2026-02-20 06:10:18 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
उवटभाष्य-महीधरभाष्यसंवलिता ।
६०३
योग्यत्वात् । अथ मन्त्रार्थः । य एते उग्रादिनामकाः सप्त मरुतः महादेवं देवं प्रीणामि । पर्शषः पार्श्वस्थीनि । वनिष्ठुः स्थूलात्रं
तेभ्यः स्वाहा सुहुतमस्तु । उग्रः उत्कृष्टः । बिभेत्यस्मादसौ । तेनोग्रं देवं प्रीणामि । वसिष्ठहनुः वसिष्ठस्य देवस्य हनुः कपो-
भीमः । ध्वनति शब्दं करोतीति ध्वान्तः । धूनयति कम्पयति । लैकदेशो ज्ञातव्यः । यद्वा वसिष्ठा या हनुः कपोलाधोदेशः
शत्रूनिति धुनिः । सहते शत्रूनभिभवति ससह्वान् 'सहतेः 'तत्परा हनुः' इत्यमरः । तत्परा कपोलाधोभागस्था हत्याहार -
क्वसुश्च' ( पा० ३ । २ । १०७ ) इति वसुप्रत्ययः । संहिताया- मिति हनुः लिङ्गव्यत्ययः । वसिष्ठहन्वा कोशाभ्यां कोशो - हृदय-
मभ्यासदीर्घश्छान्दसः । अभियुनक्ति अस्मत्संमुखं योगं प्राप्नो- कोशः तत्स्थाभ्यां मांसपिण्डाभ्यां च शिङ्गीनि शिङ्गिसंज्ञानि
तीत्यभियुग्वा । 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते ' ( पा० ३ । २ । ७५) दैवतानि प्रीणामि ॥ ८ ॥
इति युजेः क्वनिप्प्रत्ययः । विक्षिपः विविधं क्षिपति रिपूनिति
विक्षिपः 'इगुपध-' ( पा० ३ । १ । १३५ ) इति कप्रत्ययः ॥ ७॥
अष्टमी ।
अ॒ग्नि हृद॑येना॒शनि्॑ हृदया॒ाघ्रेण॑ पशु॒पति॑ कृ॒त्स॒-
हृद॑येन भ॒व॑ य॒क्ता । श॒त्रे॑ मत॑स्नाभ्या॒मीशनं॑ म॒न्युना॑
महादे॒वम॑न्तः परा॒व्येना॒द्रं॑ दे॒वं व॑नि॒ष्ठुना॑ वसिष्ठ॒हनुः
शिङ्गनि श्याभ्या॑म् ॥ ८ ॥
० अग्निं हृदयेन । आश्वमेधिकं आ अध्याय समाप्तेः ।
भरण्येऽध्येयत्वादिह पाठः । द्वे कण्डिके श्रुतिर्देवताश्वावयव-
संबन्धविधानात् ॥ ८ ॥
।
नवमी ।
उ॒ग्रं लोहि॑तेन मि॒त्र सौत्र॑त्येन रु॒द्रं दत्रैत्ये॒नेन्द्रे॑
प्रक्रीडेन॑ म॒रुतो॒ बल॒न साध्यान्य॒मुदा॑ । भ॑वस्य॒
कण्ड्य॑ रु॒द्रस्या॑न्त पा॒ये॑ म॑हादे॒वस्य॒ यच्छ॒र्वस्य॑
वनि॒ष्ठुः प॑शु॒पते॑ः पुरीतन् ॥ ९ ॥
उ०
'उप्रेति स्पष्टार्थः ॥ ९॥
1
म० लोहितेनासृजा उग्रं देवं प्रीणामि । शोभनं व्रतं कर्म
यस्य स सुव्रतस्तस्य भावः सौत्रत्यं शोभनगत्यादि कर्म कर्तृवं
तेन मित्रं देवं प्रीणामि । दुष्टं स्खलनोच्छलनादि व्रतं यस्य स्
