2026-02-20 06:10:21 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
उवटभाष्य - महीघरभाष्यसंवलिता ।
तमः प्रविशन्ति । ये उ ये पुनः । विद्यायामेव रताः आत्म-
ज्ञान एवाकृतकर्माणो रता नराः ॥ १२ ॥
६०९
उ० इदानीमित्थं कृतब्रह्मोपासनस्य योगिनः शरीरपा-
तोत्तरकाले यद्भवति तदाह । वायुरनिलम् । वायुग्रहणमि-
न्द्रियाण्येकादश महाभूतानि पञ्च जीवात्मैकः एवं सप्तदश-
म० ये तु कर्मनिष्ठाः कर्म कुर्वन्त एव जिजीविषन्ति
तान्प्रत्युच्यते । विद्याविद्ययोः समुच्चिचीषया प्रत्येकं निन्दो - । कलिङ्गोपलक्षणार्थं । वायुः प्राणोऽनिलं स्वकीयां प्रकृतिमा-
च्यते । विद्याया अन्या अविद्या कर्म । ये जना अविद्यामग्नि पद्यते अमृतं परं ब्रह्म तद्धि तद्विज्ञाय संपद्यते । अथेदं
होत्रादिलक्षणां केवलामुपासते स्वर्गार्थानि कर्माणि केवलमनु- स्थूलशरीरं कीदृशं तदा भवति । भस्मान्तं भस्मैव भवति
तिष्ठन्ति ते अन्धमदर्शनात्मकं तमोऽज्ञानं प्रविशन्ति । संसार- कृतप्रयोजनकत्वात् । इदानीं योगिनः आलम्बन भूतमक्षरं
परम्परामनुभवन्तीत्यर्थः । ततस्तस्मादन्धात्मकात्तमसो भूय इव कथ्यते । ॐ इति नाम वा प्रतिमा वा ब्रह्मणः । इदानीम-
बहुतरमेव तमः ते प्रविशन्ति । ये उ ये पुनर्विद्यायामात्मज्ञाने । न्तकाले योगी स्मरणं करोति । ऋतो स्मर । योऽग्निर्ब्रह्म-
देवताज्ञाने एव रताः कर्माणि हिला कर्मीकरणे प्रत्यवायोत्प- । चर्यादारभ्य परिचरितः सः मनःश्वासरूपेणावस्थितः संबो-
त्यान्तःकरणशुद्ध्यभावेन ज्ञानानुदयादिति भावः ॥ १२ ॥
त्रयोदशी ।
अ॒न्यदे॒वाहुवि॒द्याया॑ अ॒न्यदा॑हु॒रवि॑द्यायाः । इति॑
शुश्रुम॒ धीरा॑णा॒ ये न॒स्तद्वैचचक्षि॒रे ॥ १३ ॥
1
उ० अन्यदेव । अन्यदेव फलमाहुः विद्यायाः । आत्म-
ज्ञानादन्यच्च आहुः अविद्यायाः । कर्मण इति शुश्रुमेत्यादि-
व्याख्यातम् ॥ १३ ॥
म० तयोः फलभेदमाह । विद्याया आत्मज्ञानस्य फलम-
न्यदेवाहुरमृतरूपम् । अविद्यायाः कर्मणश्च फलं पितृलोकरूप-
मन्यदेवाहुः । धीराः । 'कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोक '
इति श्रुतेः । ये धीराः धीमन्तः आचार्याः नोऽस्मभ्यं ज्ञानं
कर्म च विचचक्षिरे व्याचख्युः । तदुक्तमित्येवं धीराणां वचः
शुश्रुम श्रुतवन्तः ॥ १३ ॥
चतुर्दशी ।
वि॒द्यां चावि॑द्या॑ च॒ यस्तद्वेद॒भय॑ स॒ह । अवि॑-
द्यया मृत्युं त्वा॑ वि॒द्यया॒मृत॑मभुते ॥ १४ ॥
उ० विद्यां च आत्मज्ञानं च अविद्यां कर्म च यस्तदु-
भयं वेद जानाति सह एकीभूतं कर्मकाण्डं ज्ञानकाण्डस्य
गुणभूतम् अथ कर्मकाण्डं ज्ञानकाण्डं च एकीकृत्य अविद्यया
कर्मकाण्डेन मृत्युं तीत्वोंत्तीर्य कृतकृत्यो भूत्वा विद्यया
ब्रह्मपरिज्ञानेनामृतत्वं मोक्षमक्षुते प्राप्नोति ॥ १४॥
