2026-02-20 06:10:13 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
उवटभाप्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।
अष्टत्रिंशोऽध्यायः ।
तत्र प्रथमा ।
दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒ऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो
हस्ता॑भ्याम् । आद॒देऽदि॒त्यै॒ रास्ना॑सि ॥ १ ॥
उ० अथ धर्मधुग्दोहनार्थं रज्जुमादत्ते । देवस्यत्वेति व्या-
ख्यातम् । आददे गृह्णामि । यतस्त्वम् अदित्यै रास्नासि ॥१॥
म० 'देवस्य वेति रज्जुसंदानमादायेड एहीति गामा-
यति नाम्ना च त्रिरुचैरपरेण गार्हपत्यं गच्छन्' ( का० २६ ।
५। १ ) । अध्वर्युर्देवस्य त्वेति रज्जुसंदानमादाय गार्हपत्यस्य
पश्चाद्गच्छन् इड एहीति वाक्यत्रयेण धर्मदुघां गामाह्वयति
असावेहीति गोर्नाम्ना चोच्चैस्त्रिवार माह्वयतीति सूत्रार्थः । रज्जु-
देवत्यं यजुः प्राजापत्या गायत्री । हे रज्जो, सवितुर्देवस्याज्ञायां
वर्तमानोऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां लामाददे गृह्णामि ।
यतः त्वमदित्यै अदित्या देवमातुः रास्ना रसना मेखला सि
भवसि । षष्ठ्यर्थे चतुर्थी ॥ १ ॥
द्वितीया ।
इड॒ एह्यदि॑त॒ एहि॒ सर॑स्व॒त्येहि॑ । अस॒वेद्यावे -
ह्यसावेहि॑ ॥ २ ॥
उ० गामाह्वयति । इड एहि । अतस्मिंस्तच्छब्दस्तदति
देशार्थः । हे इडे मानवि, आ इहि आगच्छ दोहाय । हे
अदिते देवमातः, एहि । हे सरस्वति वाक्, एहि । असा-
विति नामग्रहणं त्रिरुच्चैः । असौ धवले एहि । त्रिः । आम -
त्रितस्येत्यादिरुदात्तः ॥ २ ॥
म० हे इडे मानवि, एहि आगच्छ । हे अदिते देवमातः,
एहि । हे सरस्वति वाक्, एहि । अतस्मिंस्तच्छब्दस्तत्सा -
दृश्यार्थः। 'इडा हि गौरदितिर्हि गौः सरखती हि गौः' ( १४
२ । १।७ ) इति श्रुतेः। नाम्ना त्रिरुच्चैराह्वयति असौ धवलि,
एहि एवं त्रिः ॥ २ ॥
तृतीया ।
।
५९३
गामदित्या इति मन्त्रेण पाशेन बद्ध्वा तं पाशं स्तम्भे बद्धा पूषा-
सीति वत्सं मुञ्चतीत्यर्थः । हे रज्जुपाश, त्वमदित्यै रास्त्रा
रसनासि । इन्द्राण्यै इन्द्रपत्न्याः उष्णीषः शिरोवेष्टनमसि । एतेन
पाशमिन्द्राण्युष्णीषं करोतीत्यर्थः । 'तमेवैनमेतत्करोति' ( १४।
२ । १ । ८ ) इति श्रुतेः । वत्सं मुञ्चति पूषासि दैव्यनुष्टुप्
वत्सो देवता । हे वत्स, त्वं पूषा वायुरसि वायुर्यथा वृष्टिमा-
प्याययति तथा त्वं प्रस्रवेण पय आप्याययखेति भावः । 'अयं
वै
पूषा योऽयं पवत एष हीदं सर्वं पुष्यत्येष उ प्रवर्ग्यः'
वत्समुन्नयति' ( का० २६ । ५ । ४ ) धेनुं रज्वा पश्चिमपाद-
( १४ । २ । १ । ९ ) इति श्रुतेः । ' संदाय घर्माय दीष्वेति
