2026-02-20 06:10:10 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।
विंशी ।
नम॑स्ते॒ हर॑से शो॒चिषे॒ नम॑स्ते
अ॒न्यस्ते॑ अ॒स्मत्त॑पन्तु हे॒तय॑ः पाव॒को
शि॒िवो भ॑व ॥ २० ॥
अस्त्व॒र्चिषै ।
अ॒स्मभ्य॑
उ० नमस्ते हस्से इति व्याख्यातम् ॥ २० ॥
म० नमस्ते व्याख्याता [अ० १७ । क० ११ ] ॥ २० ॥
एकविंशी ।
नम॑स्ते अ॑स्तु॒ वि॒द्युते॒ नम॑स्ते॒ स्तनयि॒नवे॑ । नम॑स्ते॒
भगवन्नस्तु॒ यतः॒ स्व॒ः स॒मी से ॥ २१ ॥
1
उ० नमस्ते द्वे अनुष्टुभौ । नमः ते तुभ्यं अस्तु । वि-
ते विद्युपाय । नमस्ते स्तनयिलवे स्तनयितुरूपाय । नमः
हे भगवन्, अस्तु । यतः यस्मात् स्वः स्वर्ग लोकं ग-
न्तुम् समीहसे चेष्टसे । अमर्त्यस्त्वमित्यभिप्रायः ॥ २१ ॥
म० द्वे अनुष्टुभौ विद्युत्स्तनयित्नुरूप भगवद्देवते । हे भग-
वन् महावीर, विद्युते विद्युद्रूपाय ते तुभ्यं नमोऽस्तु । स्तन-
यित्नवे स्तनयित्नुर्गर्जितं तद्रूपाय ते नमोऽस्तु । यतः कारणात्
स्वः स्वर्गं गन्तुं त्वं समीहसे चेष्टसे अतस्ते तुभ्यं नमोऽस्तु ॥२१॥
द्वाविंशी ।
यतो॑ य॒तः स॒मीह॑से॒ ततो॑ नो॒ अभ॑यं कुरु । शं
न॑ः कुरु प्र॒जाभ्योऽभ॑यं नः प॒शुभ्य॑ः ॥ २२ ॥
५८५
श॒तं प्रत्र॑वाम श॒रद॑ः श॒तमा॑दा॒नाः स्याम शरदः
श॒तं भूय॑श्च श॒रद॑ श॒तात् ॥ २४ ॥
इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयिसंहितायां
षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३६ ॥
उ० तचक्षुः । योयं महावीरोऽस्माभिः स्तुतः । तत्
आदित्यरूपं चक्षुः । देवहितं देवैर्निहितं स्थापितम् देवानां
वाहितम् । पुरस्तात् प्राच्यां दिशि । शुक्रं शुक्लम् असंसृष्टं
पाप्मभिः । शोचिष्मद्वा । उच्चरत् उदितम् । तत्प्रसादाच्च ।
पश्येम शरदः शतम् । जीवेम शरदः शतम् । शृणुयाम शरदः
शतम् । प्रब्रवाम शरदः शतम् । अस्खलितवागिन्द्रिया
भवामः । अदीनाः स्याम शरदः शतम् । भूयश्च बहुतरं कालं
च शरदः शतात् ॥ २४ ॥
इति उवकृतौ मन्त्रभाष्ये षट् त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३६ ॥
म० सूर्यदेवत्या ब्राह्मी त्रिष्टुप् । एतैर्मन्त्रैर्यो महावीरो-
ऽस्माभिः स्तुतः तत् चक्षुः जगतां नेत्रभूतमादित्यरूपं पुरस्तात्
पूर्वस्यां दिशि उच्चरत् उच्चरति उदेति 'इतश्च लोपः परस्मैपदेषु'
( पा० ३ । ४ । ९७ २) इतीकारलोपः । कीदृशं तत् । देवहितं
