2026-02-20 06:10:22 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
L
H
सभाष्य शुक्लयजुर्वेद परिशिष्टेषु-
जननमरणे अशुची इति । नाशुचि हेतुभूते इत्यर्थः । नान्तरा सततः पूतो वेदो भवतीति । वेदो भवति वेदात्मको भवति
उत्कृष्टज्ञानवान्भवेदित्यर्थः । द्वाभ्यां पारायणाभ्यां ऋग्भि-
श्चेति । ऋग्भिः पावमानीभिः पारायणद्वयं पावमान्यश्च
मिलित्वोक्तफलाय कल्प्येते इत्यर्थः । एवमुत्तरत्र पारायणत्रयं
गङ्गास्नानं च मिलित्वा साधनम् । निमजंश्च भवति पूतो
भवतीत्यर्थः । प्राजापत्यानाचरणं प्रक्रान्तप्राजापत्यानामननु-
ष्ठानं एवं चान्द्रायणस्थानाचरणं । यज्ञोपवेधनं यज्ञविनाशः ।
व्याहरेदिति । उपक्रान्तवेदपारायणमध्ये न व्याहरेनाध्याप-
येत् तथा लौकिकवचनमपि न ब्रूयात् । विहितं नित्यनैमि-
त्तिकं कर्मानुपयुक्त्वा वक्तिं न कुर्यादित्यर्थः । निशोनिशान्तरं
संग्रामारण्यसलिलं लोप्य परिदध्यादिति लोप्य छित्त्वा परि-
हार्य वर्जयित्वेत्यर्थं इति यावत् । परिध्यात् समापयेत् । निशा-
न्तरं निशीथः संध्या वा । सलिलं वृष्टिरुदकसमीपभूमिका
वा । निशादिकालान्देशांश्च वर्जयित्वा समापयेदित्यर्थः । इत्यनश्नत्पारायणविधिः ॥
याज्ञवल्क्यशिक्षा ।
श्रीः ॥ अथातस्त्रैस्वर्यलक्षणं व्याख्यास्यामः । उदात्तश्चानु- । तु संयतौ धार्यौ जानुभ्यामुपरि स्थितौ । गुरोरनुमतं कु
दात्तश्च स्वरितश्च तथैव च । लक्षणं वर्णयिष्यामि दैवतं र्यात्पठन्नान्यमतिर्भवेत् ॥ १९ ॥ ऊरुभागे तृतीये तु करं
स्थानमेव च ॥ १ ॥ शुक्लमुचं विजानीयान्नीचं लोहितमु विन्यस्य दक्षिणम् । प्रसन्नमानसो भूत्वा किंचिनिम्नमधो-
च्यते । श्यामं तु स्वरितं विन्द्यादग्निमुच्चस्य दैवतम् ॥ २ ॥ मुखम् ॥ २० ॥ प्रणवं प्राक् प्रयुञ्जीत व्याहृतीस्तदनन्तरम् ।
नीचे सोमं विजानीयात्स्वरिते सविता भवेत् । उदात्तं सावित्रीं चानुपूर्येण ततो वेदान्समारभेत् ॥ २१ ॥
ब्राह्मणं विन्द्यान्नीचं क्षत्रियमुच्यते ॥ ३ ॥ वैश्यं तु स्वरितं कूर्मोऽङ्गानीव संहृत्य चेष्टां दृष्टिं दृढं मनः । स्वस्थः प्रशान्तो
विन्द्याद्भारद्वाजमुदात्तकम् । नीचं गौतममित्याहुर्गायं च । निर्भीको वर्णानुच्चारयेद्बुधः ॥ २२ ॥ नाभ्याहन्यान्न निर्ह -
