2026-02-20 06:10:12 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
५९०
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
[ सप्तत्रिंशोऽध्यायः ३७]
म० 'वृष्टिभ्यां भस्मना परिकीर्याङ्गारैश्च विकङ्कतशकलैः ( का० २६ । ४ । ११ ) । धवित्रैर्वजनसमये उत्तरं देववत्प-
परिश्रयति त्रयोदशभिः प्रागुदग्भिः स्वाहा मरुद्भिरित्यधिकं दक्षि- रिक्रमणं प्रागकृतं चेदिह त्रिः परिक्रम्येतरथावृत्तिं सकृत्कृत्वा
तो द्वौ मन्त्रेण' (का० २६ । ३ । ९ । १० ) । अध्वर्युर्धृ - गर्भो देवानामित्यादिभिर्नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीरित्यन्तैरव-
ष्टिभ्यां गार्हपत्यस्य भस्माङ्गारांश्च महावीरं परितो निक्षिप्य । काशसंज्ञकैर्मन्त्रैः सयजमाना ऋत्विजो महावीरमुपतिष्ठन्त
प्रागग्रैरुदगग्रैस्त्रयोदशविकङ्कतशकलैर्महावीरं वेष्टयति । अङ्गारो- सूत्रार्थः । घर्मदेवत्या अवकाशमन्त्रा मा मा हिंसीरित्यन्ताः ।
परि शकलान्निक्षिपतीत्यर्थः । तन्मध्याद्वौ शकलौ मन्त्रेण प्राञ्चौ । आया ऋचां पतिः । अथ मन्त्रार्थः । देवो दीप्यमानो महा-
निदधाति शेषां तूष्णीम् । एवं प्रतिदिशं त्रिषु त्रिषु स्थितेषु वीरः सवित्रा देवेन सह सङ्गत सङ्गच्छते । गमेर्लुङि 'वा गमः'
अधिकं त्रयोदशं दक्षिणतो निदधातीति सूत्रार्थः । मासानां ( पा० १ । २ । १३ ) इति आत्मनेपदे विकल्पेन सिचः
त्रयोदशत्वात्रयोदशशकलैराच्छादनम् 'त्रयोदश वै मासाः संव- कित्त्वात् 'अनुदात्तोपदेश - ' ( पा० ६ । ४ । ३७ ) इति मलोपे
त्सरस्य संवत्सर एष य एष तपत्येष उ प्रवर्ग्यः' ( १४ । १ । । 'हखादङ्गात् ' ( पा० ८ । २ । २७ ) इति सिचो लोपः ।
३ । २८ ) इति श्रुतेः । यजुः पतिर्धर्मदेवत्या हे धर्म, त्वं 'बहुलं छन्दस्यमाङ्योगेऽपि ' ( पा० ६ । ४ । ७५ ) इत्यडभावः ।
स्वाहाकारोऽसि हविराधारत्वात्सूर्यरूपोऽसि । ' एष वै स्वाहा- 'समो गम् -' ( पा० १ । ३ । २९ ) इत्यादिना तङ् । यश्च
कारो य एष तपत्येष उ प्रवर्ग्यः' ( १४ । १ । ३ । २६ ) इति धर्मः सूर्येण सहैकीभूतः सन् संरोचते सम्यग्दीप्यते तं वयं
श्रुतेः । अतस्त्वं मरुद्भिः प्रजाभिरस्मद्रूपाभिः परिश्रीयस्व सेव्य- स्तुम इति शेषः । कीदृशः । देवानां दीप्तानां रश्मीनां दृश्यमा-
स्व । कर्मणि यक् । मरुतस्त्वामाश्रयन्त्वित्यर्थः । 'विशो वै नानां सर्वेषां वा गर्भः गृह्णातीति गर्भः ग्रहीता । एष वै गर्भो
मरुतो विशेवैतत्क्षत्रं परिवृंहति तदिदं क्षत्रमुभयतो विशा देवानां य एष तपत्येष हीदं सर्वं संगृभ्णात्येतेनेदं सर्वं
परिवृढम्' ( १४ । १ । ३ । २७ ) इति श्रुतेः । 'सुवर्णशतमाने- गृभीतमेष उ प्रवर्ग्यः' ( १४ । १ । ४ । २ ) इति श्रुतिः ।
नापिदधाति दिवः संस्पृश इति' ( का० २६ । ३ । १० ) । तथा मतीनां वुद्धीनां पिता पालकः बुद्धिप्रवर्तकः प्रजानां पतिः
