2026-02-20 06:10:16 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
५९८
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
उस्कटरसं हुतम् । क्व । इन्द्रतमे इन्द्रियवत्तमे वीर्यवत्तमे ।
अग्नौ तवास्माभिः अतएव शिष्टम् अश्याम व्याप्नुयाम भक्ष-
यामः । ते तवांशम् । हे देव धर्म, सर्वथा नमस्ते अस्तु ।
मामाहिंसीरित्यात्मनः परित्राणमाह ॥ १६ ॥
अष्टत्रिंशोऽध्यायः ३८ ]
तं त्वां ब्रवीमि उत श्रवसा अपिच धनेन श्रवणीयेन वा
यशसा । पृथिवीम् अभिबभूवेत्यनुषङ्गः । संसीदस्वेति
व्याख्यातम् । रोचस्व दीप्यस्वेत्यनर्थान्तरम् ॥ १७ ॥
म० 'अभीममिति महावीरम्' (का० २६ । ६ । २५ ) ।
म० 'सप्तमं च सर्वलेपाक्तं दक्षिणेक्षमाणः प्रतिप्रस्थात्रे प्रचरणीयं घर्ममासन्द्यां करोति मन्त्रेणेतराणि तूष्णीम् ततः
प्रयच्छति' ( का॰ २६ । ६ । १५ ) । मूलाग्रावधि धर्मघृता- शान्तिपाठ इत्यर्थः । गायत्रीबृहत्यैौ मध्येऽवसानहीने अभीमं
भ्यक्तं सप्तमं शकलं दक्षिणं पश्यन्प्रतिप्रस्थात्रे ददातीत्यर्थः ।
गायत्री संसीदख बृहती यद्वावसानत्रयोपेतातिशक्करी षष्ट्यक्ष-
रुद्र इति स्तोतृनामसु पठितम् । रुद्रैः स्तोतृभिर्ह्रयते आहूयत राग्निदेवत्या एकैव ऋक् ऋग्द्वयं वेत्यर्थः । हे अग्ने, तव महिमा
इति रुद्रहूतिः तस्मै स्तोतृस्तुताय रुद्राय सुहुतमस्तु । एवं सप्त- इमं दिवमभिबभूव अभिभवति 'छन्दसि लुङिडिट:' ( पा० ३।
यजुषां मध्ये चतुर्थसप्तमयोर्विनियोग उक्तः शेषैः पञ्चशकलै - ४ । ६ ) दिवशब्दः पुंलिङ्गः अर्धर्चादित्वात् । कीदृशो महिमा ।
राज्यहोमः ( का० २६ । ६ । १७ ) । स्वाहा संज्योतिषेत्युप- विप्रः विशेषेण प्राति पूरयति सर्वमिति विप्रो मेधावी । सप्रथाः
यमन्यामासिञ्चति घर्म्यं धर्मसंबन्धि घृतमुपयमन्यामासिञ्चति ।
प्रथनं प्रथो विस्तारस्तेन सहितः सप्रथाः । उतापि च श्रवसा
पूर्वं स्रुक्स्थं घर्मे नीतमधुना घर्मस्थं स्रुचि नयतीत्यर्थः ।
धनेन यशसा वा पृथिवीमभिभवतीत्यनुषङ्गः । संसीदखेति
पयोदेवत्यं यजुरनुष्टुप् । ज्योतिः धर्मस्थं घृतं ज्योतिषोपयमनी - व्याख्यातैकादशेऽध्याये सप्तत्रिंशी कण्डिका । तत्र शोचति
स्थेन घृतेन सङ्गच्छतां खाहा सुहुतमस्तु । ज्योतिर्वा इतरस्मिन् । पाठेऽत्र रोचखेति अर्थ एक एव ॥ १७ ॥
