2026-02-20 06:10:12 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
उवटभाष्य - महीघरभाष्यसंवलिता ।
५८९
न हन्युरित्यग्नेर्वा एतद्रेतो यद्धिरण्यं नाष्ट्राणां रक्षसामपहत्या दिशि अनाधृष्टा रक्षोभिरनाधर्षिता अग्नेराधिपत्ये खामित्वे
इति' ( १४ । १ । ३ । १४ ) तथा 'अथो पृथिव्यु ह वा एत- सति मे मह्यमायुर्दा: देहि । ददातेर्लुङि मध्यमैकवचनेऽडभाव
स्माद्विभयांचकार यद्वै मायं तप्तः शूशुचानो न हिं स्यादिति आर्षः । ' अग्निमेवास्या अधिपतिं करोति' (१४ । १ । ३ । १९ )
तदेवास्या एतदन्तर्दधाति रजतम् ' ( १४ । १ । ३ । १४ ) इति श्रुतेः । या त्वं दक्षिणस्यां दिशि इन्द्रस्याधिपत्ये सति पुत्र-
इति । 'संसीदखेत्युच्यमाने मुजप्रलवान्द्विगुणानादीप्य प्रति- वती पुत्रयुता सा मे मह्यं प्रजां पुत्रादिकां दाः देहि 'इन्द्रमे-
दिशं खरे करोति तेषु महावीरमाज्यवन्तमर्चिरसीति' (का०
वास्या अधिपतिं करोति नाष्ट्राणां रक्षसामपहत्यै' ( १४ ॥
२६ । ३ । ३ । ४ ) । होत्रा संसीदखेति ( ११ । ३७ ) । १ । ३ । २० ) इति श्रुतेः । या त्वं पश्चात्पश्चिमायां दिशि
पठ्यमानेऽध्वर्युर्द्विगुणितान्मुञ्ज खण्डान्गार्हपत्ये प्रदीप्य खरे चतु- सुषदा भवसि । सुष्ठु अस्यां सीदन्ति जना इति सुषदा 'ईषदु: -
र्दिक्षु कृत्वा तेषु मुञ्जेषु संस्कृताज्यपूर्ण प्रचरणीयं महावीरं निद- सुषु' - ( पा० ३ । ३ । १२६ ) इति खल्प्रत्ययः । सवितुर्देन-
धातीति सूत्रार्थः । यजुस्त्रिष्टुप् धर्मदेवत्या । हे महावीर, त्वम- स्याधिपत्ये सति सा त्वं मे चक्षुः नेत्रेन्द्रियं दाः देहि । 'देव -
र्चिश्चन्द्रकान्तिरूपोऽसि शोचिरग्नितेजोरूपोऽसि तपः सूर्यताप - वास्यै सवितारमधिपतिं करोति' ( १४ । १ । ३ । २१ ) इति
रूपोऽसि 'एष वै घर्मो य एष तपति सर्वं वा एतदेष तदेत मे - श्रुतेः । हे पृथिवि, या त्वमुत्तरतः उत्तरस्यां दिशि धातुर्ब्रह्मण
वैतत् प्रीणाति' ( १४ । १ । ३ । १७ ) इति श्रुतेः 'यदादि - । आधिपत्ये सति आश्रुतिरसि आश्रावयन्ति ऋत्विजो यस्यां
त्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । यच्चन्द्रमसि यच्चानौ तत्तेजो सा आश्रुतिः यज्ञियो ह्युत्तरदेशः । सा त्वं मे रायो धनस्य पोषं
विद्धि मामकम्' ( गीता १५ । १२ ) इति स्मृतेश्च ॥ ११ ॥ पुष्टिं दा: देहि । ' धातारमेवास्या अधिपतिं करोति' ( १४ ।