स्वरितं विदुः ॥ ४ ॥ विन्द्यादुदात्तं गायत्रं नीचं त्रैष्टुभमु न्यान्न गायेन्नैव कम्पयेत् । यथैवोच्चारयेद्वर्णास्तथैवैतान्स-
च्यते । जागतं स्वरितं विन्द्यादत एवं नियोगतः ॥ ५ ॥ मापयेत् ॥ २३ ॥ निवेश्य दृष्टिं हस्ताग्रे शास्त्रार्थमनुचिन्त-
गान्धर्ववेदे ये प्रोक्ताः सप्त षड्जादयः स्वराः । त एव येत् । सममुच्चारयेद्वर्णान्हस्तेन च मुखेन च ॥ २४ ॥ स्वरश्चैव
वेदे विज्ञेयास्त्रय उच्चादयः स्वराः ॥ ६ ॥ उच्चौ निषादगा- तु हस्तश्च द्वावेतौ युगपद्भवेत् । हस्तभ्रष्टः स्वरभ्रष्टो न वेदः
न्धारौ नीचौ ऋषभधैवतौ । शेषास्तु स्वरिता ज्ञेयाः षड्- । फलमश्रुते ॥ २५ ॥ न करालो न लम्बोष्ठो नाव्यक्तो नानुना-
जमध्यमपञ्चमाः ॥ ७ ॥ षड्जो वेदे शिखण्डिः स्याद्दपभः । सिकः । गद्गदो बद्धजिह्वश्च न वर्णान्वक्तुमर्हति ॥ २६ ॥ प्रकृ-
स्यादजामुखे । गवा रम्भन्ति गान्धारं कौञ्चाश्चैव तु मध्य- तिर्यस्य कल्याणी दन्तष्ठौ यस्य शोभनौ । प्रगल्भश्च विनीतश्च
मम् ॥ ८ ॥ कौकिलः पञ्चमो ज्ञेयो निषादं तु वदेद्रजः । स वर्णान्वक्तुमर्हति ॥ २७ ॥ शङ्कितं भीतमुद्धृष्टमव्यक्तम-
आश्वश्च धैवतो ज्ञेयः स्वराः सप्त विधीयते ॥ ९ ॥ निमे- नुनासिकम् । काकस्वरं मूर्ध्निगतं तथा स्थानविवर्जितम्
षमात्रः कालः स्याद्विद्युत्कालस्तथापरे । अक्षरात्तुल्ययोगाच्च ॥ २८ ॥ विस्वरं विरसं चैव विश्लिष्टं विषमाहतम् । व्या-
मतिः स्यात्सोमशर्मणः ॥ १० ॥ सूर्यरश्मिप्रतीकाशात्क - कुलं तालुहीनं च पाठदोषाश्चतुर्दश ॥ २९ ॥ संहितासार-
णिका यत्र दृश्यते । अणवस्य तु सा मात्रा मात्रा च चतु- बहुलः पदसंज्ञासमाकुलः । क्रमसंधिसमाकीर्णी दुस्तरो
राणवा ॥ ११ ॥ मानसे चाणवं विन्द्यात्कण्ठे विन्द्याद्दि- मन्त्रसागरः ॥ ३० ॥ ऋक्संहितां त्रिरभ्यस्य यजुषां वा
रावणम् । त्रिराणवं तु जिह्वाग्रे निःसृतं मात्रिकं विदुः ॥ १२ ॥ समाहितः । साम्नां वा सरहस्यां च सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३१॥
अवग्रहे तु कालः स्यादर्धमात्रा विधीयते । पदयोरन्तरे । संहिता नयते सौयं पदं च शशिनः पदम् । क्रमश्च नयते
काल एकमात्रा विधीयते ॥ १३ ॥ ऋचोर्धे तु द्विमात्रः । सूक्ष्मं यत्तत्पदमनामयम् ॥ ३२ ॥ कालिन्दी संहिता ज्ञेया
स्यात्रिमात्रः स्याद्यगन्तके । रिक्तं तु पाणिमुत्क्षिप्य द्वे मात्रे । पदयुक्ता सरस्वती । क्रमेणावर्तयेद्गङ्गा शंभोर्वाणी तु ना-