योद्धा वत्समपाकरोतीत्यर्थः । दैवी पङ्क्तिः । वत्सो देवता । हे
वत्स, घर्माय घर्मार्थं दीष्व देहि पयः । पयः शेषय मा सर्व
पासीरित्यर्थः । 'दो दाने' 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । ४ ।
७३ ) इति शपो लुक् ॥ ३ ॥
उ०
चतुर्थी ।
अ॒श्विभ्यां॑ पिन्वस्व॒ सर॑स्वत्यै पिन्व॒स्वेन्द्रा॑य
पिन्वस्व । स्वाहेन्द्र॑व॒त्स्वाहेन्द्र॑व॒त्स्वाहेन्द्र॑वत् ॥ ४ ॥
पिन्वने दोग्धि । अश्विभ्यां पिन्वस्व अश्विभ्यामर्थाय
पिन्वस्व प्लावयस्व । एवमेव सरस्वत्यै इन्द्राय च । विप्रुषा-
भिमन्त्रयते । स्वाहेन्द्रवदिति । यद्दुह्यमानं स्कन्नं
इन्द्रवत् इन्द्रसंयुक्तम् इति त्रिः ॥ ४ ॥
'तत्सुहुतमस्तु
म० 'अश्विभ्यां पिन्वखेति पिन्वने दोग्धि ' ( का० २६ ।
पिन्वस्व इन्द्राय पिन्वस्व यजुर्गायत्र्यौ । सरस्वत्यै पिन्वख
५ । ५ ) । पिन्वने पात्रे प्रतिमन्त्रं गां दोग्धीत्यर्थः । अश्विभ्यां
यजुरनुष्टुप् । लिङ्गोक्ता देवताः । हे पयः, अश्विभ्यामर्थाय त्वं
पिन्वस्व संप्लवख । सरस्वत्यै च पिन्वस्व । 'अश्विनौ वा एत-
द्यज्ञस्य शिरः प्रत्यधत्तां तावेवैतत्प्रीणाति' (१४ । २ । १ । १३)
इति श्रुतिः । सरखत्या वाचा कृत्वा इन्द्राय यज्ञशिरोऽश्विभ्यां
संहितमिति तयोरर्थे क्षरस्वेति भावः । 'स्वाहेन्द्रवदिति विप्रुषो•
ऽभिमन्त्रयते' ( का० २६ । ५ । ६ ) । पिन्वनपतितान्पयःक-
णानभिमन्त्रयत इत्यर्थः । यजुर्जगती विप्रुषो देवता । यद्दु-
अदि॑त्यै॒ रास्ना॑सीन्द्रा॒ण्या उ॒ष्णीष॑ पू॒षास॑ घ॒र्माय॑ माने स्कन्नं तत्स्वाहा सुहुतमस्तु । इन्द्रवत् इन्द्रसंयुक्तं
दीष्व ॥ ३ ॥
उ० अदित्यै रास्नासीति गां पाशेन प्रतिमुञ्चति । अदित्यै
रास्नासि । इन्द्राण्या उष्णीषः इन्द्राणी इन्द्रस्य पत्नी तस्याः
शिरोवेष्टनं त्वमसि । वत्समुत्सृजति । पूषासि । यथा पूपा
वायुः पुष्टिमाप्याययति एवं त्वमपि प्रस्तावनेन जगदुत्पत्ति-
बीजं पय आप्याययसि । वत्समुन्नयति । धर्माय दीष्व देहि ।
दयां कुरु 'दो दाने दयायां च', सर्व पासीः ॥ ३॥
चास्तु ॥ ४ ॥
पञ्चमी ।
यस्ते॒ स्तन॑ः शश॒यो यो म॑यो॒भूर्यो र॑त्न॒धा व॑सु-
विद्यः सुदत्र॑ः । येन॒ विश्वा॒ पुष्य॑सि॒ वार्या॑णि॒ सर॑--
स्वति॒ तमि॒ह धात॑वेऽकः । उ॒र्व॒न्तरि॑क्ष॒मन्वैमि ॥ ५॥
स्तनमालभते । यस्ते स्तनः । त्रिष्टुब्वाग्देवत्या ।
'वाग्देवी सरस्वती 'ति श्रुतिः । यः ते तव स्तनः । कथंभूतः ।
'अदित्यै राख्नेति गां पाशेन प्रतिमुच्य स्थूणायां बद्ध्वा शशयः । 'शी स्वप्ने' । सुप्त इवास्ते अनुपभुक्तोऽन्यैः । यश्च