पयो भवति ज्योतिरितरस्यां ते ह्येतदुभे ज्योतिषी सङ्गच्छेते,
अष्टादशी ।
या ते॑ घर्म दि॒व्या शु॒ग्या गा॑य॒त्र्या ह॑वि॒ धने॑ ।
( १४ । २ । २ । ४० ) इति श्रुतेः पयो देवता । 'मन्त्रक्रमे-
णोत्तरं रौहिणं जुहोति' ( का० २६ । ६ । १८ ) । उत्तरं
रौहिणं मन्त्रक्रमेण संज्योतिषा ज्योतिरेतन्मन्त्रकर्मणोऽनन्तरं सा तु आप्या॑यतां॒ निष्टा॒या॑यतां॒ तस्यै॑ते॒
जुहोतीत्यर्थः । अहः केतुना । व्याख्याते यजुषी ( अ०३७ क०
२१ ) । 'अग्निहोत्रानृता हुत्वा वाजिनवद्भक्षयन्ति मधु हुत-
मिति' (का० २६ । ६ । २० ) । उपयमन्यामानीतं घर्मा -
ज्यमग्निहोत्रहोमप्रकारेण समन्त्रकं ह॒त्वा वाजिनवदुपवप्रार्थं
नपूर्वकं भक्षयन्ति होत्रध्वर्यु ब्रह्मप्रस्तोतृप्रतिप्रस्थात्रभीद्यजमानाः ।
घर्मदेवत्यम् ऋग्वृहती । अग्नौ मधु मधुरं घर्माज्यं हुतम-
स्माभिः । कीदृशेऽग्नौ । इन्द्रतमे इन्द्रं वीर्यमस्यास्ति इन्द्रवान् ।
अत्यन्तमिन्द्रवानिन्द्रतमः । वत्प्रत्यये लोपः वीर्यवत्तमे इत्यर्थः ।
'मधु हुतमिन्द्रियवत्तमेऽग्नावित्येवैतदाह' (१४ । २ । २ । ४२)
इति श्रुतेः । हे धर्म हे देव, ते तव हुतशेषमंशं वयमश्याम
भक्षयाम । अश्नोतेर्विकरणव्यत्ययेन 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २
४ । ७३ ) इति शपो लुक् । लिङि उत्तमबहुवचने । ते तुभ्यं
नमोऽस्तु मा मां हिंसी: आत्मनः परित्राणमर्थ्यते ॥ १६ ॥
तै घर्मा॒न्तरि॑क्षि॒ शु॒ग्या त्रि॒ष्टुभ्यानीध्रे । सा त॒ आय-
यतां॒ निष्ट॒या॑यतां॒ तस्यै॑ ते॒ स्वाहा॑ । या ते॑ घर्म पृथि॒
निष्टृया॑यतां॒ तस्यै॑ ते॒ स्वाहा॑ ॥ १८ ॥
व्याधि॑ शु॒ग्या जग॑त्यासद॒स्या । सा त॒ आप्या॑यतां॒
सप्तदशी ।
अभीमं म॑हि॒मा दिवं॒ विशो॑ बभूव स॒प्रथा॑ः ।
उ॒त श्रव॑सा पृथि॒वी ससदस्व म॒हाँ २ ॥ अ॑सि॒
रोच॑स्व॒ देव॒वत॑मः । वि धूमर्मग्ने अरु॒षं मियेध्य
सृज
प्रशस्त दर्शतम् ॥ १७ ॥
उ० इत उत्तरे उत्पादन मन्त्राः । शालाकेषु जुहोति ।
या ते तव हे धर्म, दिव्या दिविभवा द्युलोकं प्रविष्टा ।
शुक् दीप्तिः । या च गायत्र्यां प्रविष्टा । या च हविर्धाने
प्रविष्टा । सा ते तव आप्यायतां वर्धताम् । निष्ट्यायताम्
'स्त्यै ष्ट्यै शब्दसंघातयो:' । निष्ट्याना संहता भवतु ।
॥ तस्यै शुचे तुभ्यं च हे धर्म, स्वाहा । या ते अन्तरिक्षे