शतरक्तिकामितेन सुवर्णेन महावीरमाच्छादयतीति सूत्रार्थः ।
दैवी जगती सुवर्णदेवत्या । हे शतमान, दिवः द्युलोकसंबन्धिनः
संस्पृशः स्पर्शकर्तृन्देवान्पाहि । 'देवा राक्षसेभ्यो भीता महावी-
रक्षायै स्वर्ण स्थापितवन्तः ' ( १४ । १ । ३ । २९ ) इति
श्रुतौ कथा देवा अबिभयुरित्यादिकार्था । 'कृष्णाजिनावकृत्तैर्ध-
वित्रैरुपवीजयति त्रिभिर्दण्डवद्भिर्मधु मध्विति' (का० २६।४।२)
कृष्णाजिनकृतैर्दण्डयुक्तैस्त्रिभिर्व्यजनैरभिं वीजयति दीपनायेति
सूत्रार्थः । त्रीणि यजूंषि प्राणदेवत्यानि दैव्युष्णिक् । मधुररस-
साम्यात्प्राणो मधु उच्यते । मधु मधु मधु प्राणोदानव्यानत्रयं
महावीरे स्थापयामीत्यर्थः । तथाच श्रुतिः 'अथ धवित्रैराधु-
नोति मधु मध्विति त्रिः प्राणो वै मधु प्राणमेवास्मिन्नेतद्दधाति
त्रीणि भवन्ति त्रयो वै प्राणाः प्राण उदानो व्यानस्तानेवास्मि -
नेतद्दधाति' ( १४ । १ । ३ । ३० ) इति ॥ १३ ॥
चतुर्दशी ।
गर्भो दे॒वानां॑ पि॒ता म॑ती॒नां पति॑ प्र॒जाना॑म् ।
सं दे॒वो दे॒वेन॑ सवि॒त्रा ग॑त॒ स सूर्येण रोचते १४
उ० महावीरमुपतिष्ठते । गर्भो देवानामित्यवकाशैः तेन
त्वष्टृमन्त इत्यतः प्राक् । यो गर्भो देवानां गृह्णातीति गर्भः ।
आदित्यात्मना महावीरः । यश्च पिता मतीनां गोपायिता बु-
द्वीनाम् । यश्च पतिरधिपतिः प्रजानाम् । यश्च सं देवो
देवेन सवित्रा गत संगत संगच्छते । देवः प्रवर्ग्यः देवेन
सवित्रा सह । यश्च संरोचते धर्मः सूर्येण सह एकीभूतः तं
वयं स्तुम इति वाक्यशेषः ॥ १४ ॥
म० 'परिक्रम्योपतिष्टन्तेऽकृतं चेद् गर्भो देवानामिति'
पालकः ॥ १४ ॥
पञ्चदशी ।
सम॒ग्निर॒ग्निना॑ गत॒ सं दैवैन सवि॒त्रा सधैँ सूर्ये -
णारोचिष्ट । स्वाहा सम॒ग्निस्तप॑सा गत॒ सं दैव्यैन
सवत्रा स सूर्येणारूरुचत ॥ १५ ॥
उ० समग्निः अनुष्टुप् ब्राह्मी । यश्च संगत संगच्छते
अग्निः धर्मः अग्निना सूर्याख्येन सह । यश्च संगत संगच्छते
दैवेन सवित्रा सह । यश्च समरोचिष्ट संरोचते दीप्यते सूर्येण
सह स्पर्धयन् । तं वयं स्तुम इति वाक्यशेषः । स्वाहाकारः आ-
दित्यप्रीणनार्थः । यश्च स्वाहा अग्निः संगत संगच्छते ।
तपसा आदित्य संबन्धिना सह । यश्च संगत संगच्छते दैव्येन
सवित्रा सह । यश्च समरुचत समरोचत संरोचते सूर्येण
सह स्पर्धयन् । तं वयं स्तुम इति वाक्यशेषः ॥ १५ ॥
म० ब्राह्म्यनुष्टुप् । यः अग्निः घर्मः अग्निना सह सङ्गत
सङ्गच्छते एकीभवति । देव एव दैवः सवित्रा दैवेन देवेन सह
सङ्गच्छते । यश्च सूर्येण सह समरोचिष्ट संरोचते । 'अव
स्वाहाकारं करोति परां देवतामसावेव बन्धुः' ( १४ । १ ।
४ । ६ ) इति श्रुतेः । स्वाहा अग्निः । स्वाहासहितोऽग्निर्धर्म-
स्तपसा सूर्यतेजसा सङ्गत सङ्गच्छते । दैव्ये वे
सङ्गच्छते । सूर्येण सह समरूरुचत सर्वं सम्यक् रोचयति प्रका-
शयति । रोचतेर्णिजन्तालुङ् । वयं तं स्तुम इति शेषः ॥ १५ ॥
पोडशी ।