म० समुच्चयमाह । विद्यां देवताज्ञानं अविद्यां कर्म च तदु-
भयं विद्याविद्यारूपं द्वयं यः सह वेद एकीकृत्य वेद एकेन
पुरुषेणानुष्ठेयं जानाति । कर्मकाण्डं ज्ञानकाण्डस्य गुणभूतमित्यर्थः ।
सोऽविद्ययाग्निहोत्रादिकर्मणा मृत्युं स्वाभाविककर्मज्ञानं मृत्युश-
ब्दवाच्यं तीर्त्वात्तार्यान्तः शुद्ध्या कृतकृत्यो भूला विद्यया देवता-
ध्यते । हे क्रतो, मां स्मर इदानीमुपस्थितः प्रत्युपकारस्य
काल इत्यभिप्रायः । ऋतुर्वा यज्ञः संबोध्यते । क्रतो स्मर
क्लिवे स्मर क्लृप्ताय लोकाय स्मर । कृतं स्मर मया यत्कृतं
तत्स्मर ॥ १५ ॥
म० अथ कृतोपासनो योगी अन्तकाले प्रार्थयते । द्वे
यजुषी । अथेदानीं परोष्यतो मम वायुः प्राणः । वायुग्रहणं
सप्तदशकलिङ्गोपलक्षणार्थम् । सप्तदशात्मकलिङ्गरूपः प्राणो-
ऽध्यात्मपरिच्छेदं हिलाधिदैवतरूपं सर्वात्मकममृतं सूत्रात्मानम-
निलं वायुं प्रतिपाद्यतामिति वाक्यशेषः । ' वायुर्वाव गौतम
सूत्रं वायुना गौतम सूत्रेणेदं सर्वं संदृब्धम्' (बृह॰ माध्य•
३ । ५ । ) इति श्रुतेः ज्ञानकर्म संस्कृतं लिङ्गमुत्क्रामत्वित्यर्थः ।
अथ इदं स्थूलं शरीरमनौ हुतं सत् भस्मान्तं भस्मरूपं भूयात् ।
भस्मान्तः स्वरूपं यस्य तत्कृतप्रयोजनत्वात् । अथ योगिनोऽव-
लम्बभूतमक्षरमुच्यते । ओमिति ब्रह्मणः प्रतिमा नाम वा ।
अस्य ब्रह्म ऋषिः गायत्रीच्छन्दः परमात्मा देवता वेदारम्भ
होमे शान्तिपुष्टिकर्मसु काम्येषु नैमित्तिकेष्वपि कर्मसु
-
योगः । अप्रतीकात्मकत्वात्सत्यात्मकमभ्याख्यं ब्रह्माभेदेनोच्यते ।
हे ओम्, हे तो संकल्पात्मक, स्मर यन्मम स्मर्तव्यं तस्यायं
कालः प्रत्युपस्थितोऽतः स्मर । यस्त्वं ब्रह्मचर्ये गार्हपत्ये च मया
परिचरितस्तत् स्मर । क्लिबे स्मर कल्प्यते भोगायेति क्लृप् लोकः
तस्मै स्मर । जशादेश आर्षः 'छन्दस्युभयथा' इति पदान्त-
वात् । मयास्मै अयं लोको दातव्यस्तस्मै क्लृप्ताय लोकाय स्मर ।
कृतं स्मर यन्मया बाल्यप्रभृत्यनुष्ठितं कर्म तच स्मर । स्मरेत्य -
स्यावृत्तिरादरार्था । 'ऋतो इत्यादि त्रिभिर्यजुर्भिरन्ते यज्ञान्योगी
स्मारयति' (अनु० ४ । ९ ) इति कात्यायनः ॥ १५ ॥
षोडशी ।
अग्ने॒ नय॑ सु॒पथा॑ रा॒ये अ॒स्मान्वश्वा॑नि देव
ज्ञानेनाभृतं देवतात्मभावमते प्राप्नोति 'तद्धि अमृतमुच्यते व॒युना॑नि वि॒द्वान् । युयुध्य॒स्मज्जु॑हु॒राणमेन॒ भूयि॑ष्ठां
यद्देवतात्मगमनम्' इति श्रुतेः ॥ १४ ॥
पञ्चदशी ।
वा॒युरनि॑लम॒मृत॒मये॒दं भस्मा॑न्त॒ शरी॑रम् ।
ओ३म् क्रत स्मर क्क्रि॒बे स्मर कृ॒त स्म॑ ॥ १५ ॥
७७ य० उ०
ते॒ नम॑तिं विधेम ॥ १६ ॥
उ० अग्ने नय । अग्ने, नय सुपथा देवयानेन मार्गेण
राये मुक्तिलक्षणाय धनायास्मान् विश्वानि सर्वाणि । देव
