2026-02-20 06:10:23 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
याज्ञवल्क्यशिक्षा ।
विदो विदुः । न साधयति यजूंषि भुक्तमव्यञ्जनं यथा उभक्षेपस्वरो यत्र स विसर्ग उदाहृतः ॥ ६४ ॥ विसर्गान्तस्वरो
॥३८॥ हस्तहीनं तु योऽधीते स्वरवर्णविवर्जितम् । ऋग्यजुः- यत्र स्वरितो यत्र दृश्यते । दीर्घश्चैव तुकारश्च तत्रोभक्षेप
सामभिर्दग्धो वियोनिमधिगच्छति ॥ ३९ ॥ ऋचो यजूंषि उच्यते ॥ ६५ ॥ त्रिविधस्तु भवेदूष्मा प्रचिता बलकान्तरा ।
सामानि हस्तहीनानि यः पठेत् । अनृचो ब्राह्मणस्तावद्याव- स्वरिते प्रचितां विद्यान्निपाते बलकां विदुः ॥ ६६ ॥ उत्थाने
स्वारं न विन्दति ॥ ४० ॥ ज्ञातव्यश्च तथैवार्थो वेदानां तु तथा तारा एताभिस्त्रिभिरूपमभिः । मात्रामात्रां विदित्वा
कर्मसिद्धये । पठन्मात्रापपाठात्तु पङ्के गौरिव सीदति ॥ ४१ ॥ तु ततः क्षेपं प्रयोजयेत् ॥ ६७ ॥ अक्षरं भजते काचित्का-
स्वरवर्णप्रयुञ्जानो हस्तेनाधीतमाचरन् । ऋग्यजुःसामभिः । चिद्वित्ते प्रतिष्ठिता । समाने जातिका काचित्का चिदूष्माप्रदा-
पूतो ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् ॥ ४२ ॥ न कुर्वीत पदं दीर्घं न यिका ॥ ६८ ॥ यथा बालस्य सर्पस्य उच्छ्वासो लघुचेतसः ।
कुर्वीत विलम्बितम् । पदस्य ग्रहमोक्षौ च यथा शीघ्रगति एवमूष्मा प्रयोक्तव्यो हकारः परिवर्जितः ॥ ६९ ॥ विवृतिं
यः ॥ ४३ ॥ आगमं कुरु यलेन कारणं हि तदात्मकम् । प्रत्यया ऊष्मां प्रवदन्ति मनीषिणः । तामेव प्रतिषेधन्ति
आस्येन च शयं कुर्यात्पठन्नान्यमतिर्भवेत् ॥ ४४ ॥ न चास्य आईऊए इति निदर्शनम् ॥ ७० ॥ अष्टौ स्वरान्प्रवक्ष्यामि
मुष्टिबन्धी स्यान्न चात्युत्तममाचरेत् । चुलुनका स्फुटो दण्डी । तेषामेव तु लक्षणम् । जात्योऽभिनिहितः क्षैत्रः प्रश्लिष्टश्च
स्वस्तिको मुष्टिराकृतिः । एते वै हस्तदोषाः स्युः परशुश्चैव तथापरः ॥ ७१ ॥ पादवृत्तस्तथा भाव्य इतिस्वराः । एकपदे
सप्तमः ॥४५॥ यथा वाणी तथा पाणी रिक्तं तु परिवर्जयेत् । नीचपूर्वः सयवो जात्यः एकपद इत्याह ॥ ७२ ॥ नीचपूर्वः
यत्र यत्र स्थिता वाणी पाणिस्तत्रैव तिष्ठति ॥ ४६ ॥ यथा सयकारवकारौ वा जात्यः स्वरितो भवति । यथाजात्यं मनु-
धनुष्यावितते शरे क्षिप्ते पुनर्गुणः । स्वस्थानं प्रतिपद्येत ध्यानिति सुद्येति चम्वीव धान्यम् कन्या इव स्वः वीर्य
