2026-02-20 06:10:18 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
1
:
६०२
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
[ एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ३९ ]
उ० मनसः कामम् । पूर्णाहुतिहोमः अनुष्टुप् श्रीदेवत्या घृतस्यावर्तनम् तदा मरुद्देवत्यः तत्र भेदे मरुद्भ्यः स्वाहेति
यजमानाशीः । मनसः कामं कामप्राप्तिः । आकूतिं आक- जुहोति । मैत्रः शरसि संताय्यमाने पयोऽवसेके योपरि तरिका
वनम् । आत्मनो धर्मो मनसः संयोगे सति जायते । वाचः जायते सा शरः शब्देनोच्यते तस्मिन् संताय्यमाने मध्य-
सत्यम् । यष्टव्यं मयेत्यादि । अशीय प्राप्नुयाम् । अनया माने मैत्रो मित्रदेवत्यः 'तायृ पालनसंतल्योः कर्मणि यकि
पूर्णाहुत्या । किंच । पशूनां रूपं पशूपकारः । अन्नस्य रसः । । शानचि रूपम् । तत्र शरआदिहरणात् प्राक् भेदे मित्राय
यशश्च श्रीश्व श्रयतां आश्रयन्तु । मयि मामिति विभ स्वाहेति जुहोति । वायव्यो ह्रियमाणः । आहवनीयं हियमाणो
क्तिव्यत्ययो वा । यन्महावीर भेदनेनापचितं तत्सर्वमुपचीय होमात्प्राक् वायुदेवतः तत्र मेदे वायवे स्वाहेति जुहोति ।
तामित्यर्थः ॥ ४ ॥
आमेयो हूयमानः । हूयमानो धर्मोऽग्निदैवतः तत्र तद्भेदे
अमये खाहेति जुहोति । वाग्घुतः हुतो हुतहोमादूर्ध्वं प्रागुक्त-
रघर्मारम्भात् वाक् वाग्दैवतः तत्र भेदे वाचे स्वाहेति जुहोति ।
एता आहुतयः सकृद्गृहीताज्यैः ॥ ५ ॥
म०द्वितीयः पूर्णाहुतिमन्त्रः। अहं मनसः काममभिला-
षम् । आकुञ्चनमाकूतिः प्रयत्नस्तं चाशीय प्राप्नुयाम् । वाचः
सत्यं चाशीय मद्वाक् सत्यं वदतु । मयि एतत्सर्वं श्रयतां तिष्ठतु ।
पशूनां रूपं पशुसंबन्धिनी शोभा अन्नस्य रसः स्वादुलम् यशः
कीर्तिः श्रीलक्ष्मीश्च ॥ ४ ॥
पञ्चमी ।
प्र॒जाप॑तिः स॑चि॒यमा॑णः स॒म्राट् संभृ॑तो वैश्वदे॒वः
स॑स॒न्नो घ॒र्मः प्रवृ॑त्त॒स्तेन॒ उद्य॑त आश्वा॒नः पय॑
स्थानी॒यमा॑ने ौष्णो वि॑िष्य॒न्द्रमा॑ने मारु॒तः क्रुथ॑न् ।
मै॒त्रः शर॑सि स॑ता॒य्यमा॑ने वाय॒व्य॒ प्रि॒यमा॑ण आग्ने॒यो
हु॒यमा॑नो॒ वाग्घुतः ॥ ५ ॥
षष्ठी ।
स॒वि॒ता प्र॑थ॒मेऽह॑न्न॒ग्निर्द्वतीये॑ वा॒युस्तृ॒तीय॑ आदि॒
त्यञ्च॑तुर्थे च॒न्द्रमा॑ः पञ्च॒म ऋतुः षष्ठे म॒रुतः॑ सप्त॒मे
वृ॒ह॒स्पति॑रथ॒मे मि॒त्रो न॑व॒मे वरु॑णो दश॒म इन्द्र॑ एका-
द॒शे विश्वे॑दे॒वा द्वा॑द॒शे ॥ ६ ॥
उ० सविता प्रथमेऽहन्नित्याह । देवतासंबन्धविधाना
श्रुतिः ॥ ६ ॥ महावीरप्रायश्चित्तानि समाप्तानि ॥
मं० 'सविता प्रथमेऽहन्निति च प्रत्यहमिति' ( का० २६ ॥
७।५१ ) । प्रथमे अहन दिने धर्मभेदे सविता देवता सवित्रे
उ० प्रजापतिः संश्रियमाण इति महावीरावस्थानप्रति स्वाहेति जुहोति । एवमग्रेऽपि । अग्निर्द्वितीये द्वितीयेऽहनि
पादिका श्रुतिः ॥ ५ ॥
घर्ममेदेऽभिर्देवता । वायुस्तृतीये तृतीयेऽहनि वायुर्देवता ।