त्रिष्टुभि आग्नीध्रे । समानमन्यत् । या ते पृथिव्याम् जग-
त्याम् । सदस्या सदसि भवा सदस्या । सदसि प्रविष्टा ।
समानमन्यत् ॥ १८ ॥
म० 'चतुर्गृहीतेनाभिजुहोति या ते धर्म दिव्या शुगिति
प्रतिमन्त्रम्' (का० २६ । ७ । ४ ) । अध्वर्युराज्यं संस्कृत्य
चतुर्गृहीतं कृत्वा तेन जुहोति अग्नीधा ध्रियमाणेषु त्रिषु शला-
कात्रिकेषु त्रिभिर्मन्त्रैस्तृतीयेनोपविश्येत्यर्थः ।
धर्मदेवत्यानि ऋक्पतयः । हे धर्म, या ते तव दिव्या दिवि
भवा शुक् दीप्तिः या गायत्र्यां छन्दसि प्रविष्टा या हविर्धाने
उ० महावीरमासंद्यां करोति । अभीमम् गायत्रीबृहत्यौ । यज्ञगृहे प्रविष्टा सा ते तव शुक् आप्यायतां वर्धताम् । निष्ट्या -
नच गायत्र्या अवसानमस्ति अतिशक्करी वा आग्नेयी अभि यतां संहता दृढा भवतु । 'ष्ट्ये स्त्यै शब्दसङ्घातयोः ' लोट् । तस्यै
बभूव अभिभवति इमं दिवं महिमा यस्य तत्र । कथंभूतः । शुचे ते तुभ्यं च खाहा । हे धर्म, याते तवान्तरिक्षे शुक्
विप्रः मेधावी । सप्रथाः सर्वतः पृथुः । महिम्नो विशेषणद्वयम् । । त्रिष्टुभिः छन्दसि अभीघ्रसदने च प्रविष्टा सा त इति पूर्ववत् ।
।
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
उस्कटरसं हुतम् । क्व । इन्द्रतमे इन्द्रियवत्तमे वीर्यवत्तमे ।
अग्नौ तवास्माभिः अतएव शिष्टम् अश्याम व्याप्नुयाम भक्ष-
यामः । ते तवांशम् । हे देव धर्म, सर्वथा नमस्ते अस्तु ।
मामाहिंसीरित्यात्मनः परित्राणमाह ॥ १६ ॥
अष्टत्रिंशोऽध्यायः ३८ ]
तं त्वां ब्रवीमि उत श्रवसा अपिच धनेन श्रवणीयेन वा
यशसा । पृथिवीम् अभिबभूवेत्यनुषङ्गः । संसीदस्वेति
व्याख्यातम् । रोचस्व दीप्यस्वेत्यनर्थान्तरम् ॥ १७ ॥
म० 'अभीममिति महावीरम्' (का० २६ । ६ । २५ ) ।
म० 'सप्तमं च सर्वलेपाक्तं दक्षिणेक्षमाणः प्रतिप्रस्थात्रे प्रचरणीयं घर्ममासन्द्यां करोति मन्त्रेणेतराणि तूष्णीम् ततः
प्रयच्छति' ( का॰ २६ । ६ । १५ ) । मूलाग्रावधि धर्मघृता- शान्तिपाठ इत्यर्थः । गायत्रीबृहत्यैौ मध्येऽवसानहीने अभीमं
भ्यक्तं सप्तमं शकलं दक्षिणं पश्यन्प्रतिप्रस्थात्रे ददातीत्यर्थः ।
गायत्री संसीदख बृहती यद्वावसानत्रयोपेतातिशक्करी षष्ट्यक्ष-