१ । ३ । २२ ) इति श्रुतेः । या त्वमुपरिष्टादुपरि प्रदेशे बृहस्प•
द्वादशी ।
तेराधिपत्ये सति विधृतिरसि । विशेषेण धारयतीति विधृतिः
उपरिष्टाज्जुह्लादिकं ध्रियते । सा त्वं मे मह्यमोजो बलं दाः
देहि । 'बृहस्पतिमेवास्या अधिपतिं करोति' ( १४ । १ । ३ ।
निदधाति (का० २६ । ३ । ७ )। महावीराद्दक्षिणभूमौ
२३ ) इति श्रुतेः । 'विश्वाभ्यो मेति दक्षिणत उत्तानं पाणि
यजमानो मन्त्रं पठन्खकरं निदधात्युत्तानम् । यजुर्बृहती । हे
महावीरदक्षिणभूमे, विश्वाभ्यः सर्वाभ्यः नाष्ट्राभ्यः नाशक -
त्रिभ्यः पिशाचादिभ्यो लोकप्रसिद्धं नोऽस्मान्पाहि रक्ष 'सर्वाभ्यो
मार्तिभ्यो गोपाय' ( १४ । १ । ३ । २४ ) इति श्रुतेः ।
'छन्दसि वा प्राम्रेडितयोः ' ( पा० ८ । ३ । ४९ ) इति विसर्गस्य
सत्वम् । 'मनोरश्वेति प्रादेशमुत्तरतः ' ( का० १६ । ३ । ८ ) ।
महावीरादुत्तरतो यजमानो निजप्रदेशं निदधातीति सूत्रार्थः ।
दैवीपतिः । हे धर्मोत्तरभूमे, वं मनोः राज्ञः अश्वा वडवासि
वहनाय 'अश्वा ह वा इयं भूला मनुमुवाह' ( १४ । १ । ३ ।
२५ ) इति श्रुतेः ॥ १२ ॥
अना॑धृष्टा पु॒रस्ता॑द॒ग्नेराधि॑पत्य॒ आयु॑र्मे दाः । पुत्र-
व॑ती दक्षिण॒त इन्द्र॒स्याधि॑पत्ये प्र॒जां मे॑ दाः । सु॒षद॑
प॒श्चाद्दे॒वस्य॑ सवि॒तुराधि॑पत्ये॒ चक्षु॑र्भे दाः । आश्रु-
तिरुत्तर॒तो धा॒तुराधि॑पत्ये रा॒यस्पोषं॑ मे दाः । विधृति-
रु॒परि॑ष्टा॒द्बृह॒स्पते॒राध॑पत्य॒ ओजों मे वा विश्व भ्यो
माना॒ष्ट्राभ्य॑स्पहि॒ मन॒रश्वा॑सि ॥ १२ ॥
त्रयोदशी ।
स्वाहा॑ म॒रुद्भिः परिश्रीयस्व दि॒वः स॒स्पृश॑-
स्पाहि । मधु मधु मधु॑ ॥ १३ ॥
उ० अनाधृष्टेति वाचयति प्रादेशमध्ये विधारयन् । हे
पृथिवि, या त्वम् अनाधृष्टा अधर्षिता रक्षोभिः पुरस्तात् तां
त्वां ब्रवीमि । अग्नेः आधिपत्ये सति आयुर्वेदा: देहि । या
त्वं पुत्रवती दक्षिणतो भवसि तां त्वां ब्रवीमि इन्द्रस्याधिपत्ये
सति प्रजां मे दाः मह्यं देहि । या त्वं सुषदा स्वास्थेया साध्व
स्मिन्सीदतीति सुषदा । पश्चाद्भवसि तां त्वां ब्रवीमि । देवस्य
सवितुः आधिपत्ये सति चक्षुर्मे दाः देहि । या त्वं आश्रुतिः
आश्रयन्त्यस्मिन्यजमाना इत्याश्रुतिः । यज्ञियो हासौ देशः ।
उत्तरतो भवसि । तां त्वां ब्रवीमि । धातुराधिपत्ये सति
रायस्पोषं धनस्य पुष्टिं मे दा: देहि । या त्वं विधृतिः
