2026-02-20 06:10:23 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
४
सभाष्य शुक्लयजुर्वेद परिशिष्टेषु-
तथा भाव्यं भवेत्कम्पस्तनूनप्त्रेति निदर्शनम् ॥ ७८ ॥ यथा । षोडशाक्षरेण । देवो वः सविता । इति प्रकृतिभावः ॥
तनूनपत्र इति तनू - नप्त्रे । तनूनपादिति तनू-नपात् ।
तनूनपातमिति तनू - नपातम् । एवं ह्याह यानि पदानि
लक्षणानि भवन्ति । इत्यष्टपदसमाम्नाये वैशेषिके याज्ञ-
वल्क्यवचनानां पदानां पाठः समाप्तः ॥
आकाशस्था यथा विद्युत्स्फुटितं मणिसूत्रवत् । एष च्छेदो
विवृतीनां यथा बालेषु कर्तरी ॥ ७ ॥ द्वयोस्तु स्वरयोर्मध्ये
संधिर्यत्र न दृश्यते । विवृतिस्तत्र विज्ञेया यईशेति निदर्श-
नम् ॥ ८ ॥ पिपीलिका पाकवती तथा वत्सानुसारिणी ।
माध्यंदिनविरोधि स्यात्तथा भाव्यस्तु यः स्मृतः । स्वरो वत्सानुसंसृता चैव चतस्रस्तु विवृत्तयः ॥ ९ ॥ पञ्च रङ्गाः
प्रवर्तन्ते घातनिर्घातवज्रिणः । अहरप्रहरो ज्ञेय अइउऋओ-
नैवात्र दृश्येत भिन्नोदात्तानुदात्तकौ ॥ १ ॥ स्वराः स्पर्शान्त:-
इति निदर्शनम् ॥ १० ॥ पिपीलिका आद्यन्तदीर्घा नाभ्या
स्थोमाणः । कण्ठ्यजिह्वामूलीय तालव्यमूर्धन्य दन्त्योष्ठ्ययमा
विसर्जनीयनिपाताद्याश्च किंवर्णदैवत्यलिङ्गाः स्वराः शुक्काः
आसीदिति निदर्शनम् । पाकवत्युभयोर्हस्वा विन इन्द्रेति
नानादैवत्याः । स्पर्शाः कृष्णाः । कपिला अन्तस्थाः । ऊष्मा । निदर्शनम् ॥ ११ ॥ अन्ते च वत्सानुसृजतातानेत्यसौ आवो-
णोऽरुणाः। नीला यमाः । हरिता नासिक्याः । पीतोऽनु- ढमश्विनेति नि० । वत्सानुसारिणी चादौ दीर्घा ताअस्येति
स्वारः । रक्तो जिह्वामूलीयः । पीत उपध्मानीयः । श्वेतो नि० ॥ १२ ॥ करिणी कुर्विणी चैव हरिणी हारिणीति च ।
विसर्जनीयः । शबलो रङ्गः । नीलोऽनुनासिक्यः । इत्य-
तथाहंसपदा नाम पञ्चैताः स्वरभक्तयः ॥ १३ ॥ करिणी
न्तर्मध्यमयोर्नासिक्यं विद्यात् । द्विरुदात्ताख्या इति स्मृतः । रहयोर्योगे कुर्विणी लहकारयोः । हरिणी रषयोर्योगे हारितं
उदमनुदनिपाते आद्ये चोपसर्गे नामाख्याते चोपसर्गनिपा- ऋषकारयोः ॥ १४ ॥ या तु हंसपदा नाम सा तु रेफष-
ताश्चेति किंदैवत्याः । अक्षराणां च के पुरुषाः काः स्त्रियः कारयोः । हरिणी हरयोर्विद्यात्कुर्विणी लहकारयोः ॥ १५ ॥
कानि नपुंसकानीत्यत्र ब्रूमः । कण्ठ्या आग्नेया अकारादयः । देवं बर्हिरिति करिणी उपह्वरेति कुर्विणी । हरिणी अप