देवैर्हितं स्थापितम् । यद्वा देवानां हितं प्रियम् शुक्रं शुकं पापा-
संसृष्टं शोचिष्मद्वा । तस्य प्रसादात् शतं शरदः वर्षाणि वर्य
पश्येम शतवर्षपर्यन्तं वयमव्याहतचक्षुरिन्द्रिया भवेम । प्रार्थ-
नायां लिङ् । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । शतं शरदः जीवेम
अपराधीनजीवना भवेम । शतं शरदः शृणुयाम स्पष्टश्रोत्रे-
न्द्रिया भवेम । शतं शरदः प्रब्रवाम अस्खलितवागिन्द्रिया
उ० यतो यतः यस्माद्यस्मात् दुश्चरितात् अपाकर्तुं समी- ।भवेम । शतं शरदः अदीनाः स्याम न कस्याप्य दैन्यं
कुर्याम । शतात् शरदः शतवर्षापर्यपि भूयश्च बहुकालं पश्येमे-
त्यादि योज्यम् ॥ २४ ॥
हसे चेष्टसे ततस्ततः नः अस्माकम् अभयं भयरहितं कुरु ।
किंच । शं नः सुखमस्माकम् कुरु प्रजाभ्यः । अभयं नः
पशुभ्यः कुरु ॥ २२ ॥
म० हे महावीर, यतो यतः यस्माद्यस्माद् दुश्चरितात्त्वं
समीहसे अस्मास्वपकर्तुं चेष्टसे ततस्ततो नोऽस्माकमभयं कुरु ।
किंच नोऽस्माकं प्रजाभ्यः शं सुखं कुरु । नोऽस्माकं पशुभ्यः
चाभयं भीत्यभावं कुरु ॥ २२ ॥
त्रयोविंशी ।
सु॒मि॒त्रि॒या न॒ आप॒ ओष॑धयः सन्तु दुर्मित्रि॒या -
स्तस्मै॑ सन्तु॒ योऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्मः ॥२३॥
।
श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।
अध्यायः शान्तिपाठार्थः षत्रिंशोऽयं प्रकाशितः ॥ ३६ ॥
सप्तत्रिंशोऽध्यायः ।
तत्र प्रथमा ।
दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒ऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो
हस्ता॑भ्याम् । आद॑दे॒ नाभि॑र॒सि ॥ १ ॥
I
उ० महावीरसंभरणं अभ्यादानम् । देवस्य स्वेति
उ० इत उत्तरं यजूंषि व्याख्यायन्ते आअध्यायात् । तत्र । व्याख्यातम् । नारिरसीति विशेषः ॥ १ ॥
सुमित्रिया न इति व्याख्यातम् ॥ २३ ॥
म० 'देवस्य त्वेत्यभ्रिमादायौदुम्बरीं वैकङ्कर्ती वारनिमा-
म० यजुः । व्याख्यातम् [ अ० ६ । क० २२ ] ॥ २३ ॥ त्री सव्ये कृत्वा दक्षिणेनालभ्य जपति युञ्जत इति' ( का०
चतुर्विंशी ।
तच्चक्षु॑र्दे॒वहि॑तं पु॒रस्ता॑च्छुक्रमुच्च॑रत् । पश्यैम
श॒रः श॒तं जीवे॑म श॒रद॑ः श॒तः शृणुयाम शरदः
७४ य० उ०
२६ । १ । ३ ) । उदुम्बरतरूत्थां विकङ्कततरूत्थां वा हस्तप्र
माणामत्रिं देवस्य त्वा नारिरसीति मन्त्रेणादाय वामहस्ते तां
कृला दक्षिणहस्तेन स्पृष्ट्वा युञ्जते मन इति मन्त्रं जपतीति