दुर्वतः तस्य भावो दौत्यम् तेन रुद्रं देवं प्रीणामि । प्रकृष्टं
क्रीडनं प्रक्रीडः तेनेन्द्रं देवं प्रीणामि । बलेन सामर्थ्यन मरुतो
देवान्प्रीणामि । प्रमुदा प्रकृष्टा मुतू हर्षः प्रमुत् तया साध्या-
न्देवान्प्रीणामि । भवस्य कण्ठ्यम् अत्र षष्ठ्यन्तो देवः अङ्गं प्रथमा-
न्तम् कण्ठ्यं कण्ठे भवं मांस भवस्यास्तु । विभक्तिव्यत्ययो वा ।
कण्ठ्येन भवं देवं प्रीणामि । एवमग्रेऽपि । पार्श्वस्यान्तर्मध्ये
भवं मांसमन्तः पाश्वर्यं तद्रुद्रस्यास्तु । यकृत् कालखण्ड महादे-
वस्यास्तु । वनिष्ठुः स्थूलान्त्रं शर्वस्यास्तु । पुरीतत् हृदयाच्छा-
दकमन्त्रं पशुपतेर्देवस्यास्तु ॥ ९ ॥
दशमी ।
म० 'विमुखाच परेभ्यो मा नो मित्र इति प्रत्यृचमनुवा
काभ्यामन्त्यां द्यावापृथिवीयामिति' (का० २० । ८ । ६ – ८ ) ।
अस्यार्थः-उप्रश्चेति मन्त्रो विमुखः ततः परेभ्यो देवताश्वाङ्गे-
भ्योऽमि हृदयेनेत्यादिभ्यश्चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वा जुहोति ।
तत्रापि पक्षद्वयम् । अग्नये स्वाहा हृदयाय स्वाहा अश-
नये स्वाहा हृदयाग्राय स्वाहा इत्यादि कात्यायनादीनामभि-
प्रायः । अग्निं हृदयेन प्रीणामि स्वाहेत्यादि हरिस्वामिमते
प्रयोगः । ततश्चाग्निं हृदयेनेत्यादीन् विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहे -
त्यन्तान्होमान्कृला मा न इत्यनुवाकाभ्यां ( २५ । २४–३९ )
षोडशाहुतीर्हुला द्यावापृथिवीभ्यां खाहेति चरमामाहुर्ति जुहो-
तीति सूत्रार्थः । ' अरण्येऽनूच्यान्हुला द्यावापृथिव्यामुत्तमामा-
लोम॑भ्यः॒ स्वाहा॒ लोम॑भ्यः॒ स्वाहा॑ त्व॒चे स्वाहा॑ ।
हुतिं जुहोती'ति श्रुतेः अरण्येऽनूच्यानरण्ये पठितानग्निं हृदये- त्वचे स्वाहा॒ लोहि॑ताय॒ स्वाहा॒ लोहि॑ताय॒ स्वाहा
नैत्यादीन्विश्वेभ्यो देवेभ्यः खाहेत्येवमन्तान्होमान्कृला यावा - मेदा॑भ्यः॒ स्वाहा॒ मेदो॑भ्यः॒ स्वाहा॑ । मा॒सेभ्य॒
पृथिवीयामुत्तमामाहुतिं जुहोतीति श्रुतेरर्थः । तथा चानुक्रमणी
'अग्निं हृदयेनाश्वमेधिकानि त्रय एवर्षिर्लोमभ्यः स्वाहेति
प्रायश्चित्ताहुतयो द्विचत्वारिंशत् (४ । ८ ) । तत्राभिं हृदयेन
उग्रं लोहितेन द्वे कण्डिके ब्राह्मणरूपे देवताश्वावयवसंबन्धवि -
