2026-02-20 06:10:09 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
५८४
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
[ षट्त्रिंशोऽध्यायः ३६ ]
म० अब्देवत्या गायत्री । देवीः देव्यो दीप्यमाना अपो ।स्पतयः वृक्षरूपा या शान्तिः विश्वेदेवाः सर्वदेवरूपा या शान्तिः
ब्रह्म त्रयीलक्षणं परं वा तद्रूपा या शान्तिः सर्वं सर्वजगद्रूपा या
शान्तिः शान्तिरेव शान्तिः या स्वरूपतः शान्तिः सा शान्तिः
मामां प्रतिधि अस्तु । पुरुषव्यत्ययः । महावीरप्रसादात्सर्वं
शान्तिरूपं मां प्रत्यस्त्वित्यर्थः । यद्वा द्यौरित्यादिषु विभक्ति-
व्यत्ययः सप्तम्यर्थे प्रथमा । दिव्यन्तरिक्षे पृथिव्यामप्स्वोषधिषु
नोऽस्माकमभिष्टये अभिषेकायाभीष्टाय वा पीतये पानाय च
शं सुखरूपा भवन्तु । अस्माकं स्नाने पाने चापः सुखयित्र्यो
भवन्तु । आपः शं योः रोगाणां शमनं भयानां यवनं पृथक्क-
रणं च अभिस्रवन्तु । नोऽस्माकं भयरोगनाशं कुर्वन्त्वित्यर्थः १२
त्रयोदशी ।
स्योना पृथिवि नो भवानृक्ष॒रा नि॒वेश॑नी । वनस्पतिषु विश्वदेवेषु ब्रह्मणि सर्वस्मिंश्च या शन्तिः सा मां
प्रत्यस्त्वित्यर्थः ॥ १७॥
यच्छा शर्म॑ स॒प्रथा॑ ॥ १३ ॥
उ०
नः
स्योना पृथिवीति व्याख्यातम् ॥ १३ ॥
म० स्योना पृथिवि । व्याख्याता [अ० ३५ । क० २१ ]
॥ १३॥
चतुर्दशी ।
आपो॒ हि ष्ठा म॑यो॒भुव॒स्ता ने ऊ॒र्जे देधातन ।
म॒हे रणा॑य॒ चक्ष॑से ॥ १४ ॥
० आपोहिष्ठेति तिस्रश्च व्याख्याताः ॥ १४ ॥
॥ १५ ॥ १६ ॥
अष्टादशी ।
दृते॒ दृछू मा मि॒त्रस्य॑ मा॒ चक्षु॑षा॒ सर्वा॑णि
भू॒तानि॒ सर्वा॑क्षन्ताम् । मि॒त्रस्या॒हं चक्षु॑षा॒ सर्वा॑णि
भू॒तानि॒ सर्वा॑क्षे । मि॒त्रस्य॒ चक्षु॑षा समक्षामहे १८
उ० धूं हमा । ते यजुः । 'हृ विदारणे' विदी-
isपि शरीरे जरया । ढंह दृढीकुरु माम् । कथमिति चेत् ।
मित्रस्य मा चक्षुषा सर्वाणि भूतानि सं ईक्षन्तां पश्यन्तु ।
अहमपि मित्रस्य चक्षुषा सर्वाणि भूतानि समीक्षे पश्यामि ।
आपो हि ष्टा तृचो व्याख्यातः [अ० ११ । क० ५० - शान्तं हि मित्रस्य चक्षुः । नवै मित्र कंचन हिनस्ति ।
५२] ॥ १४ ॥ १५ ॥ १६ ॥
म०
पञ्चदशी ।
यो वः॑ शि॒वत॑मो॒ रस॒स्तस्य॑ भाजयते॒ह नः॑ ।
उश॒तीरि॑ मा॒तर॑ः ॥ १५ ॥
तस्मा
षोडशी ।
न मित्रः कंचन हिनस्तीति । एवमहिंस्यमाना अहिंसन्तश्च
