2026-02-20 06:10:20 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
१,
६०६
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
[ चत्वारिंशोऽध्यायः ४० ]
अतिक्रम्य गच्छति । तथाच तिष्ठत् सर्वत्र स्थितम् । सर्वश- यज्ञहोमादीनि यस्मिन् दधाति स्थापयति 'स्वाहा वाते धाः'
1
क्तित्वं सर्वगतत्वं चानेन व्यख्यायते । तस्मिन्नपः । अत्रापि
यदो वृत्तिः अस्मिंश्चापः कर्माणि मातरिश्वा वायुः दधाति स्था-
पयति । सर्वाणि कर्माणि यज्ञदानहोमादीनि समिष्टयजूंषि
वायौ स्थाप्यन्ते । स्वाहा वातेधा इति वायोः प्रतिष्ठत्वाभि-
धानात् । समष्टिव्यष्टिरूपो ासाविति वायुरपि यस्मिन्क-
मणि स्थापयति । यागहोमादीनां परमं निधानमित्यर्थः ॥४॥
स्थस्य मनसो
( ८ । २१ ) इति समिष्टयजुषि वायुस्थत्वोक्तः कर्माणि ताव-
द्वायौ स्थाप्यन्ते समष्टिरूपोऽसौ वायुरपि यस्मिन्कर्माणि स्थाप
यति । यागहोमदानादिकर्मणां परमं निधानमित्यर्थः ॥ ४ ॥
पञ्चमी ।
तदे॑जति॒ तन्नैज॑ति॒ तद्दुरे तद्व॑न्ति॒के । तद॒न्तर॑स्य॒
सर्वस्यास्य
बाह्यतः ॥ ५ ॥
सर्व॑स्य॒ तद्
उ० एवं कारणरूपमात्मानमुद्दिश्य अथेदानीं कार्यरू-
पेणोद्दिशति । तदेजति अनुष्टुभस्तिस्रः । तदेव सर्वप्राणिरू-
पेणावस्थितं सत् एजति कम्पवद्भवति क्रियावद्भवति । तन्नै-
जति तदेव च न चलति स्थावररूपावस्थितं सत् । तद्दूरे
तदेव च दूरे आदित्यनक्षत्रादिरूपेणावस्थितम् । तत् उ
अन्तिके । उः समुच्चये । तदेव च अन्तिके पृथिव्यादिरु-
पेणावस्थितम् । 'सर्वं खल्विदं ब्रह्मे 'त्येतदर्शनार्थों ग्रन्थः ।
तदन्तरस्य सर्वस्य । तदेव च अस्य सर्वस्य प्राणिजातस्य
विज्ञानघनरूपेणावस्थितं सत् अन्तर्मध्यत आस्ते । तदु सर्व-
स्यास्य बाह्यतः । तदेव च सर्वस्यास्य प्राणिजातस्य बाह्यतः
जनरूपेणावस्थितमास्ते । चेतनाचेतनरूपमनन्तं सर्वगं ब्र•
ह्येत्यर्थः । अस्या उपासनाया अर्चिराद्यनुचिन्तनं नास्तीत्येवं
केचिदाहुः इहैव ब्रह्मप्राप्तेः ॥ ५ ॥
1
म० मुमुक्षुभिर्यादृशं ब्रह्मात्मत्वेनोपास्यं यस्याज्ञानात्संसार-
स्तदात्मखरूपमाह । त्रिष्टुप्छन्दस्केयमृक् । यत् ब्रह्म अनेजत्
'एज कम्पने' न एजतीत्यनेजत् अचलत् स्वावस्थाप्रच्युतिः
कम्पनं तद्रहितम् । सदैकरूपमित्यर्थः । एकमद्वितीयं सर्वभूतेषु
विज्ञानघनरूपेण । मनसः संकल्पादिलक्षणाज्जवीयः वेगवत्तरम्
जवोऽस्यास्तीति जववत् अत्यन्तं जववत् जवीयः । ईयसुनि
