2026-02-20 06:10:16 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।
तरा॒ समा॑म् । स्विर्षः सं॒वृ॒क् क्रत्वे॒ दक्ष॑स्य ते सुषु-
म्णस्ते सुषुम्णाहुतः । इन्द्रपीतस्य प्र॒जाप॑तिभ-
क्षितस्य॒ मधु॑मत॒ उप॑हूत॒ उप॑हूतस्य भक्षयामि ॥२८॥
:
इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयिसंहितायां
अष्टत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३८ ॥
।
उ० किंच । पयसो रेतः पयसः यत् रेतः जगदुत्पत्ति-
बीजम् । आभृतमाहृतम् तस्य दोहं प्रपूरणम् । अशी महि
व्याप्नुयाम । उत्तरामुत्तरां समाम् । उत्तरामुत्तरामिति वी
प्यावचनम् । समाशब्दः संवत्सरवचनः । प्रतिसंवत्सरं च
अशीमहि । सदाकालं यायजूका: स्वामेत्यर्थः । त्विषः संवृकू
महाप्रतीये भक्षणं दधिधर्मस्य । यस्त्वं त्विषः दीप्तेः
संवृक् । संपूर्वी वृजिः स्वीकरणे वर्तते । दीप्तेः स्वीकरणः ।
तस्य तव । ऋत्वे कत्वोरिति विभक्तिव्यत्ययः । साधुक्र-
तुभूतस्य । दक्षस्य संकल्पसिद्धिभूतस्य च । सुषुम्णस्य साधु-
सुखभूतस्य । हे सुषुम्ण सुसुखस्वभाव, ते सुषुम्णाभिहुतः ।
षष्ठ्यन्तमेतत् । अग्नौ हूयत इत्यग्निहुत् तस्याग्निहुतः । अपिच
इन्द्रपीतस्य प्रजापतिभक्षितस्य । मधुमतः रसवतः उपहूतः ।
उपहूतस्य ग्रहस्य भक्षयामि ॥ २८ ॥
एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ।
तत्र प्रथमा ।
६०१
स्वाहा॑ प्रा॒णेभ्य॒ः साधि॑पतिकेभ्यः । पृथि॒व्यै
स्वाहा॒ग्नये॒ स्वाहा॒न्तरि॑क्षाय॒ स्वाहा॑ वा॒यवे॒ स्वाहा॑ ।
दि॒िवे स्वाहा॒ सूर्या॑य॒ स्वाहा॑ ॥ १ ॥
उ० इतउत्तरं प्रवर्ग्यभेदं प्रायश्चित्तं स्वाहाप्राणेभ्यः
साधिपतिकेभ्य इति पूर्णाहुतिं यावत् जुहोति । स्वाहा प्रा
णेभ्यः मनो वै प्राणानामधिपतिः । सुहुतमस्तु प्राणेभ्यः
मनसा सहितेभ्यः । पृथिव्यै स्वाहेत्यादिस्पष्टम् ॥ १ ॥ २ ॥ ३ ॥
म० प्रवर्गे धर्मभेदे प्रायश्चित्तम् । तत्र 'खाहा प्राणेभ्यः
साधिपतिकेभ्य इति पूर्णाहुतिमायामुत्तमां च मनसः काममाकू-
तिमिति' (का० २६ । ७ । ४९ ) । तदर्थोऽयम् अध्वर्युः
भूमिर्भूमिम् य ऋतेचिदिति मन्त्राभ्यां भग्नं धर्ममभिमृश्य पर-
मेष्यादिचतुस्त्रिंशदाहुतीर्हुत्वा खाहा प्राणेभ्य इत्याद्यां पूर्णाहुतिं
हुला पृथिव्यै खात्याहुतिविंशतिं सद्गृह
इत्यन्त्यां पूर्णाहुतिं करोतीति । मन्त्रार्थे यथा । साधिपति•
केभ्यः अधिपतिना हिरण्यगर्भेण सह वर्तमानेभ्यः प्राणेभ्यः
स्वाहा सुहुतमस्तु इति पूर्णाहुतिमन्त्रः । ततो विंशतिः स्पष्टथ
वायवे दिवे सूर्याय ॥ १ ॥