पूषासीति वत्समुत्सृजति' ( का० २६ । ५ । ३ ) । आगतां । मयोभूः मयः सुखं भावयति सर्वभूतानाम् । यश्च रत्नधाः
म०
७५ य० उ०
उ०
अष्टत्रिंशोऽध्यायः ।
तत्र प्रथमा ।
दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒ऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो
हस्ता॑भ्याम् । आद॒देऽदि॒त्यै॒ रास्ना॑सि ॥ १ ॥
उ० अथ धर्मधुग्दोहनार्थं रज्जुमादत्ते । देवस्यत्वेति व्या-
ख्यातम् । आददे गृह्णामि । यतस्त्वम् अदित्यै रास्नासि ॥१॥
म० 'देवस्य वेति रज्जुसंदानमादायेड एहीति गामा-
यति नाम्ना च त्रिरुचैरपरेण गार्हपत्यं गच्छन्' ( का० २६ ।
५। १ ) । अध्वर्युर्देवस्य त्वेति रज्जुसंदानमादाय गार्हपत्यस्य
पश्चाद्गच्छन् इड एहीति वाक्यत्रयेण धर्मदुघां गामाह्वयति
असावेहीति गोर्नाम्ना चोच्चैस्त्रिवार माह्वयतीति सूत्रार्थः । रज्जु-
देवत्यं यजुः प्राजापत्या गायत्री । हे रज्जो, सवितुर्देवस्याज्ञायां
वर्तमानोऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां लामाददे गृह्णामि ।
यतः त्वमदित्यै अदित्या देवमातुः रास्ना रसना मेखला सि
भवसि । षष्ठ्यर्थे चतुर्थी ॥ १ ॥
द्वितीया ।
इड॒ एह्यदि॑त॒ एहि॒ सर॑स्व॒त्येहि॑ । अस॒वेद्यावे -
ह्यसावेहि॑ ॥ २ ॥
उ० गामाह्वयति । इड एहि । अतस्मिंस्तच्छब्दस्तदति
देशार्थः । हे इडे मानवि, आ इहि आगच्छ दोहाय । हे
अदिते देवमातः, एहि । हे सरस्वति वाक्, एहि । असा-
विति नामग्रहणं त्रिरुच्चैः । असौ धवले एहि । त्रिः । आम -
त्रितस्येत्यादिरुदात्तः ॥ २ ॥
म० हे इडे मानवि, एहि आगच्छ । हे अदिते देवमातः,
एहि । हे सरस्वति वाक्, एहि । अतस्मिंस्तच्छब्दस्तत्सा -
दृश्यार्थः। 'इडा हि गौरदितिर्हि गौः सरखती हि गौः' ( १४
२ । १।७ ) इति श्रुतेः। नाम्ना त्रिरुच्चैराह्वयति असौ धवलि,
एहि एवं त्रिः ॥ २ ॥
तृतीया ।
।
५९३
गामदित्या इति मन्त्रेण पाशेन बद्ध्वा तं पाशं स्तम्भे बद्धा पूषा-
सीति वत्सं मुञ्चतीत्यर्थः । हे रज्जुपाश, त्वमदित्यै रास्त्रा
रसनासि । इन्द्राण्यै इन्द्रपत्न्याः उष्णीषः शिरोवेष्टनमसि । एतेन
पाशमिन्द्राण्युष्णीषं करोतीत्यर्थः । 'तमेवैनमेतत्करोति' ( १४।
२ । १ । ८ ) इति श्रुतेः । वत्सं मुञ्चति पूषासि दैव्यनुष्टुप्
वत्सो देवता । हे वत्स, त्वं पूषा वायुरसि वायुर्यथा वृष्टिमा-
प्याययति तथा त्वं प्रस्रवेण पय आप्याययखेति भावः । 'अयं
वै
पूषा योऽयं पवत एष हीदं सर्वं पुष्यत्येष उ प्रवर्ग्यः'
वत्समुन्नयति' ( का० २६ । ५ । ४ ) धेनुं रज्वा पश्चिमपाद-
( १४ । २ । १ । ९ ) इति श्रुतेः । ' संदाय घर्माय दीष्वेति
योद्धा वत्समपाकरोतीत्यर्थः । दैवी पङ्क्तिः । वत्सो देवता । हे