तद्वद्धस्तगतः स्वरः ॥ ४७ ॥ उत्तानं सोन्नतं किंचित्सुव्यक्ता एवं ह्याह यानि चान्यानीडग्लक्षणानि पदानि भवन्ति । एओ
ङ्गुलिरञ्जितम् । स्वरविद्धं करं कुर्यात्प्रादेशोद्देशगामिनम् आभ्यामुदात्ताभ्यामकारो रिफितश्च यः । अकारो यत्र लुप्येत
॥ ४८ ॥ अङ्गुष्ठस्योत्तरे पर्वे तर्जन्योपरि यद्भवेत् । प्रादेशस्य तं चाभिनिहितं विदुः ॥७३॥ यथा कुक्कुट :- असि कुक्कुटोस ।
तु सोदेशस्तन्मात्रं चालयेत्करम् ॥ ४९ ॥ मनुष्यतीर्थोच्चं । वेदः - असि वेदोसि । भाग:-असि भागोसि । मारुतः - असि
कृत्वा पितृतीर्थोदकं व्रजेत् । नामितं करपृष्ठे तु सुव्यक्ताङ्गु- मारुतोसि । श्वात्रः - असि श्वात्रोसि । ते अप्सरसाम् तेप्सर-
लिमोक्षणम् ॥ ५० ॥ स्वरिते त्र्यङ्गुलं विन्द्यान्निपाते तु षड- साम् । ते - अवन्तु तेवन्तु । कः-असि कोसि । सः - अहं सोहं ।
ङ्गुलम् । उत्थाने तु नवाङ्गुल्यमेतत्स्वरस्य लक्षणम् ॥ ५१ ॥ एवं हि यानि चान्यानीहग्लक्षणानि पदानि भवन्ति ।
अभ्यासार्थे द्रुतां वृत्तिं प्रयोगार्थे तु मध्यमाम् । शिष्याणा । इउवर्णौ यदोदात्तावापद्येते यवौ क्वचित् । अनुदात्ते पदे
मुपदेशार्थं कुर्याद्वृत्तिं विलम्बिताम् ॥५२॥ ऐन्द्री तु मध्यमा नित्यं विन्द्यात्क्षैप्रस्य लक्षणम् ॥ ७४ ॥ यथा त्रि-अम्बकम्
वृत्तिः प्राजापत्या विलम्बिता । अग्निमारुतयोर्वृत्तिः सर्वशा - त्र्यम्बकम् । दु- अन्नः द्वन्नः । वीड - अङ्गः वीङ्खङ्गः । वाजी-
निन्दिता ॥ ५३ ॥ मुष्ट्याकृतिर्मकारे तु नकारे तु नखा- अर्वन् वाज्यर्वन् । एवं ह्याह यानि० । इकारो यत्र दृश्येत
ग्रतः । अनुस्वारेऽङ्गुष्ठक्षेप ऊष्मान्तेऽङ्गुलिमोक्षणम् ॥ ५४ ॥ इकारेणैव संयुतः । उदात्तश्चानुदात्तेन प्रश्लिष्टो भवति स्वरः
उदात्तं भुवि पातेन प्रचयं नोग्र एव च । शेषं षडङ्गुलं ॥ ७५ ॥ अभि- इन्धताम् अभीन्धताम् । अभि- इमं अभी-
विन्द्यान्निचितं तु विधीयते ॥ ५५ ॥ षडङ्गुलं तु जात्यस्य मम् । वि- इहि वीहि । सुचि - इव खुचीव । चम्बी-इव
हस्तस्यानुपथस्य च । तच्चतुर्भागमात्रं तु हस्तस्तेनैव वर्तयेत् चम्वीवेति । एवाह यानि चान्यानि० । उदात्तपूर्वं
॥५६॥ ककारान्ते टकारान्ते उणे चाङ्गुलि नामयेत् । पञ्चा- । यत्किंचिच्छन्दसि स्वरितं पदम् । एष सर्व बहुस्वारस्तैरो
ङ्गुल्यमकारे च तकारे कुण्डलाकृतिः ॥ ५७ ॥ ऊर्ध्वक्षेपाच्च व्यञ्जन उच्यते ॥ ७६ ॥ इडे रन्ते हव्ये काम्ये चन्द्रे ज्योते.