परस्परमद्रोहेणं सर्वथा मित्रस्य चक्षुषा समीक्षामहे ॥ १८ ॥
म० दृते 'दृ विदारे' विदीर्णे जराजर्जरितेऽपि शरीरे हे
महावीर, मामां त्वं ह दृढीकुरु । यद्वा दृते विदीर्णे कर्मणि
मां ह अच्छिद्रं कर्म कुरु । यद्वा ससुषिरत्वात् सेक्तृत्वाच्च दृति-
शब्देन महावीरः । हे दृते महावीर, मां दंह दृढीकुरु । कथं
अरं गमाम वो॒ यस्य॒ क्षया॑य॒ जिन्व॑थ । दार्व्यं तदाह । सर्वाणि भूतानि प्राणिनो मा मां मित्रस्य चक्षुषा
आप ज॒नय॑था च नः ॥ १६ ॥
सप्तदशी ।
1
द्यौः शान्ति॑र॒न्तरि॑क्ष॒ शान्तिः॑ पृथि॒वी शान्ति॒
राप॒ः शान्ति॒रोष॑धयः॒ शान्तिः॑ । वन॒स्पत॑य॒ शान्ति॒
वि॑िश्वे॑ दे॒वाः शान्ति॒र्ब्रह्म शान्तिः सर्व शान्तिः
शान्ति॑िरे॒व शान्ति॒ः सा मा शान्तिरेधि ॥ १७ ॥
द्यौः शान्तिः । या द्युलोकरूपा शान्तिः या चान्त-
उ०
रिक्षरूपा शान्तिः । या च पृथिवी । आपः ओषधयः
वनस्पतयः विश्वेदेवाः ब्रह्म त्रयीलक्षणं परं वा । सर्वशान्तिः
या च शान्तिरेव शान्तिः स्वरूपत एवं शान्तिः । सा ।
मा मां शान्तिः एधि । भस्त्विति पुरुषव्यत्ययः । त्वत्प्रसा-
दादित्यपेक्षा
१७ ॥
समीक्षन्तां सम्यक् पश्यन्तु मित्रदृष्ट्या सर्वे मां पश्यन्तु नारि-
दृष्ट्या । सर्वेषां प्रियो भूयासमित्यर्थः । किंच अहमपि सर्वाणि
भूतानि मित्रस्य चक्षुषा समीक्षे पश्यामि सर्वे मे प्रियाः सन्तु ।
मित्रचक्षुः शान्तं भवति । मित्रः कंचन न हन्ति मित्रं च कश्चन
न हन्ति एवं परस्पराद्रोहेण सर्वानहिंसन्तो मित्रस्य चक्षुषा
वयं समीक्षामहे पश्यामः ॥ १८ ॥
एकोनविंशी ।
दृते हंह मा० । ज्योक्त संदृर्शि जीव्यासं ज्योक्त
संदृशि जीव्यासम् ॥ १९॥
उ० दृते दृंह । यजुः । दृते दृधूंह मा । अतिशयार्थ
पुनर्वचनम् । ज्योक् चिरम् ते तव संदृशि संदर्शने ।
जीव्यासं जीवेयम् । आदरार्थ पुनर्वचनम् ॥ १९ ॥
म० यजूंषि संदृशि जीव्यासमित्यन्तानि ( क० १९ ) । म० हे हते वीर, मां ह । आदरार्थ पुनर्वचनम् । हे
एकाधिक शक्करी । द्यौः द्युलोकरूपा या शान्तिः अन्तरिक्ष- महावीर, ते तव संदृशि संदर्शने अहं ज्योक् चिरं जीव्यासं
रूपा च या शान्तिः पृथिवी भूलोकरूपा या शान्तिः आपो जीवेयम् । जीवेराशीर्लिङि रूपम् । ज्योगिति निपातश्चिरार्थः ।
जलरूपा या शान्तिः ओषधयः ओषधिरूपा या शान्तिः वन । पुनरुक्तिरादरार्था । ते संदृशि ज्योग्जीव्यासम् ॥ १९ ॥