धानात् । अरण्येऽध्येयत्वादिह पाठः । लोमादीन्यङ्गान्येव पठि•
तानि । आयासादयो देवता एव । अथ मन्त्रार्थः । हृदयेनाङ्गे-
मानिं देवं प्रीणामि । हृदयस्याप्रभागेनाशनिं देवं प्रीणामि ।
समप्रहृदयेन पशुपतिं देवं प्रीणामि । यक्ता यकृता कालखण्डेन
भवं प्रीणामि । 'पन्न -' ( पा० ६ । १ । ६३ ) इत्यादिना
यकृच्छब्दस्य यकन्नादेशः मतने हृदयास्थिविशेषौ ताभ्यां
शर्व देवं प्रीणामि । मन्युना अश्वसंबन्धिक्रोधेन ईशानं देवं
प्रीणामि । अन्तर्वर्तमानेन पर्शव्येन पार्श्वास्थिसंबन्धिना मांसेन
स्वाहा मासेभ्यः॒ स्वाहा॒ नाव॑भ्यः॒ स्वाहा॒
स्त्राव॑भ्यः स्वाहास्थभ्यः स्वाहा॒स्थभ्यः॒ स्वाहा॑ म॒ज्जभ्य॒ः
स्याहा॑ म॒ज्जभ्यः॒ स्वाहा॑ । रेत॑ते॒ स्वाहा॑ पा॒यवे॒
स्वाहा॑ ॥ १० ॥
उ० तथाचानुक्रमणी 'अभि' हृदयेनाश्वमेधिका तत्रत्य
एवर्षिलमभ्यः स्वाहेति प्रायश्चित्ताहुतयो द्विचत्वारिंशत् १०
- म० लोमभ्यः खाद्देति प्रायश्चित्ताहुतयो द्विचत्वारिंशत् ।
लोमादीन्यङ्गानि । लोमभ्यः स्वाहा लोमानि जुहोमीत्यर्थः ।
२, त्वचे ४, लोहिताय ६, मेदोभ्यः मेदो धातुविशेषः ८,
मांसेभ्यः १०, स्नावभ्यः स्त्रावानः स्नायवो नसा १२, अस्थभ्यः
६०३
योग्यत्वात् । अथ मन्त्रार्थः । य एते उग्रादिनामकाः सप्त मरुतः महादेवं देवं प्रीणामि । पर्शषः पार्श्वस्थीनि । वनिष्ठुः स्थूलात्रं
तेभ्यः स्वाहा सुहुतमस्तु । उग्रः उत्कृष्टः । बिभेत्यस्मादसौ । तेनोग्रं देवं प्रीणामि । वसिष्ठहनुः वसिष्ठस्य देवस्य हनुः कपो-
भीमः । ध्वनति शब्दं करोतीति ध्वान्तः । धूनयति कम्पयति । लैकदेशो ज्ञातव्यः । यद्वा वसिष्ठा या हनुः कपोलाधोदेशः
शत्रूनिति धुनिः । सहते शत्रूनभिभवति ससह्वान् 'सहतेः 'तत्परा हनुः' इत्यमरः । तत्परा कपोलाधोभागस्था हत्याहार -
क्वसुश्च' ( पा० ३ । २ । १०७ ) इति वसुप्रत्ययः । संहिताया- मिति हनुः लिङ्गव्यत्ययः । वसिष्ठहन्वा कोशाभ्यां कोशो - हृदय-
मभ्यासदीर्घश्छान्दसः । अभियुनक्ति अस्मत्संमुखं योगं प्राप्नो- कोशः तत्स्थाभ्यां मांसपिण्डाभ्यां च शिङ्गीनि शिङ्गिसंज्ञानि
तीत्यभियुग्वा । 'अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते ' ( पा० ३ । २ । ७५) दैवतानि प्रीणामि ॥ ८ ॥