योष्मा च अधःक्षेपाच्च यो भवेत् । एकैकमुत्सृजेद्वीरः स्वरिते ।
तुभयं क्षिपेत् ॥ ५८ ॥ अङ्गुष्ठाकुञ्चनं लब्धौ अनुस्वारे स्वपा-
धूंरसम् । दीर्घे रङ्गे च तर्जन्याः प्रसारः परिकीर्तितः ॥ ५९ ॥
तर्जन्यङ्गुष्ठयोः स्पर्शेऽप्युदात्तं प्रतिविद्यते । नीचं तु मध्यमं
कुर्याच्छेषं नीचतरं क्रमात् ॥ ६० ॥ स्वरितं यद्भवेत्किंचिह्न
कारसहसंयुतम् । ऊष्माणं तद्विजानीयान्निक्षिपेदुभयोरपि
॥ ६१ ॥ स्वरिते च विनिक्षिप्ते संयोगो यत्र दृश्यते । द्विमा-
त्रिके भवेदेकमात्रिके तूभयं क्षिपेत् ॥ ६२ ॥ जात्ये च स्वरिते
चैव वकारो यत्र दृश्यते । कर्तव्यस्तूभयोः क्षेपो वायव्य इति
दर्शनम् ॥ ६३ ॥ शृङ्गवद्वाथ वत्सस्य कुमारीकुचयुग्मवत् ।
।
अदिति सरस्वति महि विश्रुतीति भवन्ति । एवं
यानि० भवन्ति । अवग्रहात्परो यस्तु स्वरितः स्यादनन्तरम् ।
तैरो विरामं तं विन्द्यादुदात्तो यद्यवग्रहः ॥७७॥ यथा गोम-
दिति गो-मत् । गोपताविति गो-पतौ । प्रप्रेति प्र प्र ।
विततेति वि-तता । समिद्ध इति सम्-इद्धः । एवंंङ्ग्राह
यानि० भवन्ति । स्वरेति स्वरिते चैव विवृतिर्यत्र दृश्यते ।
पादवृत्तो भवेत्स्वारः श्वित्र आदित्येति निदर्शनम् । श्वित्रः-
आदित्यानाम् श्वित्र आदित्यानां । पुत्रः - ईधे - पुत्रईधे । दात्रे -
एधि दात्र एधि । कः - ईम् कर्द्दम् । ताः - अस्य ताअस्य ।
एव ह्याह यानि० । उदात्ताक्षरयोर्मध्ये भवेन्नीचस्त्ववग्रहः ।
विदो विदुः । न साधयति यजूंषि भुक्तमव्यञ्जनं यथा उभक्षेपस्वरो यत्र स विसर्ग उदाहृतः ॥ ६४ ॥ विसर्गान्तस्वरो
॥३८॥ हस्तहीनं तु योऽधीते स्वरवर्णविवर्जितम् । ऋग्यजुः- यत्र स्वरितो यत्र दृश्यते । दीर्घश्चैव तुकारश्च तत्रोभक्षेप
सामभिर्दग्धो वियोनिमधिगच्छति ॥ ३९ ॥ ऋचो यजूंषि उच्यते ॥ ६५ ॥ त्रिविधस्तु भवेदूष्मा प्रचिता बलकान्तरा ।
सामानि हस्तहीनानि यः पठेत् । अनृचो ब्राह्मणस्तावद्याव- स्वरिते प्रचितां विद्यान्निपाते बलकां विदुः ॥ ६६ ॥ उत्थाने
स्वारं न विन्दति ॥ ४० ॥ ज्ञातव्यश्च तथैवार्थो वेदानां तु तथा तारा एताभिस्त्रिभिरूपमभिः । मात्रामात्रां विदित्वा
कर्मसिद्धये । पठन्मात्रापपाठात्तु पङ्के गौरिव सीदति ॥ ४१ ॥ तु ततः क्षेपं प्रयोजयेत् ॥ ६७ ॥ अक्षरं भजते काचित्का-
स्वरवर्णप्रयुञ्जानो हस्तेनाधीतमाचरन् । ऋग्यजुःसामभिः । चिद्वित्ते प्रतिष्ठिता । समाने जातिका काचित्का चिदूष्माप्रदा-
पूतो ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् ॥ ४२ ॥ न कुर्वीत पदं दीर्घं न यिका ॥ ६८ ॥ यथा बालस्य सर्पस्य उच्छ्वासो लघुचेतसः ।