कृंते 'विन्मतोर्लुक्' ( पा० ५ । ३ । ६५ ) इति मतुपो
लुक् । नन्वनेजद्वेगवतोर्विरोधः । मैवम् निरुपाधित्वेनानेजत्
संकल्पविकल्परूपान्तःकरणस्योपाधेरनुवर्तनाज्जविष्ठम् । देह-
दूरस्थब्रह्मलोकादि संकल्पनं क्षणमात्राद्भव
तीति मनो वेगवत्तरं लोके प्रसिद्धम् । मनसि दूरं गच्छ-
त्यात्मचैतन्यावभासः प्रथमप्राप्त इव गृह्यते अतो मनसो जवीय
इत्युक्तम् । देवा द्योतनात्म काश्चक्षुरादीन्द्रियाणि एनत्
प्रकृतमात्मतत्त्वं नाप्नुवन् न प्राप्तवन्तः । चक्षुरादिभ्यो मनो
जवीयः । अतो मनोव्यापारे व्यवहितत्वादात्मन आभासमा-
त्रमपि देवानां गोचरो न भवतीत्यर्थः । यतः पूर्वमर्शत् वेगव-
मनसोऽपि प्रथममेव गच्छत् । 'ऋश गतौ' व्योमवद्यापित्वात्स-
वैसंसारधर्मवर्जितं तदात्मतत्त्वं निरुपाधिकेन स्वरूपेणाविक्रिय-
म्रेव सदुपाधिकृताः सर्वाः संसारविक्रिया अनुभवतीवेत्यविवे-
किनां प्रतिदेद्दमनेकमिव प्रतिभासत इति भावः । यद्वा पूर्वं
पूर्वमपि विद्यमानम् । अर्शत् 'रिश हिंसायां' रिशति नश्यति
रिशत् न रिशदरिशत् अर्शत् । धातोरिकारलोपश्छान्दसः ।
किंच तत् । तदः स्थाने यदो वृत्तिः । यदात्मतत्त्वं धावतो द्रुतं
मच्छतोऽन्यान् मनोवागिन्द्रियादीनात्मविलक्षणान् अत्येति
अतीत्य गच्छतीव । कीदृशम् । तिष्ठत् स्वयमविक्रियमेव सद्र-
च्छतीव । मातरि अन्तरिक्षे श्वयति गच्छतीति मातरिश्वा
वायुः तस्मिन्नित्यचैतन्यस्वभावे आत्मतत्त्वे सति अपः कर्माणि
दधाति धारयति कार्यकारणजातानि यस्मिन्नोतानि प्रोतानि
यः सूत्रसंज्ञः सर्वस्य जगतो विधारयिता सर्वप्राणभृत्क्रियात्मकः खल्विदं ब्रह्म' इति श्रुतेः । अस्य सर्वस्य प्राणिजातस्यान्तर्मध्ये
सोऽपि वायुः प्राणिनां चेष्टालक्षणानि अग्निरविमेघादीनां ज्वल- तदेवास्ते विज्ञानघनरूपेण । अस्य सर्वस्य बहिः तदु तदेव
नदहन प्रकाशाभिवर्षणादीनि च कर्माणि यस्मिन् ब्रह्मणि सत्ये - जडरूपत्वात् । चेतनाचेतनरूपमनन्तं ब्रह्मेत्यर्थः । एतदुपासि-
व दधाति विभजति धारयति वा । 'भीषास्माद्वातः पवते भीषो- तुरर्चिरादिमार्गेण गमनं नास्ति इहैव ब्रह्मप्राप्तेः । 'न तस्य प्राणा
देति सूर्यः' ( तै० आर० ८ ।८ ) इत्यादिश्रुतेः । सर्वा हि उत्क्रामन्त्यत्रैव समवलीयन्ते ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति' इति श्रुतेः ५
कार्यकारणादिक्रियाः सर्वास्पदे नित्यचैतन्यरूपे ब्रह्मणि सत्येव
षष्ठी ।