इति युजेः क्वनिप्प्रत्ययः । विक्षिपः विविधं क्षिपति रिपूनिति
विक्षिपः 'इगुपध-' ( पा० ३ । १ । १३५ ) इति कप्रत्ययः ॥ ७॥
अष्टमी ।
अ॒ग्नि हृद॑येना॒शनि्॑ हृदया॒ाघ्रेण॑ पशु॒पति॑ कृ॒त्स॒-
हृद॑येन भ॒व॑ य॒क्ता । श॒त्रे॑ मत॑स्नाभ्या॒मीशनं॑ म॒न्युना॑
महादे॒वम॑न्तः परा॒व्येना॒द्रं॑ दे॒वं व॑नि॒ष्ठुना॑ वसिष्ठ॒हनुः
शिङ्गनि श्याभ्या॑म् ॥ ८ ॥
० अग्निं हृदयेन । आश्वमेधिकं आ अध्याय समाप्तेः ।
भरण्येऽध्येयत्वादिह पाठः । द्वे कण्डिके श्रुतिर्देवताश्वावयव-
संबन्धविधानात् ॥ ८ ॥
।
नवमी ।
उ॒ग्रं लोहि॑तेन मि॒त्र सौत्र॑त्येन रु॒द्रं दत्रैत्ये॒नेन्द्रे॑
प्रक्रीडेन॑ म॒रुतो॒ बल॒न साध्यान्य॒मुदा॑ । भ॑वस्य॒
कण्ड्य॑ रु॒द्रस्या॑न्त पा॒ये॑ म॑हादे॒वस्य॒ यच्छ॒र्वस्य॑
वनि॒ष्ठुः प॑शु॒पते॑ः पुरीतन् ॥ ९ ॥
उ०
'उप्रेति स्पष्टार्थः ॥ ९॥
1
म० लोहितेनासृजा उग्रं देवं प्रीणामि । शोभनं व्रतं कर्म
यस्य स सुव्रतस्तस्य भावः सौत्रत्यं शोभनगत्यादि कर्म कर्तृवं
तेन मित्रं देवं प्रीणामि । दुष्टं स्खलनोच्छलनादि व्रतं यस्य स्
दुर्वतः तस्य भावो दौत्यम् तेन रुद्रं देवं प्रीणामि । प्रकृष्टं
क्रीडनं प्रक्रीडः तेनेन्द्रं देवं प्रीणामि । बलेन सामर्थ्यन मरुतो
देवान्प्रीणामि । प्रमुदा प्रकृष्टा मुतू हर्षः प्रमुत् तया साध्या-
न्देवान्प्रीणामि । भवस्य कण्ठ्यम् अत्र षष्ठ्यन्तो देवः अङ्गं प्रथमा-
न्तम् कण्ठ्यं कण्ठे भवं मांस भवस्यास्तु । विभक्तिव्यत्ययो वा ।
कण्ठ्येन भवं देवं प्रीणामि । एवमग्रेऽपि । पार्श्वस्यान्तर्मध्ये
भवं मांसमन्तः पाश्वर्यं तद्रुद्रस्यास्तु । यकृत् कालखण्ड महादे-
वस्यास्तु । वनिष्ठुः स्थूलान्त्रं शर्वस्यास्तु । पुरीतत् हृदयाच्छा-
दकमन्त्रं पशुपतेर्देवस्यास्तु ॥ ९ ॥
दशमी ।
म० 'विमुखाच परेभ्यो मा नो मित्र इति प्रत्यृचमनुवा
काभ्यामन्त्यां द्यावापृथिवीयामिति' (का० २० । ८ । ६ – ८ ) ।
अस्यार्थः-उप्रश्चेति मन्त्रो विमुखः ततः परेभ्यो देवताश्वाङ्गे-
भ्योऽमि हृदयेनेत्यादिभ्यश्चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वा जुहोति ।
तत्रापि पक्षद्वयम् । अग्नये स्वाहा हृदयाय स्वाहा अश-
नये स्वाहा हृदयाग्राय स्वाहा इत्यादि कात्यायनादीनामभि-