चतुर्थे आदित्यो देवता । चन्द्रमाः पञ्चमेऽह्नि । ऋतुः षष्ठेऽह्नि ।
वरुणो दशमेऽह्नि । इन्द्र एकादशेऽह्नि । विश्वेदेवाः द्वादशेऽह्नि
मरुतः सप्तमेऽह्नि । बृहस्पतिरष्टमेऽह्नि । मित्रो नवमेऽह्नि ।
देवता । तत्र मेदे विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहेति जुहोति । उपस-
प्रवृद्धौ एता एवाहुतयः पुनरादित आरभ्यावर्त्यन्ते ॥ ६॥
महावीरप्रायश्चित्तानि समाप्तानि ॥
सप्तमी ।
उ॒ग्रच॑ भीमश्च॒ ध्वान्तश्च॒ धुनि॑श्च । सा॒स॒हाँश्र-
भियुग्वा च॑ वि॒क्षः स्वाहा॑ ॥ ७ ॥
: म ० 'प्रजापतिः संत्रियमाण इति यथाकालमिति' ( का०
२६ । ७ । ५० ) । संश्रियमाणाद्यवस्थायां महावीरमेदे प्रजा-
पतये स्वाहेत्याद्यां यथाकालमाहुतयो होतव्या इति सूत्रार्थः ।
तद्यथा मन्त्रो दर्शयति । संम्रियमाणो महावीरो यदि भिद्यते
तदा प्रायश्चित्तहोमे प्रजापतिर्देवता । प्रजापतये स्वाहेति प्राय-
चित्ताहुतिर्होतव्येत्यर्थः । प्रजापतिः संश्रियमाणो यथाकालं
प्रायश्चित्तदेवतेत्युक्तत्वात् ( अनु० ४ । ८ ) । निष्ठिताभि-
मर्शनादारभ्याजापयोऽवसेचनान्तं संश्रियमाणः । सम्राट् संभृतः
पयोऽवसेकानन्तरं कुशासादनात्प्राक् संभृत इत्युच्यते । तत्र
मेदे सम्राट् प्रायश्चित्तदेवता सम्राजे खाहेति । वैश्वदेवः संसन्नः ।
आसादनादारभ्य मुञ्जप्रलवेष्वधिश्रयणात् प्राक् संसन्नः । तत्र
मेदे विश्वदेवदैवतः विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहेति । धर्मः प्रवृक्तः ।
अधिश्रयणादारभ्य परिशासाभ्यां ग्रहणात्प्राक् प्रवृक्तः प्रवृज्यत
इति । तत्र मेदे धर्माय स्वाहेति । तेज उद्यतः । उद्यम्यत
म० 'विमुखेनारण्येऽनूच्यमिति' ( का० १८ । ४ । २४ ) ।
इत्युद्यतः उद्यमनादारभ्य प्रागजापयोऽवसेकादुद्यतः । तत्र भेदे चयने मारुतान् षट् पुरोडाशान् शुक्रज्योतिश्चेत्यादिषण्मास्त-
तेजसे स्वाहेति । आश्विनः पयस्थानीयमाने । अजापयस्या- मन्त्रैः ( १७ । ८० – ८५ ) हुत्वारण्येऽनुच्यसंज्ञं सप्तमं पुरो-
सिच्यमाने धर्मभेदे आश्विनः अश्विदेवत्यो धर्मः अश्विभ्यां डाशं विमुखसंज्ञेनोप्रश्चेति मन्त्रेण जुहुयात् । तथाचानुक्रमणी
स्वाहेति जुहोति । पौष्णी विष्यन्दमाने 'स्यन्दू प्रस्रवणे' विशे- 'उग्रश्च मारुती गायत्री विमुखाख्यो मन्त्रोऽमी विनियुक्तस्तस्मा-
प्रेण स्यन्दमाने घृते बहिर्निःसरति सति मेदे धर्मः पौष्णः पूष- दानिक एवास्यर्षिः परमेष्टी प्राजापत्यो वेति' ( ४ । ८ । )
देवत्यः पूष्णे स्वाहेति जुहोति । मारुतः क्लथन् । क्लथनं मध्ये ! आभिकः प्रजापतिऋषिः । अस्य मन्त्रस्यात्र पाठोऽरण्ये पाठ-
उ० उग्रश्च । अग्निकण्डिका । अरण्याध्ययनसामान्यादिह
पाठः । मारुती गायत्री विमुखाख्या । भीमश्च । ध्वान्तश्च । धु-
निश्व । सासह्नांश्च । अभियुग्वा च । विक्षिपश्च । अत्रापि