धारयेद्बुधः ॥ १४ ॥ एकमात्रो भवेंद्रस्वो द्विमात्रो दीर्घ न्यथा ॥ ३३ ॥ यथा महाहृदं प्राप्य क्षिप्तो लोष्टो विन-
उच्यते । त्रिमात्रस्तु तो ज्ञेयो व्यञ्जनं चार्धमात्रकम् ॥ १५ ॥ श्यति । एवं दुश्चरितं सर्व वेदे त्रिवृति मज्जति ॥ ३४ ॥
विवृतौ चावसाने च ऋचोर्धे च तथापरे । पदे च पादसं । आम्रपालाश बिल्वानामपामार्गशिरीषयोः । वाग्यतः प्रातरु-
स्थाने शून्यहस्तं विधीयते । प्रणवं तु प्लुतं कुर्याद्व्याहतीर्मा - त्थाय भक्षयेद्दन्तधावनम् ॥ ३५ ॥ खदिरश्च कदम्बश्च करवी -
तृका विदुः ॥ १६ ॥ चाषस्तु वदते मात्रां द्विमात्रां वाय- ।रकरञ्जकौ । एते कण्टकिनः पुण्याः क्षीरिणस्तु यशस्विनः
सोऽब्रवीत् । शिखी वदति त्रिमात्रां मात्राणामिति संस्थितिः ॥ ३६ ॥ तेनास्यकरणे सूक्ष्मं माधुर्यं चैव जायते । त्रिफला
॥ १७ ॥ वर्णों जातिश्च मात्रा च गोत्रं छन्दश्च दैवतम् । लवणाक्तेन भक्षयेच्छिष्यकः सदा । क्षीणमेधाजनन्येषा स्व-
एतत्सर्वं समाख्यातं याज्ञवल्क्येन धीमता ॥ १८ ॥ हस्तौ स्वर्णकरी तथा ॥ ३७ ॥ हस्तहीनं तु योऽधीते मन्त्रं वेद-
।
H
सभाष्य शुक्लयजुर्वेद परिशिष्टेषु-
जननमरणे अशुची इति । नाशुचि हेतुभूते इत्यर्थः । नान्तरा सततः पूतो वेदो भवतीति । वेदो भवति वेदात्मको भवति
उत्कृष्टज्ञानवान्भवेदित्यर्थः । द्वाभ्यां पारायणाभ्यां ऋग्भि-
श्चेति । ऋग्भिः पावमानीभिः पारायणद्वयं पावमान्यश्च
मिलित्वोक्तफलाय कल्प्येते इत्यर्थः । एवमुत्तरत्र पारायणत्रयं
गङ्गास्नानं च मिलित्वा साधनम् । निमजंश्च भवति पूतो
भवतीत्यर्थः । प्राजापत्यानाचरणं प्रक्रान्तप्राजापत्यानामननु-
ष्ठानं एवं चान्द्रायणस्थानाचरणं । यज्ञोपवेधनं यज्ञविनाशः ।
व्याहरेदिति । उपक्रान्तवेदपारायणमध्ये न व्याहरेनाध्याप-
येत् तथा लौकिकवचनमपि न ब्रूयात् । विहितं नित्यनैमि-
त्तिकं कर्मानुपयुक्त्वा वक्तिं न कुर्यादित्यर्थः । निशोनिशान्तरं
संग्रामारण्यसलिलं लोप्य परिदध्यादिति लोप्य छित्त्वा परि-
हार्य वर्जयित्वेत्यर्थं इति यावत् । परिध्यात् समापयेत् । निशा-
न्तरं निशीथः संध्या वा । सलिलं वृष्टिरुदकसमीपभूमिका
वा । निशादिकालान्देशांश्च वर्जयित्वा समापयेदित्यर्थः । इत्यनश्नत्पारायणविधिः ॥