दानादिगुणयुक्त, वयुनानि प्रज्ञानानि विद्वाञ्जानानः युयोधि
तमः प्रविशन्ति । ये उ ये पुनः । विद्यायामेव रताः आत्म-
ज्ञान एवाकृतकर्माणो रता नराः ॥ १२ ॥
६०९
उ० इदानीमित्थं कृतब्रह्मोपासनस्य योगिनः शरीरपा-
तोत्तरकाले यद्भवति तदाह । वायुरनिलम् । वायुग्रहणमि-
न्द्रियाण्येकादश महाभूतानि पञ्च जीवात्मैकः एवं सप्तदश-
म० ये तु कर्मनिष्ठाः कर्म कुर्वन्त एव जिजीविषन्ति
तान्प्रत्युच्यते । विद्याविद्ययोः समुच्चिचीषया प्रत्येकं निन्दो - । कलिङ्गोपलक्षणार्थं । वायुः प्राणोऽनिलं स्वकीयां प्रकृतिमा-
च्यते । विद्याया अन्या अविद्या कर्म । ये जना अविद्यामग्नि पद्यते अमृतं परं ब्रह्म तद्धि तद्विज्ञाय संपद्यते । अथेदं
होत्रादिलक्षणां केवलामुपासते स्वर्गार्थानि कर्माणि केवलमनु- स्थूलशरीरं कीदृशं तदा भवति । भस्मान्तं भस्मैव भवति
तिष्ठन्ति ते अन्धमदर्शनात्मकं तमोऽज्ञानं प्रविशन्ति । संसार- कृतप्रयोजनकत्वात् । इदानीं योगिनः आलम्बन भूतमक्षरं
परम्परामनुभवन्तीत्यर्थः । ततस्तस्मादन्धात्मकात्तमसो भूय इव कथ्यते । ॐ इति नाम वा प्रतिमा वा ब्रह्मणः । इदानीम-
बहुतरमेव तमः ते प्रविशन्ति । ये उ ये पुनर्विद्यायामात्मज्ञाने । न्तकाले योगी स्मरणं करोति । ऋतो स्मर । योऽग्निर्ब्रह्म-
देवताज्ञाने एव रताः कर्माणि हिला कर्मीकरणे प्रत्यवायोत्प- । चर्यादारभ्य परिचरितः सः मनःश्वासरूपेणावस्थितः संबो-
त्यान्तःकरणशुद्ध्यभावेन ज्ञानानुदयादिति भावः ॥ १२ ॥
त्रयोदशी ।
अ॒न्यदे॒वाहुवि॒द्याया॑ अ॒न्यदा॑हु॒रवि॑द्यायाः । इति॑
शुश्रुम॒ धीरा॑णा॒ ये न॒स्तद्वैचचक्षि॒रे ॥ १३ ॥
1
उ० अन्यदेव । अन्यदेव फलमाहुः विद्यायाः । आत्म-
ज्ञानादन्यच्च आहुः अविद्यायाः । कर्मण इति शुश्रुमेत्यादि-
व्याख्यातम् ॥ १३ ॥
म० तयोः फलभेदमाह । विद्याया आत्मज्ञानस्य फलम-
न्यदेवाहुरमृतरूपम् । अविद्यायाः कर्मणश्च फलं पितृलोकरूप-
मन्यदेवाहुः । धीराः । 'कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोक '
इति श्रुतेः । ये धीराः धीमन्तः आचार्याः नोऽस्मभ्यं ज्ञानं
कर्म च विचचक्षिरे व्याचख्युः । तदुक्तमित्येवं धीराणां वचः
शुश्रुम श्रुतवन्तः ॥ १३ ॥
चतुर्दशी ।
वि॒द्यां चावि॑द्या॑ च॒ यस्तद्वेद॒भय॑ स॒ह । अवि॑-
द्यया मृत्युं त्वा॑ वि॒द्यया॒मृत॑मभुते ॥ १४ ॥
उ० विद्यां च आत्मज्ञानं च अविद्यां कर्म च यस्तदु-
भयं वेद जानाति सह एकीभूतं कर्मकाण्डं ज्ञानकाण्डस्य
गुणभूतम् अथ कर्मकाण्डं ज्ञानकाण्डं च एकीकृत्य अविद्यया
कर्मकाण्डेन मृत्युं तीत्वोंत्तीर्य कृतकृत्यो भूत्वा विद्यया
ब्रह्मपरिज्ञानेनामृतत्वं मोक्षमक्षुते प्राप्नोति ॥ १४॥
म० समुच्चयमाह । विद्यां देवताज्ञानं अविद्यां कर्म च तदु-