विधारिणी उपरिष्टाद्भवसि । तां त्वां ब्रवीमि बृहस्पतेः आ-
धिपत्ये सति ओजो मे दाः । दक्षिणत उत्तानेन पाणिना
निन्दुते । विश्वाभ्यो मा नाष्ट्राभ्यस्पाहि । सर्वाभ्यः माम्
आर्तिभ्यः गोपायेति । इमामभिमृश्य जपति । मनोरश्वासि ।
'अश्वा ह वा इयं भूत्वा मनुमुवाह' इति श्रुतिः ॥ १२ ॥
म० 'अनाधृष्टेति वाचयति प्रादेशमध्यधि धारयन्तम्'
( का० २६ । ३।५ ) महावीरोपर्यङ्गुष्ठाङ्गुलिदेशं धरन्तं यज-
मानमध्वर्युर्मन्त्रान्वाचयतीति सूत्रार्थः । सप्त यजूंषि पृथिवीदे - । नोति । मधु मधु मधु । मधु प्राणो मधु समान्यादुच्यते स -
वत्यानि यजमानस्याशीः । हे पृथिवि या त्वं पुरस्तात्पूर्वस्यां ह्यङ्गानां रसः तं महावीरे स्थापयति ॥ १३ ॥
।
1
।
उ० विकङ्कतशकलैः परिश्रपयति । स्वाहा मरुद्भिः परिश्री-
यस्व । हे प्रवर्ग्य, यस्त्वं स्वाहाकारः तं त्वां ब्रवीमि । मरुद्भिः
रश्मिभिः । यद्वा 'विशो वै मरुतः' इति श्रुतिः ताभिः परि-
श्रीयस्व । कर्मणि यक् आश्रीयस्व । मरुतस्त्वामाश्रयन्त्वि-
त्यर्थः । सुवर्णशतमानेनापिदधाति । दिवः द्युलोकस्य सं-
स्पर्शनो रक्षसो महावीरे पाहि गोपाय । अथवा द्युलोकस्य
संस्पर्शनकर्तृदेवान् त्वं हे महावीर, पाहि । पवित्रैराधु-
५८९
न हन्युरित्यग्नेर्वा एतद्रेतो यद्धिरण्यं नाष्ट्राणां रक्षसामपहत्या दिशि अनाधृष्टा रक्षोभिरनाधर्षिता अग्नेराधिपत्ये खामित्वे
इति' ( १४ । १ । ३ । १४ ) तथा 'अथो पृथिव्यु ह वा एत- सति मे मह्यमायुर्दा: देहि । ददातेर्लुङि मध्यमैकवचनेऽडभाव
स्माद्विभयांचकार यद्वै मायं तप्तः शूशुचानो न हिं स्यादिति आर्षः । ' अग्निमेवास्या अधिपतिं करोति' (१४ । १ । ३ । १९ )
तदेवास्या एतदन्तर्दधाति रजतम् ' ( १४ । १ । ३ । १४ ) इति श्रुतेः । या त्वं दक्षिणस्यां दिशि इन्द्रस्याधिपत्ये सति पुत्र-
इति । 'संसीदखेत्युच्यमाने मुजप्रलवान्द्विगुणानादीप्य प्रति- वती पुत्रयुता सा मे मह्यं प्रजां पुत्रादिकां दाः देहि 'इन्द्रमे-
दिशं खरे करोति तेषु महावीरमाज्यवन्तमर्चिरसीति' (का०
वास्या अधिपतिं करोति नाष्ट्राणां रक्षसामपहत्यै' ( १४ ॥
२६ । ३ । ३ । ४ ) । होत्रा संसीदखेति ( ११ । ३७ ) । १ । ३ । २० ) इति श्रुतेः । या त्वं पश्चात्पश्चिमायां दिशि
पठ्यमानेऽध्वर्युर्द्विगुणितान्मुञ्ज खण्डान्गार्हपत्ये प्रदीप्य खरे चतु- सुषदा भवसि । सुष्ठु अस्यां सीदन्ति जना इति सुषदा 'ईषदु: -
