2026-02-20 06:10:11 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
५८६
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
वस्याज्ञायां स्थितोऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां वामाददे
गृह्णामि । त्वं च नारिरसि स्त्रीनाम्नी भवसि । युञ्जते मनः ।
व्याख्याता [ अ० ५ । क० १४ ] ॥ १ ॥ २ ॥
द्वितीया ।
यु॒ञ्जते॒ मर्न उ॒त यु॑ञ्जते॒ धियो विप्रा विप्र॑स्य
बृह॒तौ वि॑प॒श्चित॑ः । वि हो दधे वयुना विदेक
इन्म॒ही दे॒वस्य॑ सवि॒तुः परि॑षु॒तः ॥ २ ॥
तृतीया ।
[ सप्तत्रिंशोऽध्यायः ३७ ]
अद्य वः ताः युष्मान् उपादायेति शेषः । देवयजन इत्यादि
व्याख्यातम् ॥ ४ ॥
म० 'उत्तरतो देव्यो वमय इति वल्मीकवपाम्' ( का०
२६ । १ । ५–६ )। उपदीकृतो मृत्संचयो वल्मीकस्तस्य
वपेव वपा तां मध्यस्थं लोष्टमादाय कृष्णाजिने मृत्पिण्डादुत्तरे
तूष्णीं निदध्यादिति सूत्रार्थः । वल्मीकवपादेवता आर्षी पङ्गिः ।
हे
देव्यो दीप्यमानाः वम्यः उपजिह्निकाः, वो युष्मानादाय
पृथिव्याः देवयजने मखस्य शिरो महावीरमय राध्यासं संपा-
उ० आलभ्य जपति । युञ्जते मन इति व्याख्यातम् ॥ २ ॥ दयेयम् । मखाय लामाददे मखस्य शीर्ष्ण लामाददे इति
व्याख्यातम् । किंभूता वम्यः । भूतस्य प्राणिजातस्य प्रथमजाः
प्रथमोत्पन्नाः पृथिवी जन्तूनां प्रथमजा तत्संबन्धात् वन्योऽपि
प्रथमजा उच्यन्ते ॥ ४॥
देव द्यावापृथिवी म॒खस्य॑ वाम॒द्य शिरो॑ राध्यासं
दे॒व॒यज॑ने पृथि॒व्याः । म॒खाय॑ त्वा म॒खस्य॑ त्वा
शीर्णे ॥ ३ ॥
उ० मृत्पिण्डान्परिगृह्णाति । देवी द्यावापृथिवी । हे
देव्यौ द्यावापृथिव्यौ, मखस्य यज्ञस्य वां युवाम् उपादाय ।
मृदं चोदकं चादायेत्यर्थः । अद्य शिरः राध्यासम् । 'राध
साध संसिद्धौ' संसाधयेयम् । देवयजने देवा अस्मिन्निज्यन्ते
इति देवयजनम् । पृथिव्याः मखाय यज्ञाय त्वा परिगृह्णामि । ।
ततोऽपि विशेषापेक्षायामाह । मखस्य शीर्णे त्वां परिगृह्णा-
मीति ॥ ३ ॥
पञ्चमी ।
इय॒त्यम॑ आसीन्म॒खस्य॑ ते॒ऽद्य शिरो॑ राध्यासं
देव॒यज॑ने पृथि॒व्याः । म॒खाय॑ त्वा मुखस्य॑ त्वा
शीर्णे ॥ ५ ॥
उ० वराहविहतमादत्ते । इयत्यग्रे युष्मदः संबन्धान्म-
ध्यमोऽत्र पुरुषः । या त्वम् इयती प्रादेशमात्रा अभिनयेन
निर्दिश्यते । अग्रे वराहस्योद्धरतः आसीत् आसीः अभूः ।
'इयती ह वा इयमग्रे पृथिव्यास प्रादेशमात्री' इत्युपक्रम्य
'वराह उज्जघान' इत्याह । तां त्वां ब्रवीमि । मखस्य ते
त्वामुपादाय अद्य शिरः राध्यासं देवयजने पृथिव्याः ।