जिह्वामूलीया नैरृत्याः ककारादयः । तालव्याः सौम्याश्वका - इत्याहुर्हारिणी शतवल्हेति च ॥ १६ ॥ वर्षोवर्षीय तेसीति
रादयः । वायव्या मूर्धन्याष्टकारादयः । रौद्रा दन्त्यास्तकारा-
तथा हंसपदेति च । स्वरभक्तिं प्रयुञ्जानस्त्रीन्दोषान्परिव-
दयः । औष्ठ्या आश्विम्याः पकारादयः । शेषा वैश्वदेवाः अं र्जयेत् ॥ १७ ॥ इकारं चाप्युकारं च ग्रस्तदोषं तथैव च ।
इत्येवमादयः । स्वरास्तु ब्राह्मणा ज्ञेया वर्गाणां प्रथमाश्च ये । एतल्लक्षणमाख्यातं याज्ञवल्क्येन धीमता ॥ १८ ॥ सम्यक्
द्वितीयाश्च तृतीयाश्च चतुर्थांश्चापि भूमिपाः ॥ २ ॥ वर्गाणां पाठस्य सिद्ध्यर्थं शिष्याणां हितकाम्यया । अर्धमात्रास्वरं
पञ्चमा वैश्या अन्तस्थाश्च तथैव च । ऊष्माणश्च हकारश्च
किंचित्पृथङ्न्यूनमिवोच्चरन् । ऋकारे च हकारे च हृत्कण्ठ-
शूद्रा एव प्रकीर्तिताः ॥३॥ शुक्लवर्णानि नामानि आख्याता मनसानि च ॥ १९ ॥ नैतत्स्वरितपूर्वाङ्गे नापराङ्गे कथंचन ।
रोहिता मताः । कपिञ्जलास्तूपसर्गाः कृष्णाश्चैव निपातका : न स्वरे न च मात्रायां कथं स्वारो विधीयते ॥२०॥ पराङ्गस्य
॥ ४ ॥ भार्गवगोत्राणि नामानि भारद्वाजा आख्याताः । तु यत्पूर्वं पूर्वाङ्गस्य तु यत्परम् । उभयार्घार्धसंयोगे स्वारं
वासिष्ठा उपसर्गास्तु निपाताः काश्यपाः स्मृताः । पीतवर्ण-
कुर्याद्विचक्षणः ॥ २१ ॥ संयोगे तु परं स्वार्थं परं संयोगनाम-
श्रोपसर्गों निपातः कृष्णवर्णकः । सर्व तु सौम्यमाख्यातं कम् । संयुक्तस्य तु वर्णस्य न स्वार्थं पूर्वमक्षरम् ॥ २२ ॥
नाम वायव्यं दृश्यते । आग्नेयस्तूपसर्गः स्यान्निपातो वारुणः उदात्तेप्यनुदात्ते तु वामाया भ्रुव आरभेत् । उदात्तात्स्वरितो -
स्मृतः ॥५॥ प्रथमाश्च तथान्तस्थाः स्त्रीलिङ्गाः परिकीर्तिताः । दात्तौ क्रमादक्षिणतो न्यसेत् ॥ २३ ॥ स्वरितादनुदात्ता
शेषाक्षराणि षण्ढानि प्राहुर्लिङ्गविवेचकाः ॥ ६ ॥ नाम्ना - ये प्रचयांस्तान्प्रचक्षते । एकस्वरंरापि चाता (?) नाहुस्तत्वार्थ-
मिन्द्रो देवता वरुणः उपसर्गाणामादित्यः सर्वस्याक्षरगणस्य चिन्तिकाः ॥ २४ ॥ प्रचयो यत्र दृश्येत तत्र हन्यात्स्वरं
स्वरा विसर्जनीयो यमाश्च पुंलिङ्गाः । उञणनमा यरलवाः बुधः । स्वरितः केवलो यत्र मृदुस्तत्र निपातयेत् ॥ २५ ॥
स्त्रीलिङ्गाः । शेषाण्यक्षराणि नपुंसकलिङ्गानीति । 'संधिश्च दुर्बलस्य यथा राष्ट्रं हरते बलवानृपः । एवं व्यञ्जनमासाद्य