कुर्वीत विलम्बितम् । पदस्य ग्रहमोक्षौ च यथा शीघ्रगति एवमूष्मा प्रयोक्तव्यो हकारः परिवर्जितः ॥ ६९ ॥ विवृतिं
यः ॥ ४३ ॥ आगमं कुरु यलेन कारणं हि तदात्मकम् । प्रत्यया ऊष्मां प्रवदन्ति मनीषिणः । तामेव प्रतिषेधन्ति
आस्येन च शयं कुर्यात्पठन्नान्यमतिर्भवेत् ॥ ४४ ॥ न चास्य आईऊए इति निदर्शनम् ॥ ७० ॥ अष्टौ स्वरान्प्रवक्ष्यामि
मुष्टिबन्धी स्यान्न चात्युत्तममाचरेत् । चुलुनका स्फुटो दण्डी । तेषामेव तु लक्षणम् । जात्योऽभिनिहितः क्षैत्रः प्रश्लिष्टश्च
स्वस्तिको मुष्टिराकृतिः । एते वै हस्तदोषाः स्युः परशुश्चैव तथापरः ॥ ७१ ॥ पादवृत्तस्तथा भाव्य इतिस्वराः । एकपदे
सप्तमः ॥४५॥ यथा वाणी तथा पाणी रिक्तं तु परिवर्जयेत् । नीचपूर्वः सयवो जात्यः एकपद इत्याह ॥ ७२ ॥ नीचपूर्वः
यत्र यत्र स्थिता वाणी पाणिस्तत्रैव तिष्ठति ॥ ४६ ॥ यथा सयकारवकारौ वा जात्यः स्वरितो भवति । यथाजात्यं मनु-
धनुष्यावितते शरे क्षिप्ते पुनर्गुणः । स्वस्थानं प्रतिपद्येत ध्यानिति सुद्येति चम्वीव धान्यम् कन्या इव स्वः वीर्य
तद्वद्धस्तगतः स्वरः ॥ ४७ ॥ उत्तानं सोन्नतं किंचित्सुव्यक्ता एवं ह्याह यानि चान्यानीडग्लक्षणानि पदानि भवन्ति । एओ
ङ्गुलिरञ्जितम् । स्वरविद्धं करं कुर्यात्प्रादेशोद्देशगामिनम् आभ्यामुदात्ताभ्यामकारो रिफितश्च यः । अकारो यत्र लुप्येत
॥ ४८ ॥ अङ्गुष्ठस्योत्तरे पर्वे तर्जन्योपरि यद्भवेत् । प्रादेशस्य तं चाभिनिहितं विदुः ॥७३॥ यथा कुक्कुट :- असि कुक्कुटोस ।
तु सोदेशस्तन्मात्रं चालयेत्करम् ॥ ४९ ॥ मनुष्यतीर्थोच्चं । वेदः - असि वेदोसि । भाग:-असि भागोसि । मारुतः - असि
कृत्वा पितृतीर्थोदकं व्रजेत् । नामितं करपृष्ठे तु सुव्यक्ताङ्गु- मारुतोसि । श्वात्रः - असि श्वात्रोसि । ते अप्सरसाम् तेप्सर-
लिमोक्षणम् ॥ ५० ॥ स्वरिते त्र्यङ्गुलं विन्द्यान्निपाते तु षड- साम् । ते - अवन्तु तेवन्तु । कः-असि कोसि । सः - अहं सोहं ।
ङ्गुलम् । उत्थाने तु नवाङ्गुल्यमेतत्स्वरस्य लक्षणम् ॥ ५१ ॥ एवं हि यानि चान्यानीहग्लक्षणानि पदानि भवन्ति ।
अभ्यासार्थे द्रुतां वृत्तिं प्रयोगार्थे तु मध्यमाम् । शिष्याणा । इउवर्णौ यदोदात्तावापद्येते यवौ क्वचित् । अनुदात्ते पदे
मुपदेशार्थं कुर्याद्वृत्तिं विलम्बिताम् ॥५२॥ ऐन्द्री तु मध्यमा नित्यं विन्द्यात्क्षैप्रस्य लक्षणम् ॥ ७४ ॥ यथा त्रि-अम्बकम्