रुद्र इति स्तोतृनामसु पठितम् । रुद्रैः स्तोतृभिर्ह्रयते आहूयत राग्निदेवत्या एकैव ऋक् ऋग्द्वयं वेत्यर्थः । हे अग्ने, तव महिमा
इति रुद्रहूतिः तस्मै स्तोतृस्तुताय रुद्राय सुहुतमस्तु । एवं सप्त- इमं दिवमभिबभूव अभिभवति 'छन्दसि लुङिडिट:' ( पा० ३।
यजुषां मध्ये चतुर्थसप्तमयोर्विनियोग उक्तः शेषैः पञ्चशकलै - ४ । ६ ) दिवशब्दः पुंलिङ्गः अर्धर्चादित्वात् । कीदृशो महिमा ।
राज्यहोमः ( का० २६ । ६ । १७ ) । स्वाहा संज्योतिषेत्युप- विप्रः विशेषेण प्राति पूरयति सर्वमिति विप्रो मेधावी । सप्रथाः
यमन्यामासिञ्चति घर्म्यं धर्मसंबन्धि घृतमुपयमन्यामासिञ्चति ।
प्रथनं प्रथो विस्तारस्तेन सहितः सप्रथाः । उतापि च श्रवसा
पूर्वं स्रुक्स्थं घर्मे नीतमधुना घर्मस्थं स्रुचि नयतीत्यर्थः ।
धनेन यशसा वा पृथिवीमभिभवतीत्यनुषङ्गः । संसीदखेति
पयोदेवत्यं यजुरनुष्टुप् । ज्योतिः धर्मस्थं घृतं ज्योतिषोपयमनी - व्याख्यातैकादशेऽध्याये सप्तत्रिंशी कण्डिका । तत्र शोचति
स्थेन घृतेन सङ्गच्छतां खाहा सुहुतमस्तु । ज्योतिर्वा इतरस्मिन् । पाठेऽत्र रोचखेति अर्थ एक एव ॥ १७ ॥
पयो भवति ज्योतिरितरस्यां ते ह्येतदुभे ज्योतिषी सङ्गच्छेते,
अष्टादशी ।
या ते॑ घर्म दि॒व्या शु॒ग्या गा॑य॒त्र्या ह॑वि॒ धने॑ ।
( १४ । २ । २ । ४० ) इति श्रुतेः पयो देवता । 'मन्त्रक्रमे-
णोत्तरं रौहिणं जुहोति' ( का० २६ । ६ । १८ ) । उत्तरं
रौहिणं मन्त्रक्रमेण संज्योतिषा ज्योतिरेतन्मन्त्रकर्मणोऽनन्तरं सा तु आप्या॑यतां॒ निष्टा॒या॑यतां॒ तस्यै॑ते॒
जुहोतीत्यर्थः । अहः केतुना । व्याख्याते यजुषी ( अ०३७ क०
२१ ) । 'अग्निहोत्रानृता हुत्वा वाजिनवद्भक्षयन्ति मधु हुत-
मिति' (का० २६ । ६ । २० ) । उपयमन्यामानीतं घर्मा -
ज्यमग्निहोत्रहोमप्रकारेण समन्त्रकं ह॒त्वा वाजिनवदुपवप्रार्थं
नपूर्वकं भक्षयन्ति होत्रध्वर्यु ब्रह्मप्रस्तोतृप्रतिप्रस्थात्रभीद्यजमानाः ।
घर्मदेवत्यम् ऋग्वृहती । अग्नौ मधु मधुरं घर्माज्यं हुतम-
स्माभिः । कीदृशेऽग्नौ । इन्द्रतमे इन्द्रं वीर्यमस्यास्ति इन्द्रवान् ।
अत्यन्तमिन्द्रवानिन्द्रतमः । वत्प्रत्यये लोपः वीर्यवत्तमे इत्यर्थः ।
'मधु हुतमिन्द्रियवत्तमेऽग्नावित्येवैतदाह' (१४ । २ । २ । ४२)
इति श्रुतेः । हे धर्म हे देव, ते तव हुतशेषमंशं वयमश्याम