तुर्विधो भवति लोपागमौ वर्णविकारः प्रकृतिभावश्चेति । अकारो हरते स्वरम् ॥ २६ ॥ उच्चादुच्चतरं नास्ति नीचा-
तद्यथा-तत्र लोपो भवति अयक्ष्माः - मा अयक्ष्मामा । शत- नीचतरं तथा । अक्षरात्तुल्ययोगाच्च नीचे नीचगतानि च
तेजाः - वायुः शततेजावायुः । तिग्मतेजाः - द्विषतः तिग्म ॥ २७ ॥ स्वर उच्चः स्वरो नीचः स्वरः स्वरित एव च ।
तेजाद्विषतः ॥ इति लोपः ॥ आगमो भवति - यथा प्रत्यक् स्वरप्रधानैस्तैः स्वायं व्यञ्जनं तेन सस्वरम् ॥ २८ ॥ व्यञ्ज-
सोमः प्रत्यङ् सोमः प्राक्सोमः प्राङ्सोमः अस्मान् सीते नान्यनुवर्तन्ते यत्र तिष्ठति स स्वरः । स्वरप्रधानं त्रैस्वर्य-
अस्मान्त्सीते ॥ श्रीन् समुद्रान् त्रीन्त्समुद्रान् । इति आगमः । माचार्याः प्रवदन्ति हि ॥ २९ ॥ मणिवद्व्यञ्जनं विद्यात्सूत्रवच्च
विकारो भवति आ - इदम् एदम् । आ - इमे एमे । आ - स्वरं विदुः । आचार्याः सममिच्छन्ति पदच्छेदं तु पण्डिताः
इष्टयः एष्टयः । प्र - इषितः प्रेषितः इति विकारः प्रकृति ॥ ३० ॥ खियो मधुरमिच्छन्ति विकृष्टमितरे जनाः । उदात्तं
भाव: यथा - आशुः शिशानः । युञ्जानः प्रथमम् । अदितिः । नानुवर्तन्ते नीचं न स्वरितं तथा ॥ ३१ ॥ विस्वरं तं विजा-
।
सभाष्य शुक्लयजुर्वेद परिशिष्टेषु-
तथा भाव्यं भवेत्कम्पस्तनूनप्त्रेति निदर्शनम् ॥ ७८ ॥ यथा । षोडशाक्षरेण । देवो वः सविता । इति प्रकृतिभावः ॥
तनूनपत्र इति तनू - नप्त्रे । तनूनपादिति तनू-नपात् ।
तनूनपातमिति तनू - नपातम् । एवं ह्याह यानि पदानि
लक्षणानि भवन्ति । इत्यष्टपदसमाम्नाये वैशेषिके याज्ञ-
वल्क्यवचनानां पदानां पाठः समाप्तः ॥
आकाशस्था यथा विद्युत्स्फुटितं मणिसूत्रवत् । एष च्छेदो
विवृतीनां यथा बालेषु कर्तरी ॥ ७ ॥ द्वयोस्तु स्वरयोर्मध्ये
संधिर्यत्र न दृश्यते । विवृतिस्तत्र विज्ञेया यईशेति निदर्श-
नम् ॥ ८ ॥ पिपीलिका पाकवती तथा वत्सानुसारिणी ।
माध्यंदिनविरोधि स्यात्तथा भाव्यस्तु यः स्मृतः । स्वरो वत्सानुसंसृता चैव चतस्रस्तु विवृत्तयः ॥ ९ ॥ पञ्च रङ्गाः
प्रवर्तन्ते घातनिर्घातवज्रिणः । अहरप्रहरो ज्ञेय अइउऋओ-
नैवात्र दृश्येत भिन्नोदात्तानुदात्तकौ ॥ १ ॥ स्वराः स्पर्शान्त:-
इति निदर्शनम् ॥ १० ॥ पिपीलिका आद्यन्तदीर्घा नाभ्या
स्थोमाणः । कण्ठ्यजिह्वामूलीय तालव्यमूर्धन्य दन्त्योष्ठ्ययमा
विसर्जनीयनिपाताद्याश्च किंवर्णदैवत्यलिङ्गाः स्वराः शुक्काः