मखाय त्वेति व्याख्यातम् ॥ ५ ॥
म० द्यावापृथिवीदेवतं यजुः ब्राह्मी गायत्री । ' मृदमादत्ते
पिण्डवद्देवी द्यावापृथिवी इति' ( का० २६ । १ । ४ ) अध्व-
र्युर्देवीति मन्त्रेण विघणं मृत्पिण्डमादत्ते पिण्डवदिति पाणिभ्यां ।
गृह्णाति दक्षिणः साभिरिति लभ्यत इति सूत्रार्थः । मन्त्रार्थस्तु म० 'इयत्य इति वराहविहतम् ' ( का० २६ । १ । ७ )
हे देवी देव्यौ दीप्यमाने द्यावापृथिव्यौ, अद्यास्मिन्दिने वराहोत्खातमृदमादाय तूष्णीं कृष्णाजिने वल्मीकवपोत्तरे निद-
पृथिव्याः देवयजने देवा इज्यन्ते अत्रेति देवयजनस्थाने मखस्य ध्यादिति सूत्रार्थः । वराहविहतभृद्देवतं यजुः ब्राह्मी गायत्री ।
यज्ञस्य शिरो राध्यासं साधयेयम् 'राध साध संसिद्धौं' । महा- हे पृथिवि भवती अग्रे आदौ वराहोद्धरणसमये इयती । प्रादे-
वीरो यज्ञशिराः । किं कृत्वा । वां युवां द्यावापृथिव्यौ आदा- शमात्राभिनयेन प्रदर्श्यते । एतत्प्रमाणा आसीत् 'इयती ह वा
येति शेषः । दिवोंऽशं जलं पृथिव्यंशं मृदमादायेत्यर्थः । एवं । इयमग्रे पृथिव्यास प्रादेशमात्री' ( १४ । १ । २ । १२ ) इत्यादि
द्यावापृथिव्यैौ प्रार्थ्य मृदमाह । मखाय हे मृत्, यज्ञाय त्वां 'वराह उज्जघाने 'ति श्रुतेः । ते इति द्वितीयार्थे षष्ठी । तां लामा-
गृह्णामि । एवं सामान्येनोक्त्वा विशेषमाह । मखस्य यज्ञस्य । दाय पृथिव्याः देवयजनेऽद्य मखस्य शिरो राध्यासम् । मखा-
शीर्ष्ण शिरसे महावीराय त्वां गृह्णामीति शेषः । तं मृत्पिण्ड- येति व्याख्यातम् ॥ ५ ॥
मुत्तरस्थापिते कृष्णाजिने निदध्यात् ॥ ३ ॥
चतुर्थी ।
दे॒व्यो॑ वग्र्यो भू॒तस्य॑ प्रथ॒म॒जा म॒खस्य॑ वि॒ऽद्य
शिरो॑ राध्यासं देव॒यज॑ने पृथि॒व्याः । म॒खाय॑ त्वा
म॒खस्य॑ त्वा शीर्ष्णे ॥ ४ ॥
षष्ठी ।
इन्द्र॒स्यज॑ स्थ म॒खस्य॑ वि॒ोऽद्य शिरौ राध्यासं
देव॒यज॑ने पृथि॒व्याः । म॒खाय॑ त्वा म॒खस्य॑ त्वा॒
शी॒र्ष्णे । म॒खाय॑ त्वा म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णे । म॒खाय॑
त्वाम॒त्रस्य॑ त्वा शीर्णे ॥ ६ ॥
उ० अथ वल्मीकवपां गृह्णाति । देव्यो वक्रयः । हे ० आदारानादत्ते । इन्द्रस्यीजःस्थ ये यूयं इन्द्रस्य ओजो
देव्यः वम्रयः । उपजिह्निकाः सीमका इति पर्यायाः । या
भवथ । तान्युष्मान् अद्य उपादाय शिरः राध्यासमित्यादि
यूयं भूतस्य प्रथमजाः । पृथिवी भूतानां प्रथमजा तत्संब- । व्याख्यातम् । अजाक्षीरमादत्ते । मखाय त्वेत्युक्तम् । संसृ-