वृत्तिः प्राजापत्या विलम्बिता । अग्निमारुतयोर्वृत्तिः सर्वशा - त्र्यम्बकम् । दु- अन्नः द्वन्नः । वीड - अङ्गः वीङ्खङ्गः । वाजी-
निन्दिता ॥ ५३ ॥ मुष्ट्याकृतिर्मकारे तु नकारे तु नखा- अर्वन् वाज्यर्वन् । एवं ह्याह यानि० । इकारो यत्र दृश्येत
ग्रतः । अनुस्वारेऽङ्गुष्ठक्षेप ऊष्मान्तेऽङ्गुलिमोक्षणम् ॥ ५४ ॥ इकारेणैव संयुतः । उदात्तश्चानुदात्तेन प्रश्लिष्टो भवति स्वरः
उदात्तं भुवि पातेन प्रचयं नोग्र एव च । शेषं षडङ्गुलं ॥ ७५ ॥ अभि- इन्धताम् अभीन्धताम् । अभि- इमं अभी-
विन्द्यान्निचितं तु विधीयते ॥ ५५ ॥ षडङ्गुलं तु जात्यस्य मम् । वि- इहि वीहि । सुचि - इव खुचीव । चम्बी-इव
हस्तस्यानुपथस्य च । तच्चतुर्भागमात्रं तु हस्तस्तेनैव वर्तयेत् चम्वीवेति । एवाह यानि चान्यानि० । उदात्तपूर्वं
॥५६॥ ककारान्ते टकारान्ते उणे चाङ्गुलि नामयेत् । पञ्चा- । यत्किंचिच्छन्दसि स्वरितं पदम् । एष सर्व बहुस्वारस्तैरो
ङ्गुल्यमकारे च तकारे कुण्डलाकृतिः ॥ ५७ ॥ ऊर्ध्वक्षेपाच्च व्यञ्जन उच्यते ॥ ७६ ॥ इडे रन्ते हव्ये काम्ये चन्द्रे ज्योते.
योष्मा च अधःक्षेपाच्च यो भवेत् । एकैकमुत्सृजेद्वीरः स्वरिते ।
तुभयं क्षिपेत् ॥ ५८ ॥ अङ्गुष्ठाकुञ्चनं लब्धौ अनुस्वारे स्वपा-
धूंरसम् । दीर्घे रङ्गे च तर्जन्याः प्रसारः परिकीर्तितः ॥ ५९ ॥
तर्जन्यङ्गुष्ठयोः स्पर्शेऽप्युदात्तं प्रतिविद्यते । नीचं तु मध्यमं
कुर्याच्छेषं नीचतरं क्रमात् ॥ ६० ॥ स्वरितं यद्भवेत्किंचिह्न
कारसहसंयुतम् । ऊष्माणं तद्विजानीयान्निक्षिपेदुभयोरपि
॥ ६१ ॥ स्वरिते च विनिक्षिप्ते संयोगो यत्र दृश्यते । द्विमा-
त्रिके भवेदेकमात्रिके तूभयं क्षिपेत् ॥ ६२ ॥ जात्ये च स्वरिते
चैव वकारो यत्र दृश्यते । कर्तव्यस्तूभयोः क्षेपो वायव्य इति
दर्शनम् ॥ ६३ ॥ शृङ्गवद्वाथ वत्सस्य कुमारीकुचयुग्मवत् ।
।
अदिति सरस्वति महि विश्रुतीति भवन्ति । एवं
यानि० भवन्ति । अवग्रहात्परो यस्तु स्वरितः स्यादनन्तरम् ।
तैरो विरामं तं विन्द्यादुदात्तो यद्यवग्रहः ॥७७॥ यथा गोम-
दिति गो-मत् । गोपताविति गो-पतौ । प्रप्रेति प्र प्र ।
विततेति वि-तता । समिद्ध इति सम्-इद्धः । एवंंङ्ग्राह
यानि० भवन्ति । स्वरेति स्वरिते चैव विवृतिर्यत्र दृश्यते ।
पादवृत्तो भवेत्स्वारः श्वित्र आदित्येति निदर्शनम् । श्वित्रः-
आदित्यानाम् श्वित्र आदित्यानां । पुत्रः - ईधे - पुत्रईधे । दात्रे -
एधि दात्र एधि । कः - ईम् कर्द्दम् । ताः - अस्य ताअस्य ।
एव ह्याह यानि० । उदात्ताक्षरयोर्मध्ये भवेन्नीचस्त्ववग्रहः ।