ध॒र्ता दि॒वो विभा॑ति॒ तप॑सस्पृथि॒व्या॑ ध॒र्ता दे॒वो
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
[ सप्तत्रिंशोऽध्यायः ३७]
म० 'वृष्टिभ्यां भस्मना परिकीर्याङ्गारैश्च विकङ्कतशकलैः ( का० २६ । ४ । ११ ) । धवित्रैर्वजनसमये उत्तरं देववत्प-
परिश्रयति त्रयोदशभिः प्रागुदग्भिः स्वाहा मरुद्भिरित्यधिकं दक्षि- रिक्रमणं प्रागकृतं चेदिह त्रिः परिक्रम्येतरथावृत्तिं सकृत्कृत्वा
तो द्वौ मन्त्रेण' (का० २६ । ३ । ९ । १० ) । अध्वर्युर्धृ - गर्भो देवानामित्यादिभिर्नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीरित्यन्तैरव-
ष्टिभ्यां गार्हपत्यस्य भस्माङ्गारांश्च महावीरं परितो निक्षिप्य । काशसंज्ञकैर्मन्त्रैः सयजमाना ऋत्विजो महावीरमुपतिष्ठन्त
प्रागग्रैरुदगग्रैस्त्रयोदशविकङ्कतशकलैर्महावीरं वेष्टयति । अङ्गारो- सूत्रार्थः । घर्मदेवत्या अवकाशमन्त्रा मा मा हिंसीरित्यन्ताः ।
परि शकलान्निक्षिपतीत्यर्थः । तन्मध्याद्वौ शकलौ मन्त्रेण प्राञ्चौ । आया ऋचां पतिः । अथ मन्त्रार्थः । देवो दीप्यमानो महा-
निदधाति शेषां तूष्णीम् । एवं प्रतिदिशं त्रिषु त्रिषु स्थितेषु वीरः सवित्रा देवेन सह सङ्गत सङ्गच्छते । गमेर्लुङि 'वा गमः'
अधिकं त्रयोदशं दक्षिणतो निदधातीति सूत्रार्थः । मासानां ( पा० १ । २ । १३ ) इति आत्मनेपदे विकल्पेन सिचः
त्रयोदशत्वात्रयोदशशकलैराच्छादनम् 'त्रयोदश वै मासाः संव- कित्त्वात् 'अनुदात्तोपदेश - ' ( पा० ६ । ४ । ३७ ) इति मलोपे
त्सरस्य संवत्सर एष य एष तपत्येष उ प्रवर्ग्यः' ( १४ । १ । । 'हखादङ्गात् ' ( पा० ८ । २ । २७ ) इति सिचो लोपः ।
३ । २८ ) इति श्रुतेः । यजुः पतिर्धर्मदेवत्या हे धर्म, त्वं 'बहुलं छन्दस्यमाङ्योगेऽपि ' ( पा० ६ । ४ । ७५ ) इत्यडभावः ।
स्वाहाकारोऽसि हविराधारत्वात्सूर्यरूपोऽसि । ' एष वै स्वाहा- 'समो गम् -' ( पा० १ । ३ । २९ ) इत्यादिना तङ् । यश्च
कारो य एष तपत्येष उ प्रवर्ग्यः' ( १४ । १ । ३ । २६ ) इति धर्मः सूर्येण सहैकीभूतः सन् संरोचते सम्यग्दीप्यते तं वयं
श्रुतेः । अतस्त्वं मरुद्भिः प्रजाभिरस्मद्रूपाभिः परिश्रीयस्व सेव्य- स्तुम इति शेषः । कीदृशः । देवानां दीप्तानां रश्मीनां दृश्यमा-
स्व । कर्मणि यक् । मरुतस्त्वामाश्रयन्त्वित्यर्थः । 'विशो वै नानां सर्वेषां वा गर्भः गृह्णातीति गर्भः ग्रहीता । एष वै गर्भो
मरुतो विशेवैतत्क्षत्रं परिवृंहति तदिदं क्षत्रमुभयतो विशा देवानां य एष तपत्येष हीदं सर्वं संगृभ्णात्येतेनेदं सर्वं
परिवृढम्' ( १४ । १ । ३ । २७ ) इति श्रुतेः । 'सुवर्णशतमाने- गृभीतमेष उ प्रवर्ग्यः' ( १४ । १ । ४ । २ ) इति श्रुतिः ।
नापिदधाति दिवः संस्पृश इति' ( का० २६ । ३ । १० ) । तथा मतीनां वुद्धीनां पिता पालकः बुद्धिप्रवर्तकः प्रजानां पतिः
शतरक्तिकामितेन सुवर्णेन महावीरमाच्छादयतीति सूत्रार्थः ।
