शेषाकारः स्वरिता नकाराः स य इति स्मृतः । उपसर्गपरो यस्तु पदादिरपि दृश्यते ।
॥ ३२ ॥ द्वौ वरुणौ च स्वरितौ । उदुत्तमं वरुणधारयंवरो - ईषत्स्पृष्टं यथा विद्युत्पदच्छन्दात्परं भवेत् । त्वदर्थवाचिनौ
रुधारा उरुधारा च होइते (?) । मात्रिकं वा द्विमात्रं वा स्वरितं वोवां वावै यदि निपातजौ । आदेराज विकल्पार्था ईषत्स्पृष्टा
यदिहाक्षरम् । तस्यादितोऽर्धमात्रा वै शेषं च परतो भवेत् इति स्मृताः । विभाषायामेकारः स्यात्तथा नेतैः पदात्परः ।
॥ ३३ ॥ नकारान्ते पदे पूर्वे श्मश्रुभिः परतः स्थिते । छकारं । भवन्तेत्यपि पूर्वैव तथा च स पदादपि । यदेव लक्षणं
न प्रयुञ्जीत जशसंधि समुच्चरेत् ॥ ३४ ॥ ओकारं लुतविज्ञेयं यस्य वकारस्यापि तद्भवेत् । यत्र यत्र विशेषः स्यादिदानीं स
लुतमग्ना द्वितीयकम् । लाजीं छाचीं तृतीयं च विवेशेति चतु-
स कथ्यते । वकारस्त्रिविधः प्रोक्तो गुरुर्लघुर्लघूत्तरः । आदौ
र्थकम् ॥ ३५ ॥ अधः स्विदासीत्पञ्चमं चोपरिस्विदासीच्च गुरुर्लघुर्मध्ये पदान्ते तु लघूत्तरः । उपांशु त्वरितं चैव
षष्ठकम् । सप्तमं तु भ्रुवोः स्मार अष्टमं नैव विद्यते ॥ ३६ ॥ योऽधीते हृदि संज्ञकः । अपि रूपसहस्रेषु सदेहेषु प्रवर्तते ।
उच्चस्थानगते हस्ते स्वरितं नोपपद्यते । अधस्था तु यदा । पञ्चविद्यां न गृह्णन्ति जडाः स्तब्धाश्च ये नराः । आलस्याश्चैव
गच्छेत्स्वरितं न तदा भवेत् । कचटतपा दृश्यन्ते संधिस्था- रोगाश्च येषां च विस्मृतं मनः ) अहिरिव गुणाद्भीतः संमा-
नेषु नित्यशः । स्ववर्गेणैव संयुक्ता मोक्षं तत्र न कारयेत् । नान्नरकादिव । राक्षसीभ्य इव स्त्रीभ्यः स विद्यामधिगच्छ-
तकारान्ते पदे पूर्वे सकारे परतः स्थिते । प्रत्यारम्भं न कुर्वीत ति । न भोजनविलम्बी स्यान्न च नारीनिबन्धनः । सुदूर
पापाविति निदर्शनम् । ककारान्ते पदे पूर्वे सकारे परतः मपि विद्यार्थी व्रजेद्गरुडहंसवत् । यथा खनन्खनित्रेण नरो
स्थिते । खसवर्णं विजानीयात् भिखक्सेति निदर्शनम् । तका- वार्यधिगच्छति । तथा गुरुगतां विद्यां शुश्रूषुरधिगच्छति ।
रान्ते पदे पूर्वे चवर्गे परतः स्थिते । मोक्षं तत्र च कुर्वीत सुखार्थी चेत्यजेद्विद्यां विद्यार्थी चेत्यजेत्सुखम् । सुखिनस्तु
यच्च पापौ निदर्शनम् । ङकारान्ते पदे पूर्वे सकारे परतः स्थिते कुतो विद्या सुखं विद्यार्थिनः कुतः । गुणिता शतशो विद्या
कसवर्णं विजानीयात्या सोमेति निदर्शनम् । टकारान्ते पदे । सहस्रावर्तिता पुनः । आगमिष्यति जिह्वाग्रे स्थलनिम्नमिवो-