मन्त्राः। पृथिव्यै सुहुतमस्तु । एवमप्रेऽपि अग्नये अन्तरिक्षाय
द्वितीया ।
दिग्भ्यः स्वाहा॑ च॒न्द्राय॒ स्वाहा॒ नक्षत्रेभ्यः
स्वाहा॒ वरु॑णाय॒ स्वाहा॑ । नाभ्यै स्वाहा॑
पूताय
स्वाहा॑ ॥ २ ॥
म० दिग्भ्यः चन्द्राय नक्षत्रेभ्यः अद्भ्यः वरुणाय नाभ्यै
देवतायै पूताय शोधकाय । पुनातीति पूतः देवस्तस्मै ॥ २ ॥
तृतीया ।
इति उवटकृतौ मन्त्रमाष्येऽष्टत्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ३८ ॥
म० गायत्र्यवसानहीना दधिघर्मभक्षणे एवं विनियुक्ता ।
पयसो रेतो वीर्यं सारं जगदुत्पत्तिबीजं यत् आभृतमाहृतम्
दधिधर्मरूपं यत् तस्य दोहं प्रपूरणं वयमुत्तरामुत्तरां समामुत्त-
रोत्तरस्मिन् वर्षे अशीमहि व्याप्नुयाम 'कालाध्वनोः -' ( पा०
२ । ३ । ५ ) इति द्वितीया । वयं सर्वदा यायजूकाः स्यामेत्यर्थः ।
'विषः संत्रृगिति महाव्रतीये' ( का० २६ । ७ । ५६ ) महा- स्वाहा॑हा॒द्भ्यः
व्रतीयेऽहनि विष इति मन्त्रेण हुतशेषदधिधर्मभक्षणं कार्यमि-
त्यर्थः । अतिजगती दधिधर्मदेवत्या । संवृणक्ति स्वीकरोतीति
संवृक् स्वीकर्ता । संपूर्वो वृजिः खीकरणार्थः । हे विषः संवृक्
कान्तेः स्वीकर्तः, हे सुषुम्ण, शोभनं सुनं सुखं यस्मात्
सुषुम्णः तत्संबोधनम् हे सुखदातः, हे दधिधर्म, अहमुप-
हूतः कृतोपहवः सन् ते तवांशं भक्षयामि । कर्मणि षष्टी वा ।
त्वां भक्षयामि । एकस्तेशब्दः पादपूरणः । कीदृशस्य ते । कले
दक्षस्य । चतुर्थी षष्ठ्यर्थे । क्रतोः संकल्पस्य दक्षः सिद्धिदाता
तस्य संकल्पसिद्धिदातुः । ऋतुशब्दस्य चतुर्थ्येकवचने गुणाभाव
आर्षः । तथा सुषुम्णस्य शोभनसुखभूतस्य । अग्निहुतः अमौ
हूयत इत्यमित् तस्य अग्नौ हुतस्य । इन्द्रपीतस्य इन्द्रेण पीतो
भक्षितस्तस्य । प्रजापतिभक्षितस्य प्रजापतिना भक्षितस्तस्य ।
मधुमतः मधुरखादोपेतस्य । उपहूतस्य कृतोपहवस्य । एवंवि-
धस्य तवांशं हे दधिधर्म, अहं भक्षयामीत्यर्थः । समाप्ता घर्मे-
तिकर्तव्यता ॥ २८ ॥
1
श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे निरूपितः ।
अष्टत्रिंशोऽयमध्यायो महावीरनिरूपणः ॥ ३८ ॥
७६ य० उ०
वाचे स्वाहा॑ प्रा॒णाय॒ स्वाहा॑ प्रा॒णाय॒ स्वाहा॑ ।
चक्षु॑षे॒ स्वाहा॒ चक्षु॑षे॒ स्वाहा॒ श्रोत्ररा॑य॒ स्वाहा॒ श्रोत्र य॒
स्वाहा ॥ ३ ॥
म० वाचे वागधिष्ठात्रे एवमग्रेऽपि । प्राणाय प्राणेन्द्रिया-
धिष्ठात्रे । प्राणादीनां द्वित्वान्मन्त्रावृत्तिः । चक्षुषे तदधिष्ठात्रे ।
श्रोत्राय ॥ ३ ॥
चतुर्थी ।
1
मन॑स॒ः काम॒माव॑ति॑ वा॒चः स॒त्यम॑शीय । प॒शू-