याज्ञवल्क्यशिक्षा ।
श्रीः ॥ अथातस्त्रैस्वर्यलक्षणं व्याख्यास्यामः । उदात्तश्चानु- । तु संयतौ धार्यौ जानुभ्यामुपरि स्थितौ । गुरोरनुमतं कु
दात्तश्च स्वरितश्च तथैव च । लक्षणं वर्णयिष्यामि दैवतं र्यात्पठन्नान्यमतिर्भवेत् ॥ १९ ॥ ऊरुभागे तृतीये तु करं
स्थानमेव च ॥ १ ॥ शुक्लमुचं विजानीयान्नीचं लोहितमु विन्यस्य दक्षिणम् । प्रसन्नमानसो भूत्वा किंचिनिम्नमधो-
च्यते । श्यामं तु स्वरितं विन्द्यादग्निमुच्चस्य दैवतम् ॥ २ ॥ मुखम् ॥ २० ॥ प्रणवं प्राक् प्रयुञ्जीत व्याहृतीस्तदनन्तरम् ।
नीचे सोमं विजानीयात्स्वरिते सविता भवेत् । उदात्तं सावित्रीं चानुपूर्येण ततो वेदान्समारभेत् ॥ २१ ॥
ब्राह्मणं विन्द्यान्नीचं क्षत्रियमुच्यते ॥ ३ ॥ वैश्यं तु स्वरितं कूर्मोऽङ्गानीव संहृत्य चेष्टां दृष्टिं दृढं मनः । स्वस्थः प्रशान्तो
विन्द्याद्भारद्वाजमुदात्तकम् । नीचं गौतममित्याहुर्गायं च । निर्भीको वर्णानुच्चारयेद्बुधः ॥ २२ ॥ नाभ्याहन्यान्न निर्ह -
स्वरितं विदुः ॥ ४ ॥ विन्द्यादुदात्तं गायत्रं नीचं त्रैष्टुभमु न्यान्न गायेन्नैव कम्पयेत् । यथैवोच्चारयेद्वर्णास्तथैवैतान्स-
च्यते । जागतं स्वरितं विन्द्यादत एवं नियोगतः ॥ ५ ॥ मापयेत् ॥ २३ ॥ निवेश्य दृष्टिं हस्ताग्रे शास्त्रार्थमनुचिन्त-
गान्धर्ववेदे ये प्रोक्ताः सप्त षड्जादयः स्वराः । त एव येत् । सममुच्चारयेद्वर्णान्हस्तेन च मुखेन च ॥ २४ ॥ स्वरश्चैव
वेदे विज्ञेयास्त्रय उच्चादयः स्वराः ॥ ६ ॥ उच्चौ निषादगा- तु हस्तश्च द्वावेतौ युगपद्भवेत् । हस्तभ्रष्टः स्वरभ्रष्टो न वेदः
न्धारौ नीचौ ऋषभधैवतौ । शेषास्तु स्वरिता ज्ञेयाः षड्- । फलमश्रुते ॥ २५ ॥ न करालो न लम्बोष्ठो नाव्यक्तो नानुना-
जमध्यमपञ्चमाः ॥ ७ ॥ षड्जो वेदे शिखण्डिः स्याद्दपभः । सिकः । गद्गदो बद्धजिह्वश्च न वर्णान्वक्तुमर्हति ॥ २६ ॥ प्रकृ-
स्यादजामुखे । गवा रम्भन्ति गान्धारं कौञ्चाश्चैव तु मध्य- तिर्यस्य कल्याणी दन्तष्ठौ यस्य शोभनौ । प्रगल्भश्च विनीतश्च
मम् ॥ ८ ॥ कौकिलः पञ्चमो ज्ञेयो निषादं तु वदेद्रजः । स वर्णान्वक्तुमर्हति ॥ २७ ॥ शङ्कितं भीतमुद्धृष्टमव्यक्तम-
आश्वश्च धैवतो ज्ञेयः स्वराः सप्त विधीयते ॥ ९ ॥ निमे- नुनासिकम् । काकस्वरं मूर्ध्निगतं तथा स्थानविवर्जितम्