भवन्तीत्यर्थः । यद्वा मातरिश्वा वायुरपः कर्माणि आप्यन्ते
प्राप्यन्ते सुखदुःखानि याभिस्ता आपः कर्माणि 'आनोतेर्हखश्च'
1
।
।
म० रहस्यं सकृदुक्तं चित्ते नायातीति पूर्वमन्त्रोक्तमप्यर्थं
पुनर्वेदति । तत् प्रकृतमात्मतत्त्वमेजति चलति । तदेव च न
एजति खतो नैव चलति । अचलमेव सत् मूढदृष्ट्या चलतीवे-
त्यर्थः । किंच तत् दूरे अविदुषामन्दकोट्याप्यप्राप्यत्वाद् दूरे
इवेत्यर्थः । तत् उ तदेव अन्तिके समीपे । विदुषामात्मत्वेन
भासमानत्वान्न केवलं दूरेऽन्तिके च । अस्य सर्वस्य नामरूप -
क्रियात्मक जगतोऽन्तरभ्यन्तरे तदेव । अस्य सर्वस्य बाह्यतः
बहिरपि तदु तदेव ब्रह्म नभोवव्यापकत्वात् । अस्य मन्त्रस्यार्था-
न्तरम् । यथा पूर्वमन्त्रेण कारणरूपमात्मानमुद्दिश्य कार्यरूपमु-'
द्दिशति -- तदेजति । तिस्रोऽनुष्टुभः । तत् आत्मतत्वमेजति
सर्वजन्तुरूपेण स्थितं सत् कम्पते क्रियावद्भवति । तदेव च न
एजति स्थावररूपावस्थं न चलति । तदेव दूरे आदित्यनक्षत्रा-
दिरूपेण स्थितत्वात् । तदु अन्तिके समीपे धरादिरूपत्वात् 'सर्व
यस्तु सर्वा॑णि भू॒तान्य॒त्मन्ने॒त्रानु॒पश्य॑ति । सर्व॒
ह
( उणा० २ । ५९ ) इति क्विप् धातोर्हखश्च । तानि कर्माणि । भूतेषु चात्मानं ततो न विचिकित्सति ॥ ६ ॥
1
६०६
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
[ चत्वारिंशोऽध्यायः ४० ]
अतिक्रम्य गच्छति । तथाच तिष्ठत् सर्वत्र स्थितम् । सर्वश- यज्ञहोमादीनि यस्मिन् दधाति स्थापयति 'स्वाहा वाते धाः'
1
क्तित्वं सर्वगतत्वं चानेन व्यख्यायते । तस्मिन्नपः । अत्रापि
यदो वृत्तिः अस्मिंश्चापः कर्माणि मातरिश्वा वायुः दधाति स्था-
पयति । सर्वाणि कर्माणि यज्ञदानहोमादीनि समिष्टयजूंषि
वायौ स्थाप्यन्ते । स्वाहा वातेधा इति वायोः प्रतिष्ठत्वाभि-
धानात् । समष्टिव्यष्टिरूपो ासाविति वायुरपि यस्मिन्क-
मणि स्थापयति । यागहोमादीनां परमं निधानमित्यर्थः ॥४॥
स्थस्य मनसो
( ८ । २१ ) इति समिष्टयजुषि वायुस्थत्वोक्तः कर्माणि ताव-
द्वायौ स्थाप्यन्ते समष्टिरूपोऽसौ वायुरपि यस्मिन्कर्माणि स्थाप
यति । यागहोमदानादिकर्मणां परमं निधानमित्यर्थः ॥ ४ ॥
पञ्चमी ।
तदे॑जति॒ तन्नैज॑ति॒ तद्दुरे तद्व॑न्ति॒के । तद॒न्तर॑स्य॒
सर्वस्यास्य
बाह्यतः ॥ ५ ॥
सर्व॑स्य॒ तद्
उ० एवं कारणरूपमात्मानमुद्दिश्य अथेदानीं कार्यरू-
पेणोद्दिशति । तदेजति अनुष्टुभस्तिस्रः । तदेव सर्वप्राणिरू-