आसीदिति निदर्शनम् । पाकवत्युभयोर्हस्वा विन इन्द्रेति
नानादैवत्याः । स्पर्शाः कृष्णाः । कपिला अन्तस्थाः । ऊष्मा । निदर्शनम् ॥ ११ ॥ अन्ते च वत्सानुसृजतातानेत्यसौ आवो-
णोऽरुणाः। नीला यमाः । हरिता नासिक्याः । पीतोऽनु- ढमश्विनेति नि० । वत्सानुसारिणी चादौ दीर्घा ताअस्येति
स्वारः । रक्तो जिह्वामूलीयः । पीत उपध्मानीयः । श्वेतो नि० ॥ १२ ॥ करिणी कुर्विणी चैव हरिणी हारिणीति च ।
विसर्जनीयः । शबलो रङ्गः । नीलोऽनुनासिक्यः । इत्य-
तथाहंसपदा नाम पञ्चैताः स्वरभक्तयः ॥ १३ ॥ करिणी
न्तर्मध्यमयोर्नासिक्यं विद्यात् । द्विरुदात्ताख्या इति स्मृतः । रहयोर्योगे कुर्विणी लहकारयोः । हरिणी रषयोर्योगे हारितं
उदमनुदनिपाते आद्ये चोपसर्गे नामाख्याते चोपसर्गनिपा- ऋषकारयोः ॥ १४ ॥ या तु हंसपदा नाम सा तु रेफष-
ताश्चेति किंदैवत्याः । अक्षराणां च के पुरुषाः काः स्त्रियः कारयोः । हरिणी हरयोर्विद्यात्कुर्विणी लहकारयोः ॥ १५ ॥
कानि नपुंसकानीत्यत्र ब्रूमः । कण्ठ्या आग्नेया अकारादयः । देवं बर्हिरिति करिणी उपह्वरेति कुर्विणी । हरिणी अप
जिह्वामूलीया नैरृत्याः ककारादयः । तालव्याः सौम्याश्वका - इत्याहुर्हारिणी शतवल्हेति च ॥ १६ ॥ वर्षोवर्षीय तेसीति
रादयः । वायव्या मूर्धन्याष्टकारादयः । रौद्रा दन्त्यास्तकारा-
तथा हंसपदेति च । स्वरभक्तिं प्रयुञ्जानस्त्रीन्दोषान्परिव-
दयः । औष्ठ्या आश्विम्याः पकारादयः । शेषा वैश्वदेवाः अं र्जयेत् ॥ १७ ॥ इकारं चाप्युकारं च ग्रस्तदोषं तथैव च ।
इत्येवमादयः । स्वरास्तु ब्राह्मणा ज्ञेया वर्गाणां प्रथमाश्च ये । एतल्लक्षणमाख्यातं याज्ञवल्क्येन धीमता ॥ १८ ॥ सम्यक्
द्वितीयाश्च तृतीयाश्च चतुर्थांश्चापि भूमिपाः ॥ २ ॥ वर्गाणां पाठस्य सिद्ध्यर्थं शिष्याणां हितकाम्यया । अर्धमात्रास्वरं
पञ्चमा वैश्या अन्तस्थाश्च तथैव च । ऊष्माणश्च हकारश्च
किंचित्पृथङ्न्यूनमिवोच्चरन् । ऋकारे च हकारे च हृत्कण्ठ-
शूद्रा एव प्रकीर्तिताः ॥३॥ शुक्लवर्णानि नामानि आख्याता मनसानि च ॥ १९ ॥ नैतत्स्वरितपूर्वाङ्गे नापराङ्गे कथंचन ।
रोहिता मताः । कपिञ्जलास्तूपसर्गाः कृष्णाश्चैव निपातका : न स्वरे न च मात्रायां कथं स्वारो विधीयते ॥२०॥ पराङ्गस्य
॥ ४ ॥ भार्गवगोत्राणि नामानि भारद्वाजा आख्याताः । तु यत्पूर्वं पूर्वाङ्गस्य तु यत्परम् । उभयार्घार्धसंयोगे स्वारं