पूर्वे सकारे परतः स्थिते । टसवर्ण विजानीयात्संम्राट् संभृ- ।दकम् । शतेन गुणिता विद्या सहस्त्रेण च तिष्ठति । शतानां
तेति निदर्शनम् । तकारान्ते पदे पूर्वे सकारे परतः स्थिते । च सहस्रेण प्रत्यञ्चदवतिष्ठति । जलमभ्यासयोगेन शिलायाः
छसवर्ण विजानीयात् तत्सवितुरिति निदर्शनम् । नकारान्ते । कुरुते क्षयम् । कर्कार्णामृदुतस्तस्य किमभ्यासान्न साध्यते ।
पढ़े पूर्वे सकारे परतः स्थिते । तसवर्णं विजानीयात्रीन्त्समुद्रे । गुरुशुश्रूषया विद्या पुष्कलेन धनेन वा । अथवा विद्यया
ति निदर्शनम् । पकारान्ते पदे पूर्वे शकारे परतः स्थिते । विद्या चतुर्थ नोपलभ्यते । शुश्रूषारहिता विद्या ह्यल्पमेधा -
छासवर्णं विजानीयादनुष्टुप्छारदीति निदर्शनम् । मकारान्ते गुणैः सह । वन्ध्या च यौवनी तस्या न विद्या फलिनी भवेत् ।
पदे पूर्वे सवर्णे परतः स्थिते । मसवर्णं विजानीयादिमंमेति हयानामिव जात्यानामर्धमात्रार्धशायिनाम् । न हि विद्या-
निदर्शनम् । वर्णे तु मात्रिके पूर्वे अनुस्वारो द्विमात्रक: । र्थिनां निद्वा चिरं नेत्रेषु तिष्ठति । यथा पिपीलिकाभिः
द्विमात्रे मात्रिको ज्ञेयः संयोगाद्यस्य यो भवेत् । अनुस्वारो पांसुभिर्वल्मीकं क्रियते महत् । न तत्र बल सामर्थ्यमुद्यम-
द्विमात्रः स्याद्दवर्णव्यञ्जनादिगः । हस्वाद्वा यदि वा दीर्घाद्दे- स्तत्र कारणम् । अञ्जनस्य क्षयं दृष्ट्वा वल्मीकस्य तु संचयम् ।
वानाहृदयेभ्य इति । अनुस्वारस्योपरिष्टात्संवृतं यत्र दृश्यते । अवन्ध्यं दिवसं कुर्याद्दानाध्ययनकर्मसु । अन्नव्यञ्जनयोर्भा-
दीर्घ तं तु विजानीयाच्छ्रोताग्रावाणेति निदर्शनम् । अनु- गस्तृतीयमुदकस्य च । वायोः संचारणार्थाय चतुर्थमुपकल्प-
स्वारस्योपरिष्टात्संयोगो यत्र दृश्यते । ह्रस्वं तं तु विजानीया- येत् । हकारं पञ्चमैर्युक्तमन्तस्थैश्चापि संयुतम् । औरस्यं तं
त्संस्थेति निदर्शनम् । अनुस्वारश्च यो दीर्घादक्षराच्च भवे - विजानीत्कण्ठ्य माहुरसंयुतम् । हकारो यत्र पूर्वस्थो ह्यन्त-
त्परः । स तु ह्रस्व इति ज्ञेयो मन्त्रेष्वेव विभाषया । ओभावश्च स्थाद्यो भवेत्परः । पदकाले वियुज्येत संहितायां स औरसः ।
विवृत्तिश्च शषसा रेफ एव च । जिह्वामूलमुपध्मा च गतिर - मेघदुन्दुभिनिर्घोषो ज्ञायते पयसो हदात् । एवं नादं प्रयो-
ष्टविधोष्मणः । यथा भावप्रसंधानमुकारादिपरं पदम् । स्व- क्तत्र्यं सिंहस्य रुदितं यथा । मासे भाद्रपदे मेधाः शब्दं कुर्वन्ति