सूत्रार्थः । देवस्य त्वा । अभिदेवत्यं यजुः । हे अत्रे, सवितुर्दे -
विंशी ।
नम॑स्ते॒ हर॑से शो॒चिषे॒ नम॑स्ते
अ॒न्यस्ते॑ अ॒स्मत्त॑पन्तु हे॒तय॑ः पाव॒को
शि॒िवो भ॑व ॥ २० ॥
अस्त्व॒र्चिषै ।
अ॒स्मभ्य॑
उ० नमस्ते हस्से इति व्याख्यातम् ॥ २० ॥
म० नमस्ते व्याख्याता [अ० १७ । क० ११ ] ॥ २० ॥
एकविंशी ।
नम॑स्ते अ॑स्तु॒ वि॒द्युते॒ नम॑स्ते॒ स्तनयि॒नवे॑ । नम॑स्ते॒
भगवन्नस्तु॒ यतः॒ स्व॒ः स॒मी से ॥ २१ ॥
1
उ० नमस्ते द्वे अनुष्टुभौ । नमः ते तुभ्यं अस्तु । वि-
ते विद्युपाय । नमस्ते स्तनयिलवे स्तनयितुरूपाय । नमः
हे भगवन्, अस्तु । यतः यस्मात् स्वः स्वर्ग लोकं ग-
न्तुम् समीहसे चेष्टसे । अमर्त्यस्त्वमित्यभिप्रायः ॥ २१ ॥
म० द्वे अनुष्टुभौ विद्युत्स्तनयित्नुरूप भगवद्देवते । हे भग-
वन् महावीर, विद्युते विद्युद्रूपाय ते तुभ्यं नमोऽस्तु । स्तन-
यित्नवे स्तनयित्नुर्गर्जितं तद्रूपाय ते नमोऽस्तु । यतः कारणात्
स्वः स्वर्गं गन्तुं त्वं समीहसे चेष्टसे अतस्ते तुभ्यं नमोऽस्तु ॥२१॥
द्वाविंशी ।
यतो॑ य॒तः स॒मीह॑से॒ ततो॑ नो॒ अभ॑यं कुरु । शं
न॑ः कुरु प्र॒जाभ्योऽभ॑यं नः प॒शुभ्य॑ः ॥ २२ ॥
५८५
श॒तं प्रत्र॑वाम श॒रद॑ः श॒तमा॑दा॒नाः स्याम शरदः
श॒तं भूय॑श्च श॒रद॑ श॒तात् ॥ २४ ॥
इति माध्यन्दिनीयायां वाजसनेयिसंहितायां
षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३६ ॥
उ० तचक्षुः । योयं महावीरोऽस्माभिः स्तुतः । तत्
आदित्यरूपं चक्षुः । देवहितं देवैर्निहितं स्थापितम् देवानां
वाहितम् । पुरस्तात् प्राच्यां दिशि । शुक्रं शुक्लम् असंसृष्टं
पाप्मभिः । शोचिष्मद्वा । उच्चरत् उदितम् । तत्प्रसादाच्च ।
पश्येम शरदः शतम् । जीवेम शरदः शतम् । शृणुयाम शरदः
शतम् । प्रब्रवाम शरदः शतम् । अस्खलितवागिन्द्रिया
भवामः । अदीनाः स्याम शरदः शतम् । भूयश्च बहुतरं कालं
च शरदः शतात् ॥ २४ ॥
इति उवकृतौ मन्त्रभाष्ये षट् त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३६ ॥
म० सूर्यदेवत्या ब्राह्मी त्रिष्टुप् । एतैर्मन्त्रैर्यो महावीरो-
ऽस्माभिः स्तुतः तत् चक्षुः जगतां नेत्रभूतमादित्यरूपं पुरस्तात्
पूर्वस्यां दिशि उच्चरत् उच्चरति उदेति 'इतश्च लोपः परस्मैपदेषु'
( पा० ३ । ४ । ९७ २) इतीकारलोपः । कीदृशं तत् । देवहितं