र्दिक्षु कृत्वा तेषु मुञ्जेषु संस्कृताज्यपूर्ण प्रचरणीयं महावीरं निद- सुषु' - ( पा० ३ । ३ । १२६ ) इति खल्प्रत्ययः । सवितुर्देन-
धातीति सूत्रार्थः । यजुस्त्रिष्टुप् धर्मदेवत्या । हे महावीर, त्वम- स्याधिपत्ये सति सा त्वं मे चक्षुः नेत्रेन्द्रियं दाः देहि । 'देव -
र्चिश्चन्द्रकान्तिरूपोऽसि शोचिरग्नितेजोरूपोऽसि तपः सूर्यताप - वास्यै सवितारमधिपतिं करोति' ( १४ । १ । ३ । २१ ) इति
रूपोऽसि 'एष वै घर्मो य एष तपति सर्वं वा एतदेष तदेत मे - श्रुतेः । हे पृथिवि, या त्वमुत्तरतः उत्तरस्यां दिशि धातुर्ब्रह्मण
वैतत् प्रीणाति' ( १४ । १ । ३ । १७ ) इति श्रुतेः 'यदादि - । आधिपत्ये सति आश्रुतिरसि आश्रावयन्ति ऋत्विजो यस्यां
त्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । यच्चन्द्रमसि यच्चानौ तत्तेजो सा आश्रुतिः यज्ञियो ह्युत्तरदेशः । सा त्वं मे रायो धनस्य पोषं
विद्धि मामकम्' ( गीता १५ । १२ ) इति स्मृतेश्च ॥ ११ ॥ पुष्टिं दा: देहि । ' धातारमेवास्या अधिपतिं करोति' ( १४ ।
१ । ३ । २२ ) इति श्रुतेः । या त्वमुपरिष्टादुपरि प्रदेशे बृहस्प•
द्वादशी ।
तेराधिपत्ये सति विधृतिरसि । विशेषेण धारयतीति विधृतिः
उपरिष्टाज्जुह्लादिकं ध्रियते । सा त्वं मे मह्यमोजो बलं दाः
देहि । 'बृहस्पतिमेवास्या अधिपतिं करोति' ( १४ । १ । ३ ।
निदधाति (का० २६ । ३ । ७ )। महावीराद्दक्षिणभूमौ
२३ ) इति श्रुतेः । 'विश्वाभ्यो मेति दक्षिणत उत्तानं पाणि
यजमानो मन्त्रं पठन्खकरं निदधात्युत्तानम् । यजुर्बृहती । हे
महावीरदक्षिणभूमे, विश्वाभ्यः सर्वाभ्यः नाष्ट्राभ्यः नाशक -
त्रिभ्यः पिशाचादिभ्यो लोकप्रसिद्धं नोऽस्मान्पाहि रक्ष 'सर्वाभ्यो
मार्तिभ्यो गोपाय' ( १४ । १ । ३ । २४ ) इति श्रुतेः ।
'छन्दसि वा प्राम्रेडितयोः ' ( पा० ८ । ३ । ४९ ) इति विसर्गस्य
सत्वम् । 'मनोरश्वेति प्रादेशमुत्तरतः ' ( का० १६ । ३ । ८ ) ।
महावीरादुत्तरतो यजमानो निजप्रदेशं निदधातीति सूत्रार्थः ।
दैवीपतिः । हे धर्मोत्तरभूमे, वं मनोः राज्ञः अश्वा वडवासि
वहनाय 'अश्वा ह वा इयं भूला मनुमुवाह' ( १४ । १ । ३ ।
२५ ) इति श्रुतेः ॥ १२ ॥
अना॑धृष्टा पु॒रस्ता॑द॒ग्नेराधि॑पत्य॒ आयु॑र्मे दाः । पुत्र-
व॑ती दक्षिण॒त इन्द्र॒स्याधि॑पत्ये प्र॒जां मे॑ दाः । सु॒षद॑