षमात्रः कालः स्याद्विद्युत्कालस्तथापरे । अक्षरात्तुल्ययोगाच्च ॥ २८ ॥ विस्वरं विरसं चैव विश्लिष्टं विषमाहतम् । व्या-
मतिः स्यात्सोमशर्मणः ॥ १० ॥ सूर्यरश्मिप्रतीकाशात्क - कुलं तालुहीनं च पाठदोषाश्चतुर्दश ॥ २९ ॥ संहितासार-
णिका यत्र दृश्यते । अणवस्य तु सा मात्रा मात्रा च चतु- बहुलः पदसंज्ञासमाकुलः । क्रमसंधिसमाकीर्णी दुस्तरो
राणवा ॥ ११ ॥ मानसे चाणवं विन्द्यात्कण्ठे विन्द्याद्दि- मन्त्रसागरः ॥ ३० ॥ ऋक्संहितां त्रिरभ्यस्य यजुषां वा
रावणम् । त्रिराणवं तु जिह्वाग्रे निःसृतं मात्रिकं विदुः ॥ १२ ॥ समाहितः । साम्नां वा सरहस्यां च सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३१॥
अवग्रहे तु कालः स्यादर्धमात्रा विधीयते । पदयोरन्तरे । संहिता नयते सौयं पदं च शशिनः पदम् । क्रमश्च नयते
काल एकमात्रा विधीयते ॥ १३ ॥ ऋचोर्धे तु द्विमात्रः । सूक्ष्मं यत्तत्पदमनामयम् ॥ ३२ ॥ कालिन्दी संहिता ज्ञेया
स्यात्रिमात्रः स्याद्यगन्तके । रिक्तं तु पाणिमुत्क्षिप्य द्वे मात्रे । पदयुक्ता सरस्वती । क्रमेणावर्तयेद्गङ्गा शंभोर्वाणी तु ना-
धारयेद्बुधः ॥ १४ ॥ एकमात्रो भवेंद्रस्वो द्विमात्रो दीर्घ न्यथा ॥ ३३ ॥ यथा महाहृदं प्राप्य क्षिप्तो लोष्टो विन-
उच्यते । त्रिमात्रस्तु तो ज्ञेयो व्यञ्जनं चार्धमात्रकम् ॥ १५ ॥ श्यति । एवं दुश्चरितं सर्व वेदे त्रिवृति मज्जति ॥ ३४ ॥
विवृतौ चावसाने च ऋचोर्धे च तथापरे । पदे च पादसं । आम्रपालाश बिल्वानामपामार्गशिरीषयोः । वाग्यतः प्रातरु-
स्थाने शून्यहस्तं विधीयते । प्रणवं तु प्लुतं कुर्याद्व्याहतीर्मा - त्थाय भक्षयेद्दन्तधावनम् ॥ ३५ ॥ खदिरश्च कदम्बश्च करवी -
तृका विदुः ॥ १६ ॥ चाषस्तु वदते मात्रां द्विमात्रां वाय- ।रकरञ्जकौ । एते कण्टकिनः पुण्याः क्षीरिणस्तु यशस्विनः
सोऽब्रवीत् । शिखी वदति त्रिमात्रां मात्राणामिति संस्थितिः ॥ ३६ ॥ तेनास्यकरणे सूक्ष्मं माधुर्यं चैव जायते । त्रिफला
॥ १७ ॥ वर्णों जातिश्च मात्रा च गोत्रं छन्दश्च दैवतम् । लवणाक्तेन भक्षयेच्छिष्यकः सदा । क्षीणमेधाजनन्येषा स्व-
एतत्सर्वं समाख्यातं याज्ञवल्क्येन धीमता ॥ १८ ॥ हस्तौ स्वर्णकरी तथा ॥ ३७ ॥ हस्तहीनं तु योऽधीते मन्त्रं वेद-
।