देवैर्हितं स्थापितम् । यद्वा देवानां हितं प्रियम् शुक्रं शुकं पापा-
संसृष्टं शोचिष्मद्वा । तस्य प्रसादात् शतं शरदः वर्षाणि वर्य
पश्येम शतवर्षपर्यन्तं वयमव्याहतचक्षुरिन्द्रिया भवेम । प्रार्थ-
नायां लिङ् । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । शतं शरदः जीवेम
अपराधीनजीवना भवेम । शतं शरदः शृणुयाम स्पष्टश्रोत्रे-
न्द्रिया भवेम । शतं शरदः प्रब्रवाम अस्खलितवागिन्द्रिया
उ० यतो यतः यस्माद्यस्मात् दुश्चरितात् अपाकर्तुं समी- ।भवेम । शतं शरदः अदीनाः स्याम न कस्याप्य दैन्यं
कुर्याम । शतात् शरदः शतवर्षापर्यपि भूयश्च बहुकालं पश्येमे-
त्यादि योज्यम् ॥ २४ ॥
हसे चेष्टसे ततस्ततः नः अस्माकम् अभयं भयरहितं कुरु ।
किंच । शं नः सुखमस्माकम् कुरु प्रजाभ्यः । अभयं नः
पशुभ्यः कुरु ॥ २२ ॥
म० हे महावीर, यतो यतः यस्माद्यस्माद् दुश्चरितात्त्वं
समीहसे अस्मास्वपकर्तुं चेष्टसे ततस्ततो नोऽस्माकमभयं कुरु ।
किंच नोऽस्माकं प्रजाभ्यः शं सुखं कुरु । नोऽस्माकं पशुभ्यः
चाभयं भीत्यभावं कुरु ॥ २२ ॥
त्रयोविंशी ।
सु॒मि॒त्रि॒या न॒ आप॒ ओष॑धयः सन्तु दुर्मित्रि॒या -
स्तस्मै॑ सन्तु॒ योऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्मः ॥२३॥
।
श्रीमन्महीधरकृते वेददीपे मनोहरे ।
अध्यायः शान्तिपाठार्थः षत्रिंशोऽयं प्रकाशितः ॥ ३६ ॥
सप्तत्रिंशोऽध्यायः ।
तत्र प्रथमा ।
दे॒वस्य॑ त्वा सवि॒तुः प्र॑स॒वे॒ऽश्विनो॑र्बा॒हुभ्यां॑ पू॒ष्णो
हस्ता॑भ्याम् । आद॑दे॒ नाभि॑र॒सि ॥ १ ॥
I
उ० महावीरसंभरणं अभ्यादानम् । देवस्य स्वेति
उ० इत उत्तरं यजूंषि व्याख्यायन्ते आअध्यायात् । तत्र । व्याख्यातम् । नारिरसीति विशेषः ॥ १ ॥
सुमित्रिया न इति व्याख्यातम् ॥ २३ ॥
म० 'देवस्य त्वेत्यभ्रिमादायौदुम्बरीं वैकङ्कर्ती वारनिमा-
म० यजुः । व्याख्यातम् [ अ० ६ । क० २२ ] ॥ २३ ॥ त्री सव्ये कृत्वा दक्षिणेनालभ्य जपति युञ्जत इति' ( का०
चतुर्विंशी ।
तच्चक्षु॑र्दे॒वहि॑तं पु॒रस्ता॑च्छुक्रमुच्च॑रत् । पश्यैम
श॒रः श॒तं जीवे॑म श॒रद॑ः श॒तः शृणुयाम शरदः
७४ य० उ०
२६ । १ । ३ ) । उदुम्बरतरूत्थां विकङ्कततरूत्थां वा हस्तप्र
माणामत्रिं देवस्य त्वा नारिरसीति मन्त्रेणादाय वामहस्ते तां
कृला दक्षिणहस्तेन स्पृष्ट्वा युञ्जते मन इति मन्त्रं जपतीति
सूत्रार्थः । देवस्य त्वा । अभिदेवत्यं यजुः । हे अत्रे, सवितुर्दे -