-
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
[ षट्त्रिंशोऽध्यायः ३६ ]
म० अब्देवत्या गायत्री । देवीः देव्यो दीप्यमाना अपो ।स्पतयः वृक्षरूपा या शान्तिः विश्वेदेवाः सर्वदेवरूपा या शान्तिः
ब्रह्म त्रयीलक्षणं परं वा तद्रूपा या शान्तिः सर्वं सर्वजगद्रूपा या
शान्तिः शान्तिरेव शान्तिः या स्वरूपतः शान्तिः सा शान्तिः
मामां प्रतिधि अस्तु । पुरुषव्यत्ययः । महावीरप्रसादात्सर्वं
शान्तिरूपं मां प्रत्यस्त्वित्यर्थः । यद्वा द्यौरित्यादिषु विभक्ति-
व्यत्ययः सप्तम्यर्थे प्रथमा । दिव्यन्तरिक्षे पृथिव्यामप्स्वोषधिषु
नोऽस्माकमभिष्टये अभिषेकायाभीष्टाय वा पीतये पानाय च
शं सुखरूपा भवन्तु । अस्माकं स्नाने पाने चापः सुखयित्र्यो
भवन्तु । आपः शं योः रोगाणां शमनं भयानां यवनं पृथक्क-
रणं च अभिस्रवन्तु । नोऽस्माकं भयरोगनाशं कुर्वन्त्वित्यर्थः १२
त्रयोदशी ।
स्योना पृथिवि नो भवानृक्ष॒रा नि॒वेश॑नी । वनस्पतिषु विश्वदेवेषु ब्रह्मणि सर्वस्मिंश्च या शन्तिः सा मां
प्रत्यस्त्वित्यर्थः ॥ १७॥
यच्छा शर्म॑ स॒प्रथा॑ ॥ १३ ॥
उ०
नः
स्योना पृथिवीति व्याख्यातम् ॥ १३ ॥
म० स्योना पृथिवि । व्याख्याता [अ० ३५ । क० २१ ]
॥ १३॥
चतुर्दशी ।
आपो॒ हि ष्ठा म॑यो॒भुव॒स्ता ने ऊ॒र्जे देधातन ।
म॒हे रणा॑य॒ चक्ष॑से ॥ १४ ॥
० आपोहिष्ठेति तिस्रश्च व्याख्याताः ॥ १४ ॥
॥ १५ ॥ १६ ॥
अष्टादशी ।
दृते॒ दृछू मा मि॒त्रस्य॑ मा॒ चक्षु॑षा॒ सर्वा॑णि
भू॒तानि॒ सर्वा॑क्षन्ताम् । मि॒त्रस्या॒हं चक्षु॑षा॒ सर्वा॑णि
भू॒तानि॒ सर्वा॑क्षे । मि॒त्रस्य॒ चक्षु॑षा समक्षामहे १८
उ० धूं हमा । ते यजुः । 'हृ विदारणे' विदी-
isपि शरीरे जरया । ढंह दृढीकुरु माम् । कथमिति चेत् ।
मित्रस्य मा चक्षुषा सर्वाणि भूतानि सं ईक्षन्तां पश्यन्तु ।
अहमपि मित्रस्य चक्षुषा सर्वाणि भूतानि समीक्षे पश्यामि ।
आपो हि ष्टा तृचो व्याख्यातः [अ० ११ । क० ५० - शान्तं हि मित्रस्य चक्षुः । नवै मित्र कंचन हिनस्ति ।
५२] ॥ १४ ॥ १५ ॥ १६ ॥
म०
पञ्चदशी ।
यो वः॑ शि॒वत॑मो॒ रस॒स्तस्य॑ भाजयते॒ह नः॑ ।
उश॒तीरि॑ मा॒तर॑ः ॥ १५ ॥
तस्मा
षोडशी ।
न मित्रः कंचन हिनस्तीति । एवमहिंस्यमाना अहिंसन्तश्च
परस्परमद्रोहेणं सर्वथा मित्रस्य चक्षुषा समीक्षामहे ॥ १८ ॥