दैवी जगती सुवर्णदेवत्या । हे शतमान, दिवः द्युलोकसंबन्धिनः
संस्पृशः स्पर्शकर्तृन्देवान्पाहि । 'देवा राक्षसेभ्यो भीता महावी-
रक्षायै स्वर्ण स्थापितवन्तः ' ( १४ । १ । ३ । २९ ) इति
श्रुतौ कथा देवा अबिभयुरित्यादिकार्था । 'कृष्णाजिनावकृत्तैर्ध-
वित्रैरुपवीजयति त्रिभिर्दण्डवद्भिर्मधु मध्विति' (का० २६।४।२)
कृष्णाजिनकृतैर्दण्डयुक्तैस्त्रिभिर्व्यजनैरभिं वीजयति दीपनायेति
सूत्रार्थः । त्रीणि यजूंषि प्राणदेवत्यानि दैव्युष्णिक् । मधुररस-
साम्यात्प्राणो मधु उच्यते । मधु मधु मधु प्राणोदानव्यानत्रयं
महावीरे स्थापयामीत्यर्थः । तथाच श्रुतिः 'अथ धवित्रैराधु-
नोति मधु मध्विति त्रिः प्राणो वै मधु प्राणमेवास्मिन्नेतद्दधाति
त्रीणि भवन्ति त्रयो वै प्राणाः प्राण उदानो व्यानस्तानेवास्मि -
नेतद्दधाति' ( १४ । १ । ३ । ३० ) इति ॥ १३ ॥
चतुर्दशी ।
गर्भो दे॒वानां॑ पि॒ता म॑ती॒नां पति॑ प्र॒जाना॑म् ।
सं दे॒वो दे॒वेन॑ सवि॒त्रा ग॑त॒ स सूर्येण रोचते १४
उ० महावीरमुपतिष्ठते । गर्भो देवानामित्यवकाशैः तेन
त्वष्टृमन्त इत्यतः प्राक् । यो गर्भो देवानां गृह्णातीति गर्भः ।
आदित्यात्मना महावीरः । यश्च पिता मतीनां गोपायिता बु-
द्वीनाम् । यश्च पतिरधिपतिः प्रजानाम् । यश्च सं देवो
देवेन सवित्रा गत संगत संगच्छते । देवः प्रवर्ग्यः देवेन
सवित्रा सह । यश्च संरोचते धर्मः सूर्येण सह एकीभूतः तं
वयं स्तुम इति वाक्यशेषः ॥ १४ ॥
म० 'परिक्रम्योपतिष्टन्तेऽकृतं चेद् गर्भो देवानामिति'
पालकः ॥ १४ ॥
पञ्चदशी ।
सम॒ग्निर॒ग्निना॑ गत॒ सं दैवैन सवि॒त्रा सधैँ सूर्ये -
णारोचिष्ट । स्वाहा सम॒ग्निस्तप॑सा गत॒ सं दैव्यैन
सवत्रा स सूर्येणारूरुचत ॥ १५ ॥
उ० समग्निः अनुष्टुप् ब्राह्मी । यश्च संगत संगच्छते
अग्निः धर्मः अग्निना सूर्याख्येन सह । यश्च संगत संगच्छते
दैवेन सवित्रा सह । यश्च समरोचिष्ट संरोचते दीप्यते सूर्येण
सह स्पर्धयन् । तं वयं स्तुम इति वाक्यशेषः । स्वाहाकारः आ-
दित्यप्रीणनार्थः । यश्च स्वाहा अग्निः संगत संगच्छते ।
तपसा आदित्य संबन्धिना सह । यश्च संगत संगच्छते दैव्येन
सवित्रा सह । यश्च समरुचत समरोचत संरोचते सूर्येण
सह स्पर्धयन् । तं वयं स्तुम इति वाक्यशेषः ॥ १५ ॥
म० ब्राह्म्यनुष्टुप् । यः अग्निः घर्मः अग्निना सह सङ्गत
सङ्गच्छते एकीभवति । देव एव दैवः सवित्रा दैवेन देवेन सह
सङ्गच्छते । यश्च सूर्येण सह समरोचिष्ट संरोचते । 'अव
स्वाहाकारं करोति परां देवतामसावेव बन्धुः' ( १४ । १ ।
४ । ६ ) इति श्रुतेः । स्वाहा अग्निः । स्वाहासहितोऽग्निर्धर्म-
स्तपसा सूर्यतेजसा सङ्गत सङ्गच्छते । दैव्ये वे
सङ्गच्छते । सूर्येण सह समरूरुचत सर्वं सम्यक् रोचयति प्रका-
शयति । रोचतेर्णिजन्तालुङ् । वयं तं स्तुम इति शेषः ॥ १५ ॥
पोडशी ।
ध॒र्ता दि॒वो विभा॑ति॒ तप॑सस्पृथि॒व्या॑ ध॒र्ता दे॒वो