प॒श्चाद्दे॒वस्य॑ सवि॒तुराधि॑पत्ये॒ चक्षु॑र्भे दाः । आश्रु-
तिरुत्तर॒तो धा॒तुराधि॑पत्ये रा॒यस्पोषं॑ मे दाः । विधृति-
रु॒परि॑ष्टा॒द्बृह॒स्पते॒राध॑पत्य॒ ओजों मे वा विश्व भ्यो
माना॒ष्ट्राभ्य॑स्पहि॒ मन॒रश्वा॑सि ॥ १२ ॥
त्रयोदशी ।
स्वाहा॑ म॒रुद्भिः परिश्रीयस्व दि॒वः स॒स्पृश॑-
स्पाहि । मधु मधु मधु॑ ॥ १३ ॥
उ० अनाधृष्टेति वाचयति प्रादेशमध्ये विधारयन् । हे
पृथिवि, या त्वम् अनाधृष्टा अधर्षिता रक्षोभिः पुरस्तात् तां
त्वां ब्रवीमि । अग्नेः आधिपत्ये सति आयुर्वेदा: देहि । या
त्वं पुत्रवती दक्षिणतो भवसि तां त्वां ब्रवीमि इन्द्रस्याधिपत्ये
सति प्रजां मे दाः मह्यं देहि । या त्वं सुषदा स्वास्थेया साध्व
स्मिन्सीदतीति सुषदा । पश्चाद्भवसि तां त्वां ब्रवीमि । देवस्य
सवितुः आधिपत्ये सति चक्षुर्मे दाः देहि । या त्वं आश्रुतिः
आश्रयन्त्यस्मिन्यजमाना इत्याश्रुतिः । यज्ञियो हासौ देशः ।
उत्तरतो भवसि । तां त्वां ब्रवीमि । धातुराधिपत्ये सति
रायस्पोषं धनस्य पुष्टिं मे दा: देहि । या त्वं विधृतिः
विधारिणी उपरिष्टाद्भवसि । तां त्वां ब्रवीमि बृहस्पतेः आ-
धिपत्ये सति ओजो मे दाः । दक्षिणत उत्तानेन पाणिना
निन्दुते । विश्वाभ्यो मा नाष्ट्राभ्यस्पाहि । सर्वाभ्यः माम्
आर्तिभ्यः गोपायेति । इमामभिमृश्य जपति । मनोरश्वासि ।
'अश्वा ह वा इयं भूत्वा मनुमुवाह' इति श्रुतिः ॥ १२ ॥
म० 'अनाधृष्टेति वाचयति प्रादेशमध्यधि धारयन्तम्'
( का० २६ । ३।५ ) महावीरोपर्यङ्गुष्ठाङ्गुलिदेशं धरन्तं यज-
मानमध्वर्युर्मन्त्रान्वाचयतीति सूत्रार्थः । सप्त यजूंषि पृथिवीदे - । नोति । मधु मधु मधु । मधु प्राणो मधु समान्यादुच्यते स -
वत्यानि यजमानस्याशीः । हे पृथिवि या त्वं पुरस्तात्पूर्वस्यां ह्यङ्गानां रसः तं महावीरे स्थापयति ॥ १३ ॥
।
1
।
उ० विकङ्कतशकलैः परिश्रपयति । स्वाहा मरुद्भिः परिश्री-
यस्व । हे प्रवर्ग्य, यस्त्वं स्वाहाकारः तं त्वां ब्रवीमि । मरुद्भिः
रश्मिभिः । यद्वा 'विशो वै मरुतः' इति श्रुतिः ताभिः परि-
श्रीयस्व । कर्मणि यक् आश्रीयस्व । मरुतस्त्वामाश्रयन्त्वि-
त्यर्थः । सुवर्णशतमानेनापिदधाति । दिवः द्युलोकस्य सं-
स्पर्शनो रक्षसो महावीरे पाहि गोपाय । अथवा द्युलोकस्य
संस्पर्शनकर्तृदेवान् त्वं हे महावीर, पाहि । पवित्रैराधु-