म० दृते 'दृ विदारे' विदीर्णे जराजर्जरितेऽपि शरीरे हे
महावीर, मामां त्वं ह दृढीकुरु । यद्वा दृते विदीर्णे कर्मणि
मां ह अच्छिद्रं कर्म कुरु । यद्वा ससुषिरत्वात् सेक्तृत्वाच्च दृति-
शब्देन महावीरः । हे दृते महावीर, मां दंह दृढीकुरु । कथं
अरं गमाम वो॒ यस्य॒ क्षया॑य॒ जिन्व॑थ । दार्व्यं तदाह । सर्वाणि भूतानि प्राणिनो मा मां मित्रस्य चक्षुषा
आप ज॒नय॑था च नः ॥ १६ ॥
सप्तदशी ।
1
द्यौः शान्ति॑र॒न्तरि॑क्ष॒ शान्तिः॑ पृथि॒वी शान्ति॒
राप॒ः शान्ति॒रोष॑धयः॒ शान्तिः॑ । वन॒स्पत॑य॒ शान्ति॒
वि॑िश्वे॑ दे॒वाः शान्ति॒र्ब्रह्म शान्तिः सर्व शान्तिः
शान्ति॑िरे॒व शान्ति॒ः सा मा शान्तिरेधि ॥ १७ ॥
द्यौः शान्तिः । या द्युलोकरूपा शान्तिः या चान्त-
उ०
रिक्षरूपा शान्तिः । या च पृथिवी । आपः ओषधयः
वनस्पतयः विश्वेदेवाः ब्रह्म त्रयीलक्षणं परं वा । सर्वशान्तिः
या च शान्तिरेव शान्तिः स्वरूपत एवं शान्तिः । सा ।
मा मां शान्तिः एधि । भस्त्विति पुरुषव्यत्ययः । त्वत्प्रसा-
दादित्यपेक्षा
१७ ॥
समीक्षन्तां सम्यक् पश्यन्तु मित्रदृष्ट्या सर्वे मां पश्यन्तु नारि-
दृष्ट्या । सर्वेषां प्रियो भूयासमित्यर्थः । किंच अहमपि सर्वाणि
भूतानि मित्रस्य चक्षुषा समीक्षे पश्यामि सर्वे मे प्रियाः सन्तु ।
मित्रचक्षुः शान्तं भवति । मित्रः कंचन न हन्ति मित्रं च कश्चन
न हन्ति एवं परस्पराद्रोहेण सर्वानहिंसन्तो मित्रस्य चक्षुषा
वयं समीक्षामहे पश्यामः ॥ १८ ॥
एकोनविंशी ।
दृते हंह मा० । ज्योक्त संदृर्शि जीव्यासं ज्योक्त
संदृशि जीव्यासम् ॥ १९॥
उ० दृते दृंह । यजुः । दृते दृधूंह मा । अतिशयार्थ
पुनर्वचनम् । ज्योक् चिरम् ते तव संदृशि संदर्शने ।
जीव्यासं जीवेयम् । आदरार्थ पुनर्वचनम् ॥ १९ ॥
म० यजूंषि संदृशि जीव्यासमित्यन्तानि ( क० १९ ) । म० हे हते वीर, मां ह । आदरार्थ पुनर्वचनम् । हे
एकाधिक शक्करी । द्यौः द्युलोकरूपा या शान्तिः अन्तरिक्ष- महावीर, ते तव संदृशि संदर्शने अहं ज्योक् चिरं जीव्यासं
रूपा च या शान्तिः पृथिवी भूलोकरूपा या शान्तिः आपो जीवेयम् । जीवेराशीर्लिङि रूपम् । ज्योगिति निपातश्चिरार्थः ।
जलरूपा या शान्तिः ओषधयः ओषधिरूपा या शान्तिः वन । पुनरुक्तिरादरार्था । ते संदृशि ज्योग्जीव्यासम् ॥ १९ ॥
-