ना रू॒पमन्नस्य॒ रस॒ो यशः श्रीः श्रयतां॒ मय
स्वाहा ॥ ४ ॥
तरा॒ समा॑म् । स्विर्षः सं॒वृ॒क् क्रत्वे॒ दक्ष॑स्य ते सुषु-
म्णस्ते सुषुम्णाहुतः । इन्द्रपीतस्य प्र॒जाप॑तिभ-
क्षितस्य॒ मधु॑मत॒ उप॑हूत॒ उप॑हूतस्य भक्षयामि ॥२८॥
:
इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयिसंहितायां
अष्टत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३८ ॥
।
उ० किंच । पयसो रेतः पयसः यत् रेतः जगदुत्पत्ति-
बीजम् । आभृतमाहृतम् तस्य दोहं प्रपूरणम् । अशी महि
व्याप्नुयाम । उत्तरामुत्तरां समाम् । उत्तरामुत्तरामिति वी
प्यावचनम् । समाशब्दः संवत्सरवचनः । प्रतिसंवत्सरं च
अशीमहि । सदाकालं यायजूका: स्वामेत्यर्थः । त्विषः संवृकू
महाप्रतीये भक्षणं दधिधर्मस्य । यस्त्वं त्विषः दीप्तेः
संवृक् । संपूर्वी वृजिः स्वीकरणे वर्तते । दीप्तेः स्वीकरणः ।
तस्य तव । ऋत्वे कत्वोरिति विभक्तिव्यत्ययः । साधुक्र-
तुभूतस्य । दक्षस्य संकल्पसिद्धिभूतस्य च । सुषुम्णस्य साधु-
सुखभूतस्य । हे सुषुम्ण सुसुखस्वभाव, ते सुषुम्णाभिहुतः ।
षष्ठ्यन्तमेतत् । अग्नौ हूयत इत्यग्निहुत् तस्याग्निहुतः । अपिच
इन्द्रपीतस्य प्रजापतिभक्षितस्य । मधुमतः रसवतः उपहूतः ।
उपहूतस्य ग्रहस्य भक्षयामि ॥ २८ ॥
एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ।
तत्र प्रथमा ।
६०१
स्वाहा॑ प्रा॒णेभ्य॒ः साधि॑पतिकेभ्यः । पृथि॒व्यै
स्वाहा॒ग्नये॒ स्वाहा॒न्तरि॑क्षाय॒ स्वाहा॑ वा॒यवे॒ स्वाहा॑ ।
दि॒िवे स्वाहा॒ सूर्या॑य॒ स्वाहा॑ ॥ १ ॥
उ० इतउत्तरं प्रवर्ग्यभेदं प्रायश्चित्तं स्वाहाप्राणेभ्यः
साधिपतिकेभ्य इति पूर्णाहुतिं यावत् जुहोति । स्वाहा प्रा
णेभ्यः मनो वै प्राणानामधिपतिः । सुहुतमस्तु प्राणेभ्यः
मनसा सहितेभ्यः । पृथिव्यै स्वाहेत्यादिस्पष्टम् ॥ १ ॥ २ ॥ ३ ॥
म० प्रवर्गे धर्मभेदे प्रायश्चित्तम् । तत्र 'खाहा प्राणेभ्यः
साधिपतिकेभ्य इति पूर्णाहुतिमायामुत्तमां च मनसः काममाकू-
तिमिति' (का० २६ । ७ । ४९ ) । तदर्थोऽयम् अध्वर्युः
भूमिर्भूमिम् य ऋतेचिदिति मन्त्राभ्यां भग्नं धर्ममभिमृश्य पर-
मेष्यादिचतुस्त्रिंशदाहुतीर्हुत्वा खाहा प्राणेभ्य इत्याद्यां पूर्णाहुतिं
हुला पृथिव्यै खात्याहुतिविंशतिं सद्गृह
इत्यन्त्यां पूर्णाहुतिं करोतीति । मन्त्रार्थे यथा । साधिपति•
केभ्यः अधिपतिना हिरण्यगर्भेण सह वर्तमानेभ्यः प्राणेभ्यः
स्वाहा सुहुतमस्तु इति पूर्णाहुतिमन्त्रः । ततो विंशतिः स्पष्टथ
वायवे दिवे सूर्याय ॥ १ ॥
मन्त्राः। पृथिव्यै सुहुतमस्तु । एवमप्रेऽपि अग्नये अन्तरिक्षाय