पेणावस्थितं सत् एजति कम्पवद्भवति क्रियावद्भवति । तन्नै-
जति तदेव च न चलति स्थावररूपावस्थितं सत् । तद्दूरे
तदेव च दूरे आदित्यनक्षत्रादिरूपेणावस्थितम् । तत् उ
अन्तिके । उः समुच्चये । तदेव च अन्तिके पृथिव्यादिरु-
पेणावस्थितम् । 'सर्वं खल्विदं ब्रह्मे 'त्येतदर्शनार्थों ग्रन्थः ।
तदन्तरस्य सर्वस्य । तदेव च अस्य सर्वस्य प्राणिजातस्य
विज्ञानघनरूपेणावस्थितं सत् अन्तर्मध्यत आस्ते । तदु सर्व-
स्यास्य बाह्यतः । तदेव च सर्वस्यास्य प्राणिजातस्य बाह्यतः
जनरूपेणावस्थितमास्ते । चेतनाचेतनरूपमनन्तं सर्वगं ब्र•
ह्येत्यर्थः । अस्या उपासनाया अर्चिराद्यनुचिन्तनं नास्तीत्येवं
केचिदाहुः इहैव ब्रह्मप्राप्तेः ॥ ५ ॥
1
म० मुमुक्षुभिर्यादृशं ब्रह्मात्मत्वेनोपास्यं यस्याज्ञानात्संसार-
स्तदात्मखरूपमाह । त्रिष्टुप्छन्दस्केयमृक् । यत् ब्रह्म अनेजत्
'एज कम्पने' न एजतीत्यनेजत् अचलत् स्वावस्थाप्रच्युतिः
कम्पनं तद्रहितम् । सदैकरूपमित्यर्थः । एकमद्वितीयं सर्वभूतेषु
विज्ञानघनरूपेण । मनसः संकल्पादिलक्षणाज्जवीयः वेगवत्तरम्
जवोऽस्यास्तीति जववत् अत्यन्तं जववत् जवीयः । ईयसुनि
कृंते 'विन्मतोर्लुक्' ( पा० ५ । ३ । ६५ ) इति मतुपो
लुक् । नन्वनेजद्वेगवतोर्विरोधः । मैवम् निरुपाधित्वेनानेजत्
संकल्पविकल्परूपान्तःकरणस्योपाधेरनुवर्तनाज्जविष्ठम् । देह-
दूरस्थब्रह्मलोकादि संकल्पनं क्षणमात्राद्भव
तीति मनो वेगवत्तरं लोके प्रसिद्धम् । मनसि दूरं गच्छ-
त्यात्मचैतन्यावभासः प्रथमप्राप्त इव गृह्यते अतो मनसो जवीय
इत्युक्तम् । देवा द्योतनात्म काश्चक्षुरादीन्द्रियाणि एनत्
प्रकृतमात्मतत्त्वं नाप्नुवन् न प्राप्तवन्तः । चक्षुरादिभ्यो मनो
जवीयः । अतो मनोव्यापारे व्यवहितत्वादात्मन आभासमा-
त्रमपि देवानां गोचरो न भवतीत्यर्थः । यतः पूर्वमर्शत् वेगव-
मनसोऽपि प्रथममेव गच्छत् । 'ऋश गतौ' व्योमवद्यापित्वात्स-
वैसंसारधर्मवर्जितं तदात्मतत्त्वं निरुपाधिकेन स्वरूपेणाविक्रिय-
म्रेव सदुपाधिकृताः सर्वाः संसारविक्रिया अनुभवतीवेत्यविवे-
किनां प्रतिदेद्दमनेकमिव प्रतिभासत इति भावः । यद्वा पूर्वं
पूर्वमपि विद्यमानम् । अर्शत् 'रिश हिंसायां' रिशति नश्यति
रिशत् न रिशदरिशत् अर्शत् । धातोरिकारलोपश्छान्दसः ।
किंच तत् । तदः स्थाने यदो वृत्तिः । यदात्मतत्त्वं धावतो द्रुतं
मच्छतोऽन्यान् मनोवागिन्द्रियादीनात्मविलक्षणान् अत्येति