वासिष्ठा उपसर्गास्तु निपाताः काश्यपाः स्मृताः । पीतवर्ण-
कुर्याद्विचक्षणः ॥ २१ ॥ संयोगे तु परं स्वार्थं परं संयोगनाम-
श्रोपसर्गों निपातः कृष्णवर्णकः । सर्व तु सौम्यमाख्यातं कम् । संयुक्तस्य तु वर्णस्य न स्वार्थं पूर्वमक्षरम् ॥ २२ ॥
नाम वायव्यं दृश्यते । आग्नेयस्तूपसर्गः स्यान्निपातो वारुणः उदात्तेप्यनुदात्ते तु वामाया भ्रुव आरभेत् । उदात्तात्स्वरितो -
स्मृतः ॥५॥ प्रथमाश्च तथान्तस्थाः स्त्रीलिङ्गाः परिकीर्तिताः । दात्तौ क्रमादक्षिणतो न्यसेत् ॥ २३ ॥ स्वरितादनुदात्ता
शेषाक्षराणि षण्ढानि प्राहुर्लिङ्गविवेचकाः ॥ ६ ॥ नाम्ना - ये प्रचयांस्तान्प्रचक्षते । एकस्वरंरापि चाता (?) नाहुस्तत्वार्थ-
मिन्द्रो देवता वरुणः उपसर्गाणामादित्यः सर्वस्याक्षरगणस्य चिन्तिकाः ॥ २४ ॥ प्रचयो यत्र दृश्येत तत्र हन्यात्स्वरं
स्वरा विसर्जनीयो यमाश्च पुंलिङ्गाः । उञणनमा यरलवाः बुधः । स्वरितः केवलो यत्र मृदुस्तत्र निपातयेत् ॥ २५ ॥
स्त्रीलिङ्गाः । शेषाण्यक्षराणि नपुंसकलिङ्गानीति । 'संधिश्च दुर्बलस्य यथा राष्ट्रं हरते बलवानृपः । एवं व्यञ्जनमासाद्य
तुर्विधो भवति लोपागमौ वर्णविकारः प्रकृतिभावश्चेति । अकारो हरते स्वरम् ॥ २६ ॥ उच्चादुच्चतरं नास्ति नीचा-
तद्यथा-तत्र लोपो भवति अयक्ष्माः - मा अयक्ष्मामा । शत- नीचतरं तथा । अक्षरात्तुल्ययोगाच्च नीचे नीचगतानि च
तेजाः - वायुः शततेजावायुः । तिग्मतेजाः - द्विषतः तिग्म ॥ २७ ॥ स्वर उच्चः स्वरो नीचः स्वरः स्वरित एव च ।
तेजाद्विषतः ॥ इति लोपः ॥ आगमो भवति - यथा प्रत्यक् स्वरप्रधानैस्तैः स्वायं व्यञ्जनं तेन सस्वरम् ॥ २८ ॥ व्यञ्ज-
सोमः प्रत्यङ् सोमः प्राक्सोमः प्राङ्सोमः अस्मान् सीते नान्यनुवर्तन्ते यत्र तिष्ठति स स्वरः । स्वरप्रधानं त्रैस्वर्य-
अस्मान्त्सीते ॥ श्रीन् समुद्रान् त्रीन्त्समुद्रान् । इति आगमः । माचार्याः प्रवदन्ति हि ॥ २९ ॥ मणिवद्व्यञ्जनं विद्यात्सूत्रवच्च
विकारो भवति आ - इदम् एदम् । आ - इमे एमे । आ - स्वरं विदुः । आचार्याः सममिच्छन्ति पदच्छेदं तु पण्डिताः
इष्टयः एष्टयः । प्र - इषितः प्रेषितः इति विकारः प्रकृति ॥ ३० ॥ खियो मधुरमिच्छन्ति विकृष्टमितरे जनाः । उदात्तं
भाव: यथा - आशुः शिशानः । युञ्जानः प्रथमम् । अदितिः । नानुवर्तन्ते नीचं न स्वरितं तथा ॥ ३१ ॥ विस्वरं तं विजा-
।