वायोऽपि प्रथमजा उच्यन्ते । मन्त्रस्य शिरः राध्यासन् तानभिमृशति । मखाय त्वेत्युक्तम् ॥ ६॥
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
वस्याज्ञायां स्थितोऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां वामाददे
गृह्णामि । त्वं च नारिरसि स्त्रीनाम्नी भवसि । युञ्जते मनः ।
व्याख्याता [ अ० ५ । क० १४ ] ॥ १ ॥ २ ॥
द्वितीया ।
यु॒ञ्जते॒ मर्न उ॒त यु॑ञ्जते॒ धियो विप्रा विप्र॑स्य
बृह॒तौ वि॑प॒श्चित॑ः । वि हो दधे वयुना विदेक
इन्म॒ही दे॒वस्य॑ सवि॒तुः परि॑षु॒तः ॥ २ ॥
तृतीया ।
[ सप्तत्रिंशोऽध्यायः ३७ ]
अद्य वः ताः युष्मान् उपादायेति शेषः । देवयजन इत्यादि
व्याख्यातम् ॥ ४ ॥
म० 'उत्तरतो देव्यो वमय इति वल्मीकवपाम्' ( का०
२६ । १ । ५–६ )। उपदीकृतो मृत्संचयो वल्मीकस्तस्य
वपेव वपा तां मध्यस्थं लोष्टमादाय कृष्णाजिने मृत्पिण्डादुत्तरे
तूष्णीं निदध्यादिति सूत्रार्थः । वल्मीकवपादेवता आर्षी पङ्गिः ।
हे
देव्यो दीप्यमानाः वम्यः उपजिह्निकाः, वो युष्मानादाय
पृथिव्याः देवयजने मखस्य शिरो महावीरमय राध्यासं संपा-
उ० आलभ्य जपति । युञ्जते मन इति व्याख्यातम् ॥ २ ॥ दयेयम् । मखाय लामाददे मखस्य शीर्ष्ण लामाददे इति
व्याख्यातम् । किंभूता वम्यः । भूतस्य प्राणिजातस्य प्रथमजाः
प्रथमोत्पन्नाः पृथिवी जन्तूनां प्रथमजा तत्संबन्धात् वन्योऽपि
प्रथमजा उच्यन्ते ॥ ४॥
देव द्यावापृथिवी म॒खस्य॑ वाम॒द्य शिरो॑ राध्यासं
दे॒व॒यज॑ने पृथि॒व्याः । म॒खाय॑ त्वा म॒खस्य॑ त्वा
शीर्णे ॥ ३ ॥
उ० मृत्पिण्डान्परिगृह्णाति । देवी द्यावापृथिवी । हे
देव्यौ द्यावापृथिव्यौ, मखस्य यज्ञस्य वां युवाम् उपादाय ।
मृदं चोदकं चादायेत्यर्थः । अद्य शिरः राध्यासम् । 'राध
साध संसिद्धौ' संसाधयेयम् । देवयजने देवा अस्मिन्निज्यन्ते
इति देवयजनम् । पृथिव्याः मखाय यज्ञाय त्वा परिगृह्णामि । ।
ततोऽपि विशेषापेक्षायामाह । मखस्य शीर्णे त्वां परिगृह्णा-
मीति ॥ ३ ॥
पञ्चमी ।
इय॒त्यम॑ आसीन्म॒खस्य॑ ते॒ऽद्य शिरो॑ राध्यासं
देव॒यज॑ने पृथि॒व्याः । म॒खाय॑ त्वा मुखस्य॑ त्वा
शीर्णे ॥ ५ ॥
उ० वराहविहतमादत्ते । इयत्यग्रे युष्मदः संबन्धान्म-
ध्यमोऽत्र पुरुषः । या त्वम् इयती प्रादेशमात्रा अभिनयेन
निर्दिश्यते । अग्रे वराहस्योद्धरतः आसीत् आसीः अभूः ।
'इयती ह वा इयमग्रे पृथिव्यास प्रादेशमात्री' इत्युपक्रम्य
'वराह उज्जघान' इत्याह । तां त्वां ब्रवीमि । मखस्य ते
त्वामुपादाय अद्य शिरः राध्यासं देवयजने पृथिव्याः ।