भक्षयाम । अश्नोतेर्विकरणव्यत्ययेन 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २
४ । ७३ ) इति शपो लुक् । लिङि उत्तमबहुवचने । ते तुभ्यं
नमोऽस्तु मा मां हिंसी: आत्मनः परित्राणमर्थ्यते ॥ १६ ॥
तै घर्मा॒न्तरि॑क्षि॒ शु॒ग्या त्रि॒ष्टुभ्यानीध्रे । सा त॒ आय-
यतां॒ निष्ट॒या॑यतां॒ तस्यै॑ ते॒ स्वाहा॑ । या ते॑ घर्म पृथि॒
निष्टृया॑यतां॒ तस्यै॑ ते॒ स्वाहा॑ ॥ १८ ॥
व्याधि॑ शु॒ग्या जग॑त्यासद॒स्या । सा त॒ आप्या॑यतां॒
सप्तदशी ।
अभीमं म॑हि॒मा दिवं॒ विशो॑ बभूव स॒प्रथा॑ः ।
उ॒त श्रव॑सा पृथि॒वी ससदस्व म॒हाँ २ ॥ अ॑सि॒
रोच॑स्व॒ देव॒वत॑मः । वि धूमर्मग्ने अरु॒षं मियेध्य
सृज
प्रशस्त दर्शतम् ॥ १७ ॥
उ० इत उत्तरे उत्पादन मन्त्राः । शालाकेषु जुहोति ।
या ते तव हे धर्म, दिव्या दिविभवा द्युलोकं प्रविष्टा ।
शुक् दीप्तिः । या च गायत्र्यां प्रविष्टा । या च हविर्धाने
प्रविष्टा । सा ते तव आप्यायतां वर्धताम् । निष्ट्यायताम्
'स्त्यै ष्ट्यै शब्दसंघातयो:' । निष्ट्याना संहता भवतु ।
॥ तस्यै शुचे तुभ्यं च हे धर्म, स्वाहा । या ते अन्तरिक्षे
त्रिष्टुभि आग्नीध्रे । समानमन्यत् । या ते पृथिव्याम् जग-
त्याम् । सदस्या सदसि भवा सदस्या । सदसि प्रविष्टा ।
समानमन्यत् ॥ १८ ॥
म० 'चतुर्गृहीतेनाभिजुहोति या ते धर्म दिव्या शुगिति
प्रतिमन्त्रम्' (का० २६ । ७ । ४ ) । अध्वर्युराज्यं संस्कृत्य
चतुर्गृहीतं कृत्वा तेन जुहोति अग्नीधा ध्रियमाणेषु त्रिषु शला-
कात्रिकेषु त्रिभिर्मन्त्रैस्तृतीयेनोपविश्येत्यर्थः ।
धर्मदेवत्यानि ऋक्पतयः । हे धर्म, या ते तव दिव्या दिवि
भवा शुक् दीप्तिः या गायत्र्यां छन्दसि प्रविष्टा या हविर्धाने
उ० महावीरमासंद्यां करोति । अभीमम् गायत्रीबृहत्यौ । यज्ञगृहे प्रविष्टा सा ते तव शुक् आप्यायतां वर्धताम् । निष्ट्या -
नच गायत्र्या अवसानमस्ति अतिशक्करी वा आग्नेयी अभि यतां संहता दृढा भवतु । 'ष्ट्ये स्त्यै शब्दसङ्घातयोः ' लोट् । तस्यै
बभूव अभिभवति इमं दिवं महिमा यस्य तत्र । कथंभूतः । शुचे ते तुभ्यं च खाहा । हे धर्म, याते तवान्तरिक्षे शुक्
विप्रः मेधावी । सप्रथाः सर्वतः पृथुः । महिम्नो विशेषणद्वयम् । । त्रिष्टुभिः छन्दसि अभीघ्रसदने च प्रविष्टा सा त इति पूर्ववत् ।
।