वत्स, घर्माय घर्मार्थं दीष्व देहि पयः । पयः शेषय मा सर्व
पासीरित्यर्थः । 'दो दाने' 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । ४ ।
७३ ) इति शपो लुक् ॥ ३ ॥
उ०
चतुर्थी ।
अ॒श्विभ्यां॑ पिन्वस्व॒ सर॑स्वत्यै पिन्व॒स्वेन्द्रा॑य
पिन्वस्व । स्वाहेन्द्र॑व॒त्स्वाहेन्द्र॑व॒त्स्वाहेन्द्र॑वत् ॥ ४ ॥
पिन्वने दोग्धि । अश्विभ्यां पिन्वस्व अश्विभ्यामर्थाय
पिन्वस्व प्लावयस्व । एवमेव सरस्वत्यै इन्द्राय च । विप्रुषा-
भिमन्त्रयते । स्वाहेन्द्रवदिति । यद्दुह्यमानं स्कन्नं
इन्द्रवत् इन्द्रसंयुक्तम् इति त्रिः ॥ ४ ॥
'तत्सुहुतमस्तु
म० 'अश्विभ्यां पिन्वखेति पिन्वने दोग्धि ' ( का० २६ ।
पिन्वस्व इन्द्राय पिन्वस्व यजुर्गायत्र्यौ । सरस्वत्यै पिन्वख
५ । ५ ) । पिन्वने पात्रे प्रतिमन्त्रं गां दोग्धीत्यर्थः । अश्विभ्यां
यजुरनुष्टुप् । लिङ्गोक्ता देवताः । हे पयः, अश्विभ्यामर्थाय त्वं
पिन्वस्व संप्लवख । सरस्वत्यै च पिन्वस्व । 'अश्विनौ वा एत-
द्यज्ञस्य शिरः प्रत्यधत्तां तावेवैतत्प्रीणाति' (१४ । २ । १ । १३)
इति श्रुतिः । सरखत्या वाचा कृत्वा इन्द्राय यज्ञशिरोऽश्विभ्यां
संहितमिति तयोरर्थे क्षरस्वेति भावः । 'स्वाहेन्द्रवदिति विप्रुषो•
ऽभिमन्त्रयते' ( का० २६ । ५ । ६ ) । पिन्वनपतितान्पयःक-
णानभिमन्त्रयत इत्यर्थः । यजुर्जगती विप्रुषो देवता । यद्दु-
अदि॑त्यै॒ रास्ना॑सीन्द्रा॒ण्या उ॒ष्णीष॑ पू॒षास॑ घ॒र्माय॑ माने स्कन्नं तत्स्वाहा सुहुतमस्तु । इन्द्रवत् इन्द्रसंयुक्तं
दीष्व ॥ ३ ॥
उ० अदित्यै रास्नासीति गां पाशेन प्रतिमुञ्चति । अदित्यै
रास्नासि । इन्द्राण्या उष्णीषः इन्द्राणी इन्द्रस्य पत्नी तस्याः
शिरोवेष्टनं त्वमसि । वत्समुत्सृजति । पूषासि । यथा पूपा
वायुः पुष्टिमाप्याययति एवं त्वमपि प्रस्तावनेन जगदुत्पत्ति-
बीजं पय आप्याययसि । वत्समुन्नयति । धर्माय दीष्व देहि ।
दयां कुरु 'दो दाने दयायां च', सर्व पासीः ॥ ३॥
चास्तु ॥ ४ ॥
पञ्चमी ।
यस्ते॒ स्तन॑ः शश॒यो यो म॑यो॒भूर्यो र॑त्न॒धा व॑सु-
विद्यः सुदत्र॑ः । येन॒ विश्वा॒ पुष्य॑सि॒ वार्या॑णि॒ सर॑--
स्वति॒ तमि॒ह धात॑वेऽकः । उ॒र्व॒न्तरि॑क्ष॒मन्वैमि ॥ ५॥
स्तनमालभते । यस्ते स्तनः । त्रिष्टुब्वाग्देवत्या ।
'वाग्देवी सरस्वती 'ति श्रुतिः । यः ते तव स्तनः । कथंभूतः ।
'अदित्यै राख्नेति गां पाशेन प्रतिमुच्य स्थूणायां बद्ध्वा शशयः । 'शी स्वप्ने' । सुप्त इवास्ते अनुपभुक्तोऽन्यैः । यश्च
पूषासीति वत्समुत्सृजति' ( का० २६ । ५ । ३ ) । आगतां । मयोभूः मयः सुखं भावयति सर्वभूतानाम् । यश्च रत्नधाः
म०
७५ य० उ०
उ०