रान्तं तादृशं विद्याद्यन्यद्व्यक्तमूष्मणः । उभावादुत्थितश्वोष्मा यादृशम् । एवं गह्वरमासाद्य शुक्रं दुदुहेति दर्शनम् । शेषाणां
तां तु केलिं विनिर्दिशेत् । विवृतं प्रति या ऊष्मा विज्ञेया वानरा युद्धमुत्पतन्ति पतन्ति च । एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या
विकटानना । लीढातिलीढविद्युच्च शषसेषु प्रकीर्तिताः । इहेहैषां निदर्शनम् । यथा पुत्रवती स्नेहाच्चुम्बते निजमौरसम् ।
जिह्वामूले च रेफे च विज्ञेया विठकाराठा । उपध्मानीयस एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या युञ्जानेति निदर्शनम् । दुर्दरो जयदेशे
हिता पुष्पिणीं तां विनिर्दिशेत् । अन्यत्र यो भवेदूष्मा सुल- च प्रफतेषुर्नयाप्यया (?) । एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या अपां फेनेति
भां तां विनिर्दिशेत् । पादाद्यन्तं पदाद्यन्तं तथावग्रहकालि- निदर्शनम् । यथा भारभराक्रान्ता निश्वसन्ति नरा भुवि ।
कम् । ईषत्स्पृष्टं विजानीयात्तस्मिन्काले तु कारयेत् । पादादौ । एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या अच्यः संभृत इत्यपि । कुक्कुटः कामलु-
याज्ञवल्क्य शिक्षा ।
।
1
नीयाद्दीर्घ ह्रस्वविवर्जितम् । हरिवरुणवरेण्येषु धारापुरुषेषु च पदादौ च संयोगावग्रहेषु च। यः शब्द इति विज्ञेयो योऽन्यः
च । स्वरिते रेफवैश्वानरो नकारः शेषाकारः स्वरिता नकाराः स य इति स्मृतः । उपसर्गपरो यस्तु पदादिरपि दृश्यते ।
॥ ३२ ॥ द्वौ वरुणौ च स्वरितौ । उदुत्तमं वरुणधारयंवरो - ईषत्स्पृष्टं यथा विद्युत्पदच्छन्दात्परं भवेत् । त्वदर्थवाचिनौ
रुधारा उरुधारा च होइते (?) । मात्रिकं वा द्विमात्रं वा स्वरितं वोवां वावै यदि निपातजौ । आदेराज विकल्पार्था ईषत्स्पृष्टा
यदिहाक्षरम् । तस्यादितोऽर्धमात्रा वै शेषं च परतो भवेत् इति स्मृताः । विभाषायामेकारः स्यात्तथा नेतैः पदात्परः ।
॥ ३३ ॥ नकारान्ते पदे पूर्वे श्मश्रुभिः परतः स्थिते । छकारं । भवन्तेत्यपि पूर्वैव तथा च स पदादपि । यदेव लक्षणं
न प्रयुञ्जीत जशसंधि समुच्चरेत् ॥ ३४ ॥ ओकारं लुतविज्ञेयं यस्य वकारस्यापि तद्भवेत् । यत्र यत्र विशेषः स्यादिदानीं स
लुतमग्ना द्वितीयकम् । लाजीं छाचीं तृतीयं च विवेशेति चतु-
स कथ्यते । वकारस्त्रिविधः प्रोक्तो गुरुर्लघुर्लघूत्तरः । आदौ
र्थकम् ॥ ३५ ॥ अधः स्विदासीत्पञ्चमं चोपरिस्विदासीच्च गुरुर्लघुर्मध्ये पदान्ते तु लघूत्तरः । उपांशु त्वरितं चैव