मखाय त्वेति व्याख्यातम् ॥ ५ ॥
म० द्यावापृथिवीदेवतं यजुः ब्राह्मी गायत्री । ' मृदमादत्ते
पिण्डवद्देवी द्यावापृथिवी इति' ( का० २६ । १ । ४ ) अध्व-
र्युर्देवीति मन्त्रेण विघणं मृत्पिण्डमादत्ते पिण्डवदिति पाणिभ्यां ।
गृह्णाति दक्षिणः साभिरिति लभ्यत इति सूत्रार्थः । मन्त्रार्थस्तु म० 'इयत्य इति वराहविहतम् ' ( का० २६ । १ । ७ )
हे देवी देव्यौ दीप्यमाने द्यावापृथिव्यौ, अद्यास्मिन्दिने वराहोत्खातमृदमादाय तूष्णीं कृष्णाजिने वल्मीकवपोत्तरे निद-
पृथिव्याः देवयजने देवा इज्यन्ते अत्रेति देवयजनस्थाने मखस्य ध्यादिति सूत्रार्थः । वराहविहतभृद्देवतं यजुः ब्राह्मी गायत्री ।
यज्ञस्य शिरो राध्यासं साधयेयम् 'राध साध संसिद्धौं' । महा- हे पृथिवि भवती अग्रे आदौ वराहोद्धरणसमये इयती । प्रादे-
वीरो यज्ञशिराः । किं कृत्वा । वां युवां द्यावापृथिव्यौ आदा- शमात्राभिनयेन प्रदर्श्यते । एतत्प्रमाणा आसीत् 'इयती ह वा
येति शेषः । दिवोंऽशं जलं पृथिव्यंशं मृदमादायेत्यर्थः । एवं । इयमग्रे पृथिव्यास प्रादेशमात्री' ( १४ । १ । २ । १२ ) इत्यादि
द्यावापृथिव्यैौ प्रार्थ्य मृदमाह । मखाय हे मृत्, यज्ञाय त्वां 'वराह उज्जघाने 'ति श्रुतेः । ते इति द्वितीयार्थे षष्ठी । तां लामा-
गृह्णामि । एवं सामान्येनोक्त्वा विशेषमाह । मखस्य यज्ञस्य । दाय पृथिव्याः देवयजनेऽद्य मखस्य शिरो राध्यासम् । मखा-
शीर्ष्ण शिरसे महावीराय त्वां गृह्णामीति शेषः । तं मृत्पिण्ड- येति व्याख्यातम् ॥ ५ ॥
मुत्तरस्थापिते कृष्णाजिने निदध्यात् ॥ ३ ॥
चतुर्थी ।
दे॒व्यो॑ वग्र्यो भू॒तस्य॑ प्रथ॒म॒जा म॒खस्य॑ वि॒ऽद्य
शिरो॑ राध्यासं देव॒यज॑ने पृथि॒व्याः । म॒खाय॑ त्वा
म॒खस्य॑ त्वा शीर्ष्णे ॥ ४ ॥
षष्ठी ।
इन्द्र॒स्यज॑ स्थ म॒खस्य॑ वि॒ोऽद्य शिरौ राध्यासं
देव॒यज॑ने पृथि॒व्याः । म॒खाय॑ त्वा म॒खस्य॑ त्वा॒
शी॒र्ष्णे । म॒खाय॑ त्वा म॒खस्य॑ त्वा शी॒र्ष्णे । म॒खाय॑
त्वाम॒त्रस्य॑ त्वा शीर्णे ॥ ६ ॥
उ० अथ वल्मीकवपां गृह्णाति । देव्यो वक्रयः । हे ० आदारानादत्ते । इन्द्रस्यीजःस्थ ये यूयं इन्द्रस्य ओजो
देव्यः वम्रयः । उपजिह्निकाः सीमका इति पर्यायाः । या
भवथ । तान्युष्मान् अद्य उपादाय शिरः राध्यासमित्यादि
यूयं भूतस्य प्रथमजाः । पृथिवी भूतानां प्रथमजा तत्संब- । व्याख्यातम् । अजाक्षीरमादत्ते । मखाय त्वेत्युक्तम् । संसृ-
वायोऽपि प्रथमजा उच्यन्ते । मन्त्रस्य शिरः राध्यासन् तानभिमृशति । मखाय त्वेत्युक्तम् ॥ ६॥