चकारः समुच्चयार्थीयः । एवं सप्त मरुतः ॥ ७ ॥
:
६०२
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
[ एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ३९ ]
उ० मनसः कामम् । पूर्णाहुतिहोमः अनुष्टुप् श्रीदेवत्या घृतस्यावर्तनम् तदा मरुद्देवत्यः तत्र भेदे मरुद्भ्यः स्वाहेति
यजमानाशीः । मनसः कामं कामप्राप्तिः । आकूतिं आक- जुहोति । मैत्रः शरसि संताय्यमाने पयोऽवसेके योपरि तरिका
वनम् । आत्मनो धर्मो मनसः संयोगे सति जायते । वाचः जायते सा शरः शब्देनोच्यते तस्मिन् संताय्यमाने मध्य-
सत्यम् । यष्टव्यं मयेत्यादि । अशीय प्राप्नुयाम् । अनया माने मैत्रो मित्रदेवत्यः 'तायृ पालनसंतल्योः कर्मणि यकि
पूर्णाहुत्या । किंच । पशूनां रूपं पशूपकारः । अन्नस्य रसः । । शानचि रूपम् । तत्र शरआदिहरणात् प्राक् भेदे मित्राय
यशश्च श्रीश्व श्रयतां आश्रयन्तु । मयि मामिति विभ स्वाहेति जुहोति । वायव्यो ह्रियमाणः । आहवनीयं हियमाणो
क्तिव्यत्ययो वा । यन्महावीर भेदनेनापचितं तत्सर्वमुपचीय होमात्प्राक् वायुदेवतः तत्र मेदे वायवे स्वाहेति जुहोति ।
तामित्यर्थः ॥ ४ ॥
आमेयो हूयमानः । हूयमानो धर्मोऽग्निदैवतः तत्र तद्भेदे
अमये खाहेति जुहोति । वाग्घुतः हुतो हुतहोमादूर्ध्वं प्रागुक्त-
रघर्मारम्भात् वाक् वाग्दैवतः तत्र भेदे वाचे स्वाहेति जुहोति ।
एता आहुतयः सकृद्गृहीताज्यैः ॥ ५ ॥
म०द्वितीयः पूर्णाहुतिमन्त्रः। अहं मनसः काममभिला-
षम् । आकुञ्चनमाकूतिः प्रयत्नस्तं चाशीय प्राप्नुयाम् । वाचः
सत्यं चाशीय मद्वाक् सत्यं वदतु । मयि एतत्सर्वं श्रयतां तिष्ठतु ।
पशूनां रूपं पशुसंबन्धिनी शोभा अन्नस्य रसः स्वादुलम् यशः
कीर्तिः श्रीलक्ष्मीश्च ॥ ४ ॥
पञ्चमी ।
प्र॒जाप॑तिः स॑चि॒यमा॑णः स॒म्राट् संभृ॑तो वैश्वदे॒वः
स॑स॒न्नो घ॒र्मः प्रवृ॑त्त॒स्तेन॒ उद्य॑त आश्वा॒नः पय॑
स्थानी॒यमा॑ने ौष्णो वि॑िष्य॒न्द्रमा॑ने मारु॒तः क्रुथ॑न् ।
मै॒त्रः शर॑सि स॑ता॒य्यमा॑ने वाय॒व्य॒ प्रि॒यमा॑ण आग्ने॒यो
हु॒यमा॑नो॒ वाग्घुतः ॥ ५ ॥
षष्ठी ।
स॒वि॒ता प्र॑थ॒मेऽह॑न्न॒ग्निर्द्वतीये॑ वा॒युस्तृ॒तीय॑ आदि॒
त्यञ्च॑तुर्थे च॒न्द्रमा॑ः पञ्च॒म ऋतुः षष्ठे म॒रुतः॑ सप्त॒मे
वृ॒ह॒स्पति॑रथ॒मे मि॒त्रो न॑व॒मे वरु॑णो दश॒म इन्द्र॑ एका-
द॒शे विश्वे॑दे॒वा द्वा॑द॒शे ॥ ६ ॥
उ० सविता प्रथमेऽहन्नित्याह । देवतासंबन्धविधाना
श्रुतिः ॥ ६ ॥ महावीरप्रायश्चित्तानि समाप्तानि ॥
मं० 'सविता प्रथमेऽहन्निति च प्रत्यहमिति' ( का० २६ ॥
७।५१ ) । प्रथमे अहन दिने धर्मभेदे सविता देवता सवित्रे
उ० प्रजापतिः संश्रियमाण इति महावीरावस्थानप्रति स्वाहेति जुहोति । एवमग्रेऽपि । अग्निर्द्वितीये द्वितीयेऽहनि
पादिका श्रुतिः ॥ ५ ॥
घर्ममेदेऽभिर्देवता । वायुस्तृतीये तृतीयेऽहनि वायुर्देवता ।