षष्ठकम् । सप्तमं तु भ्रुवोः स्मार अष्टमं नैव विद्यते ॥ ३६ ॥ योऽधीते हृदि संज्ञकः । अपि रूपसहस्रेषु सदेहेषु प्रवर्तते ।
उच्चस्थानगते हस्ते स्वरितं नोपपद्यते । अधस्था तु यदा । पञ्चविद्यां न गृह्णन्ति जडाः स्तब्धाश्च ये नराः । आलस्याश्चैव
गच्छेत्स्वरितं न तदा भवेत् । कचटतपा दृश्यन्ते संधिस्था- रोगाश्च येषां च विस्मृतं मनः ) अहिरिव गुणाद्भीतः संमा-
नेषु नित्यशः । स्ववर्गेणैव संयुक्ता मोक्षं तत्र न कारयेत् । नान्नरकादिव । राक्षसीभ्य इव स्त्रीभ्यः स विद्यामधिगच्छ-
तकारान्ते पदे पूर्वे सकारे परतः स्थिते । प्रत्यारम्भं न कुर्वीत ति । न भोजनविलम्बी स्यान्न च नारीनिबन्धनः । सुदूर
पापाविति निदर्शनम् । ककारान्ते पदे पूर्वे सकारे परतः मपि विद्यार्थी व्रजेद्गरुडहंसवत् । यथा खनन्खनित्रेण नरो
स्थिते । खसवर्णं विजानीयात् भिखक्सेति निदर्शनम् । तका- वार्यधिगच्छति । तथा गुरुगतां विद्यां शुश्रूषुरधिगच्छति ।
रान्ते पदे पूर्वे चवर्गे परतः स्थिते । मोक्षं तत्र च कुर्वीत सुखार्थी चेत्यजेद्विद्यां विद्यार्थी चेत्यजेत्सुखम् । सुखिनस्तु
यच्च पापौ निदर्शनम् । ङकारान्ते पदे पूर्वे सकारे परतः स्थिते कुतो विद्या सुखं विद्यार्थिनः कुतः । गुणिता शतशो विद्या
कसवर्णं विजानीयात्या सोमेति निदर्शनम् । टकारान्ते पदे । सहस्रावर्तिता पुनः । आगमिष्यति जिह्वाग्रे स्थलनिम्नमिवो-
पूर्वे सकारे परतः स्थिते । टसवर्ण विजानीयात्संम्राट् संभृ- ।दकम् । शतेन गुणिता विद्या सहस्त्रेण च तिष्ठति । शतानां
तेति निदर्शनम् । तकारान्ते पदे पूर्वे सकारे परतः स्थिते । च सहस्रेण प्रत्यञ्चदवतिष्ठति । जलमभ्यासयोगेन शिलायाः
छसवर्ण विजानीयात् तत्सवितुरिति निदर्शनम् । नकारान्ते । कुरुते क्षयम् । कर्कार्णामृदुतस्तस्य किमभ्यासान्न साध्यते ।
पढ़े पूर्वे सकारे परतः स्थिते । तसवर्णं विजानीयात्रीन्त्समुद्रे । गुरुशुश्रूषया विद्या पुष्कलेन धनेन वा । अथवा विद्यया
ति निदर्शनम् । पकारान्ते पदे पूर्वे शकारे परतः स्थिते । विद्या चतुर्थ नोपलभ्यते । शुश्रूषारहिता विद्या ह्यल्पमेधा -
छासवर्णं विजानीयादनुष्टुप्छारदीति निदर्शनम् । मकारान्ते गुणैः सह । वन्ध्या च यौवनी तस्या न विद्या फलिनी भवेत् ।
पदे पूर्वे सवर्णे परतः स्थिते । मसवर्णं विजानीयादिमंमेति हयानामिव जात्यानामर्धमात्रार्धशायिनाम् । न हि विद्या-
निदर्शनम् । वर्णे तु मात्रिके पूर्वे अनुस्वारो द्विमात्रक: । र्थिनां निद्वा चिरं नेत्रेषु तिष्ठति । यथा पिपीलिकाभिः