अतीत्य गच्छतीव । कीदृशम् । तिष्ठत् स्वयमविक्रियमेव सद्र-
च्छतीव । मातरि अन्तरिक्षे श्वयति गच्छतीति मातरिश्वा
वायुः तस्मिन्नित्यचैतन्यस्वभावे आत्मतत्त्वे सति अपः कर्माणि
दधाति धारयति कार्यकारणजातानि यस्मिन्नोतानि प्रोतानि
यः सूत्रसंज्ञः सर्वस्य जगतो विधारयिता सर्वप्राणभृत्क्रियात्मकः खल्विदं ब्रह्म' इति श्रुतेः । अस्य सर्वस्य प्राणिजातस्यान्तर्मध्ये
सोऽपि वायुः प्राणिनां चेष्टालक्षणानि अग्निरविमेघादीनां ज्वल- तदेवास्ते विज्ञानघनरूपेण । अस्य सर्वस्य बहिः तदु तदेव
नदहन प्रकाशाभिवर्षणादीनि च कर्माणि यस्मिन् ब्रह्मणि सत्ये - जडरूपत्वात् । चेतनाचेतनरूपमनन्तं ब्रह्मेत्यर्थः । एतदुपासि-
व दधाति विभजति धारयति वा । 'भीषास्माद्वातः पवते भीषो- तुरर्चिरादिमार्गेण गमनं नास्ति इहैव ब्रह्मप्राप्तेः । 'न तस्य प्राणा
देति सूर्यः' ( तै० आर० ८ ।८ ) इत्यादिश्रुतेः । सर्वा हि उत्क्रामन्त्यत्रैव समवलीयन्ते ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति' इति श्रुतेः ५
कार्यकारणादिक्रियाः सर्वास्पदे नित्यचैतन्यरूपे ब्रह्मणि सत्येव
षष्ठी ।
भवन्तीत्यर्थः । यद्वा मातरिश्वा वायुरपः कर्माणि आप्यन्ते
प्राप्यन्ते सुखदुःखानि याभिस्ता आपः कर्माणि 'आनोतेर्हखश्च'
1
।
।
म० रहस्यं सकृदुक्तं चित्ते नायातीति पूर्वमन्त्रोक्तमप्यर्थं
पुनर्वेदति । तत् प्रकृतमात्मतत्त्वमेजति चलति । तदेव च न
एजति खतो नैव चलति । अचलमेव सत् मूढदृष्ट्या चलतीवे-
त्यर्थः । किंच तत् दूरे अविदुषामन्दकोट्याप्यप्राप्यत्वाद् दूरे
इवेत्यर्थः । तत् उ तदेव अन्तिके समीपे । विदुषामात्मत्वेन
भासमानत्वान्न केवलं दूरेऽन्तिके च । अस्य सर्वस्य नामरूप -
क्रियात्मक जगतोऽन्तरभ्यन्तरे तदेव । अस्य सर्वस्य बाह्यतः
बहिरपि तदु तदेव ब्रह्म नभोवव्यापकत्वात् । अस्य मन्त्रस्यार्था-
न्तरम् । यथा पूर्वमन्त्रेण कारणरूपमात्मानमुद्दिश्य कार्यरूपमु-'
द्दिशति -- तदेजति । तिस्रोऽनुष्टुभः । तत् आत्मतत्वमेजति
सर्वजन्तुरूपेण स्थितं सत् कम्पते क्रियावद्भवति । तदेव च न
एजति स्थावररूपावस्थं न चलति । तदेव दूरे आदित्यनक्षत्रा-
दिरूपेण स्थितत्वात् । तदु अन्तिके समीपे धरादिरूपत्वात् 'सर्व
यस्तु सर्वा॑णि भू॒तान्य॒त्मन्ने॒त्रानु॒पश्य॑ति । सर्व॒
ह
( उणा० २ । ५९ ) इति क्विप् धातोर्हखश्च । तानि कर्माणि । भूतेषु चात्मानं ततो न विचिकित्सति ॥ ६ ॥
1