चतुर्थे आदित्यो देवता । चन्द्रमाः पञ्चमेऽह्नि । ऋतुः षष्ठेऽह्नि ।
वरुणो दशमेऽह्नि । इन्द्र एकादशेऽह्नि । विश्वेदेवाः द्वादशेऽह्नि
मरुतः सप्तमेऽह्नि । बृहस्पतिरष्टमेऽह्नि । मित्रो नवमेऽह्नि ।
देवता । तत्र मेदे विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहेति जुहोति । उपस-
प्रवृद्धौ एता एवाहुतयः पुनरादित आरभ्यावर्त्यन्ते ॥ ६॥
महावीरप्रायश्चित्तानि समाप्तानि ॥
सप्तमी ।
उ॒ग्रच॑ भीमश्च॒ ध्वान्तश्च॒ धुनि॑श्च । सा॒स॒हाँश्र-
भियुग्वा च॑ वि॒क्षः स्वाहा॑ ॥ ७ ॥
: म ० 'प्रजापतिः संत्रियमाण इति यथाकालमिति' ( का०
२६ । ७ । ५० ) । संश्रियमाणाद्यवस्थायां महावीरमेदे प्रजा-
पतये स्वाहेत्याद्यां यथाकालमाहुतयो होतव्या इति सूत्रार्थः ।
तद्यथा मन्त्रो दर्शयति । संम्रियमाणो महावीरो यदि भिद्यते
तदा प्रायश्चित्तहोमे प्रजापतिर्देवता । प्रजापतये स्वाहेति प्राय-
चित्ताहुतिर्होतव्येत्यर्थः । प्रजापतिः संश्रियमाणो यथाकालं
प्रायश्चित्तदेवतेत्युक्तत्वात् ( अनु० ४ । ८ ) । निष्ठिताभि-
मर्शनादारभ्याजापयोऽवसेचनान्तं संश्रियमाणः । सम्राट् संभृतः
पयोऽवसेकानन्तरं कुशासादनात्प्राक् संभृत इत्युच्यते । तत्र
मेदे सम्राट् प्रायश्चित्तदेवता सम्राजे खाहेति । वैश्वदेवः संसन्नः ।
आसादनादारभ्य मुञ्जप्रलवेष्वधिश्रयणात् प्राक् संसन्नः । तत्र
मेदे विश्वदेवदैवतः विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहेति । धर्मः प्रवृक्तः ।
अधिश्रयणादारभ्य परिशासाभ्यां ग्रहणात्प्राक् प्रवृक्तः प्रवृज्यत
इति । तत्र मेदे धर्माय स्वाहेति । तेज उद्यतः । उद्यम्यत
म० 'विमुखेनारण्येऽनूच्यमिति' ( का० १८ । ४ । २४ ) ।
इत्युद्यतः उद्यमनादारभ्य प्रागजापयोऽवसेकादुद्यतः । तत्र भेदे चयने मारुतान् षट् पुरोडाशान् शुक्रज्योतिश्चेत्यादिषण्मास्त-
तेजसे स्वाहेति । आश्विनः पयस्थानीयमाने । अजापयस्या- मन्त्रैः ( १७ । ८० – ८५ ) हुत्वारण्येऽनुच्यसंज्ञं सप्तमं पुरो-
सिच्यमाने धर्मभेदे आश्विनः अश्विदेवत्यो धर्मः अश्विभ्यां डाशं विमुखसंज्ञेनोप्रश्चेति मन्त्रेण जुहुयात् । तथाचानुक्रमणी
स्वाहेति जुहोति । पौष्णी विष्यन्दमाने 'स्यन्दू प्रस्रवणे' विशे- 'उग्रश्च मारुती गायत्री विमुखाख्यो मन्त्रोऽमी विनियुक्तस्तस्मा-
प्रेण स्यन्दमाने घृते बहिर्निःसरति सति मेदे धर्मः पौष्णः पूष- दानिक एवास्यर्षिः परमेष्टी प्राजापत्यो वेति' ( ४ । ८ । )
देवत्यः पूष्णे स्वाहेति जुहोति । मारुतः क्लथन् । क्लथनं मध्ये ! आभिकः प्रजापतिऋषिः । अस्य मन्त्रस्यात्र पाठोऽरण्ये पाठ-
उ० उग्रश्च । अग्निकण्डिका । अरण्याध्ययनसामान्यादिह
पाठः । मारुती गायत्री विमुखाख्या । भीमश्च । ध्वान्तश्च । धु-
निश्व । सासह्नांश्च । अभियुग्वा च । विक्षिपश्च । अत्रापि
चकारः समुच्चयार्थीयः । एवं सप्त मरुतः ॥ ७ ॥