द्विमात्रे मात्रिको ज्ञेयः संयोगाद्यस्य यो भवेत् । अनुस्वारो पांसुभिर्वल्मीकं क्रियते महत् । न तत्र बल सामर्थ्यमुद्यम-
द्विमात्रः स्याद्दवर्णव्यञ्जनादिगः । हस्वाद्वा यदि वा दीर्घाद्दे- स्तत्र कारणम् । अञ्जनस्य क्षयं दृष्ट्वा वल्मीकस्य तु संचयम् ।
वानाहृदयेभ्य इति । अनुस्वारस्योपरिष्टात्संवृतं यत्र दृश्यते । अवन्ध्यं दिवसं कुर्याद्दानाध्ययनकर्मसु । अन्नव्यञ्जनयोर्भा-
दीर्घ तं तु विजानीयाच्छ्रोताग्रावाणेति निदर्शनम् । अनु- गस्तृतीयमुदकस्य च । वायोः संचारणार्थाय चतुर्थमुपकल्प-
स्वारस्योपरिष्टात्संयोगो यत्र दृश्यते । ह्रस्वं तं तु विजानीया- येत् । हकारं पञ्चमैर्युक्तमन्तस्थैश्चापि संयुतम् । औरस्यं तं
त्संस्थेति निदर्शनम् । अनुस्वारश्च यो दीर्घादक्षराच्च भवे - विजानीत्कण्ठ्य माहुरसंयुतम् । हकारो यत्र पूर्वस्थो ह्यन्त-
त्परः । स तु ह्रस्व इति ज्ञेयो मन्त्रेष्वेव विभाषया । ओभावश्च स्थाद्यो भवेत्परः । पदकाले वियुज्येत संहितायां स औरसः ।
विवृत्तिश्च शषसा रेफ एव च । जिह्वामूलमुपध्मा च गतिर - मेघदुन्दुभिनिर्घोषो ज्ञायते पयसो हदात् । एवं नादं प्रयो-
ष्टविधोष्मणः । यथा भावप्रसंधानमुकारादिपरं पदम् । स्व- क्तत्र्यं सिंहस्य रुदितं यथा । मासे भाद्रपदे मेधाः शब्दं कुर्वन्ति
रान्तं तादृशं विद्याद्यन्यद्व्यक्तमूष्मणः । उभावादुत्थितश्वोष्मा यादृशम् । एवं गह्वरमासाद्य शुक्रं दुदुहेति दर्शनम् । शेषाणां
तां तु केलिं विनिर्दिशेत् । विवृतं प्रति या ऊष्मा विज्ञेया वानरा युद्धमुत्पतन्ति पतन्ति च । एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या
विकटानना । लीढातिलीढविद्युच्च शषसेषु प्रकीर्तिताः । इहेहैषां निदर्शनम् । यथा पुत्रवती स्नेहाच्चुम्बते निजमौरसम् ।
जिह्वामूले च रेफे च विज्ञेया विठकाराठा । उपध्मानीयस एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या युञ्जानेति निदर्शनम् । दुर्दरो जयदेशे
हिता पुष्पिणीं तां विनिर्दिशेत् । अन्यत्र यो भवेदूष्मा सुल- च प्रफतेषुर्नयाप्यया (?) । एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या अपां फेनेति
भां तां विनिर्दिशेत् । पादाद्यन्तं पदाद्यन्तं तथावग्रहकालि- निदर्शनम् । यथा भारभराक्रान्ता निश्वसन्ति नरा भुवि ।
कम् । ईषत्स्पृष्टं विजानीयात्तस्मिन्काले तु कारयेत् । पादादौ । एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या अच्यः संभृत इत्यपि । कुक्कुटः कामलु-