भयं विद्याविद्यारूपं द्वयं यः सह वेद एकीकृत्य वेद एकेन
पुरुषेणानुष्ठेयं जानाति । कर्मकाण्डं ज्ञानकाण्डस्य गुणभूतमित्यर्थः ।
सोऽविद्ययाग्निहोत्रादिकर्मणा मृत्युं स्वाभाविककर्मज्ञानं मृत्युश-
ब्दवाच्यं तीर्त्वात्तार्यान्तः शुद्ध्या कृतकृत्यो भूला विद्यया देवता-
ध्यते । हे क्रतो, मां स्मर इदानीमुपस्थितः प्रत्युपकारस्य
काल इत्यभिप्रायः । ऋतुर्वा यज्ञः संबोध्यते । क्रतो स्मर
क्लिवे स्मर क्लृप्ताय लोकाय स्मर । कृतं स्मर मया यत्कृतं
तत्स्मर ॥ १५ ॥
म० अथ कृतोपासनो योगी अन्तकाले प्रार्थयते । द्वे
यजुषी । अथेदानीं परोष्यतो मम वायुः प्राणः । वायुग्रहणं
सप्तदशकलिङ्गोपलक्षणार्थम् । सप्तदशात्मकलिङ्गरूपः प्राणो-
ऽध्यात्मपरिच्छेदं हिलाधिदैवतरूपं सर्वात्मकममृतं सूत्रात्मानम-
निलं वायुं प्रतिपाद्यतामिति वाक्यशेषः । ' वायुर्वाव गौतम
सूत्रं वायुना गौतम सूत्रेणेदं सर्वं संदृब्धम्' (बृह॰ माध्य•
३ । ५ । ) इति श्रुतेः ज्ञानकर्म संस्कृतं लिङ्गमुत्क्रामत्वित्यर्थः ।
अथ इदं स्थूलं शरीरमनौ हुतं सत् भस्मान्तं भस्मरूपं भूयात् ।
भस्मान्तः स्वरूपं यस्य तत्कृतप्रयोजनत्वात् । अथ योगिनोऽव-
लम्बभूतमक्षरमुच्यते । ओमिति ब्रह्मणः प्रतिमा नाम वा ।
अस्य ब्रह्म ऋषिः गायत्रीच्छन्दः परमात्मा देवता वेदारम्भ
होमे शान्तिपुष्टिकर्मसु काम्येषु नैमित्तिकेष्वपि कर्मसु
-
योगः । अप्रतीकात्मकत्वात्सत्यात्मकमभ्याख्यं ब्रह्माभेदेनोच्यते ।
हे ओम्, हे तो संकल्पात्मक, स्मर यन्मम स्मर्तव्यं तस्यायं
कालः प्रत्युपस्थितोऽतः स्मर । यस्त्वं ब्रह्मचर्ये गार्हपत्ये च मया
परिचरितस्तत् स्मर । क्लिबे स्मर कल्प्यते भोगायेति क्लृप् लोकः
तस्मै स्मर । जशादेश आर्षः 'छन्दस्युभयथा' इति पदान्त-
वात् । मयास्मै अयं लोको दातव्यस्तस्मै क्लृप्ताय लोकाय स्मर ।
कृतं स्मर यन्मया बाल्यप्रभृत्यनुष्ठितं कर्म तच स्मर । स्मरेत्य -
स्यावृत्तिरादरार्था । 'ऋतो इत्यादि त्रिभिर्यजुर्भिरन्ते यज्ञान्योगी
स्मारयति' (अनु० ४ । ९ ) इति कात्यायनः ॥ १५ ॥
षोडशी ।
अग्ने॒ नय॑ सु॒पथा॑ रा॒ये अ॒स्मान्वश्वा॑नि देव
ज्ञानेनाभृतं देवतात्मभावमते प्राप्नोति 'तद्धि अमृतमुच्यते व॒युना॑नि वि॒द्वान् । युयुध्य॒स्मज्जु॑हु॒राणमेन॒ भूयि॑ष्ठां
यद्देवतात्मगमनम्' इति श्रुतेः ॥ १४ ॥
पञ्चदशी ।
वा॒युरनि॑लम॒मृत॒मये॒दं भस्मा॑न्त॒ शरी॑रम् ।
ओ३म् क्रत स्मर क्क्रि॒बे स्मर कृ॒त स्म॑ ॥ १५ ॥
७७ य० उ०
ते॒ नम॑तिं विधेम ॥ १६ ॥
उ० अग्ने नय । अग्ने, नय सुपथा देवयानेन मार्गेण
राये मुक्तिलक्षणाय धनायास्मान् विश्वानि सर्वाणि । देव
दानादिगुणयुक्त, वयुनानि प्रज्ञानानि विद्वाञ्जानानः युयोधि