प्रायः । अग्निं हृदयेन प्रीणामि स्वाहेत्यादि हरिस्वामिमते
प्रयोगः । ततश्चाग्निं हृदयेनेत्यादीन् विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहे -
त्यन्तान्होमान्कृला मा न इत्यनुवाकाभ्यां ( २५ । २४–३९ )
षोडशाहुतीर्हुला द्यावापृथिवीभ्यां खाहेति चरमामाहुर्ति जुहो-
तीति सूत्रार्थः । ' अरण्येऽनूच्यान्हुला द्यावापृथिव्यामुत्तमामा-
लोम॑भ्यः॒ स्वाहा॒ लोम॑भ्यः॒ स्वाहा॑ त्व॒चे स्वाहा॑ ।
हुतिं जुहोती'ति श्रुतेः अरण्येऽनूच्यानरण्ये पठितानग्निं हृदये- त्वचे स्वाहा॒ लोहि॑ताय॒ स्वाहा॒ लोहि॑ताय॒ स्वाहा
नैत्यादीन्विश्वेभ्यो देवेभ्यः खाहेत्येवमन्तान्होमान्कृला यावा - मेदा॑भ्यः॒ स्वाहा॒ मेदो॑भ्यः॒ स्वाहा॑ । मा॒सेभ्य॒
पृथिवीयामुत्तमामाहुतिं जुहोतीति श्रुतेरर्थः । तथा चानुक्रमणी
'अग्निं हृदयेनाश्वमेधिकानि त्रय एवर्षिर्लोमभ्यः स्वाहेति
प्रायश्चित्ताहुतयो द्विचत्वारिंशत् (४ । ८ ) । तत्राभिं हृदयेन
उग्रं लोहितेन द्वे कण्डिके ब्राह्मणरूपे देवताश्वावयवसंबन्धवि -
धानात् । अरण्येऽध्येयत्वादिह पाठः । लोमादीन्यङ्गान्येव पठि•
तानि । आयासादयो देवता एव । अथ मन्त्रार्थः । हृदयेनाङ्गे-
मानिं देवं प्रीणामि । हृदयस्याप्रभागेनाशनिं देवं प्रीणामि ।
समप्रहृदयेन पशुपतिं देवं प्रीणामि । यक्ता यकृता कालखण्डेन
भवं प्रीणामि । 'पन्न -' ( पा० ६ । १ । ६३ ) इत्यादिना
यकृच्छब्दस्य यकन्नादेशः मतने हृदयास्थिविशेषौ ताभ्यां
शर्व देवं प्रीणामि । मन्युना अश्वसंबन्धिक्रोधेन ईशानं देवं
प्रीणामि । अन्तर्वर्तमानेन पर्शव्येन पार्श्वास्थिसंबन्धिना मांसेन
स्वाहा मासेभ्यः॒ स्वाहा॒ नाव॑भ्यः॒ स्वाहा॒
स्त्राव॑भ्यः स्वाहास्थभ्यः स्वाहा॒स्थभ्यः॒ स्वाहा॑ म॒ज्जभ्य॒ः
स्याहा॑ म॒ज्जभ्यः॒ स्वाहा॑ । रेत॑ते॒ स्वाहा॑ पा॒यवे॒
स्वाहा॑ ॥ १० ॥
उ० तथाचानुक्रमणी 'अभि' हृदयेनाश्वमेधिका तत्रत्य
एवर्षिलमभ्यः स्वाहेति प्रायश्चित्ताहुतयो द्विचत्वारिंशत् १०
- म० लोमभ्यः खाद्देति प्रायश्चित्ताहुतयो द्विचत्वारिंशत् ।
लोमादीन्यङ्गानि । लोमभ्यः स्वाहा लोमानि जुहोमीत्यर्थः ।
२, त्वचे ४, लोहिताय ६, मेदोभ्यः मेदो धातुविशेषः ८,
मांसेभ्यः १०, स्नावभ्यः स्त्रावानः स्नायवो नसा १२, अस्थभ्यः