द्वितीया ।
दिग्भ्यः स्वाहा॑ च॒न्द्राय॒ स्वाहा॒ नक्षत्रेभ्यः
स्वाहा॒ वरु॑णाय॒ स्वाहा॑ । नाभ्यै स्वाहा॑
पूताय
स्वाहा॑ ॥ २ ॥
म० दिग्भ्यः चन्द्राय नक्षत्रेभ्यः अद्भ्यः वरुणाय नाभ्यै
देवतायै पूताय शोधकाय । पुनातीति पूतः देवस्तस्मै ॥ २ ॥
तृतीया ।
इति उवटकृतौ मन्त्रमाष्येऽष्टत्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ३८ ॥
म० गायत्र्यवसानहीना दधिघर्मभक्षणे एवं विनियुक्ता ।
पयसो रेतो वीर्यं सारं जगदुत्पत्तिबीजं यत् आभृतमाहृतम्
दधिधर्मरूपं यत् तस्य दोहं प्रपूरणं वयमुत्तरामुत्तरां समामुत्त-
रोत्तरस्मिन् वर्षे अशीमहि व्याप्नुयाम 'कालाध्वनोः -' ( पा०
२ । ३ । ५ ) इति द्वितीया । वयं सर्वदा यायजूकाः स्यामेत्यर्थः ।
'विषः संत्रृगिति महाव्रतीये' ( का० २६ । ७ । ५६ ) महा- स्वाहा॑हा॒द्भ्यः
व्रतीयेऽहनि विष इति मन्त्रेण हुतशेषदधिधर्मभक्षणं कार्यमि-
त्यर्थः । अतिजगती दधिधर्मदेवत्या । संवृणक्ति स्वीकरोतीति
संवृक् स्वीकर्ता । संपूर्वो वृजिः खीकरणार्थः । हे विषः संवृक्
कान्तेः स्वीकर्तः, हे सुषुम्ण, शोभनं सुनं सुखं यस्मात्
सुषुम्णः तत्संबोधनम् हे सुखदातः, हे दधिधर्म, अहमुप-
हूतः कृतोपहवः सन् ते तवांशं भक्षयामि । कर्मणि षष्टी वा ।
त्वां भक्षयामि । एकस्तेशब्दः पादपूरणः । कीदृशस्य ते । कले
दक्षस्य । चतुर्थी षष्ठ्यर्थे । क्रतोः संकल्पस्य दक्षः सिद्धिदाता
तस्य संकल्पसिद्धिदातुः । ऋतुशब्दस्य चतुर्थ्येकवचने गुणाभाव
आर्षः । तथा सुषुम्णस्य शोभनसुखभूतस्य । अग्निहुतः अमौ
हूयत इत्यमित् तस्य अग्नौ हुतस्य । इन्द्रपीतस्य इन्द्रेण पीतो
भक्षितस्तस्य । प्रजापतिभक्षितस्य प्रजापतिना भक्षितस्तस्य ।
मधुमतः मधुरखादोपेतस्य । उपहूतस्य कृतोपहवस्य । एवंवि-
धस्य तवांशं हे दधिधर्म, अहं भक्षयामीत्यर्थः । समाप्ता घर्मे-
तिकर्तव्यता ॥ २८ ॥
1
श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे निरूपितः ।
अष्टत्रिंशोऽयमध्यायो महावीरनिरूपणः ॥ ३८ ॥
७६ य० उ०
वाचे स्वाहा॑ प्रा॒णाय॒ स्वाहा॑ प्रा॒णाय॒ स्वाहा॑ ।
चक्षु॑षे॒ स्वाहा॒ चक्षु॑षे॒ स्वाहा॒ श्रोत्ररा॑य॒ स्वाहा॒ श्रोत्र य॒
स्वाहा ॥ ३ ॥
म० वाचे वागधिष्ठात्रे एवमग्रेऽपि । प्राणाय प्राणेन्द्रिया-
धिष्ठात्रे । प्राणादीनां द्वित्वान्मन्त्रावृत्तिः । चक्षुषे तदधिष्ठात्रे ।
श्रोत्राय ॥ ३ ॥
चतुर्थी ।
1
मन॑स॒ः काम॒माव॑ति॑ वा॒चः स॒त्यम॑शीय । प॒शू-
ना रू॒पमन्नस्य॒ रस॒ो यशः श्रीः श्रयतां॒ मय
स्वाहा ॥ ४ ॥