2026-02-20 06:10:08 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
५८०
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
[ पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ३५ ]
निरेधि । घृ॒तं पी॒त्वा मधु चारु॒ गव्यं॑ पि॒तेव॑ पु॒त्र परिहृतवन्तः । यस्मिन्नन्नावेतत्कर्म कृतं तं परिजहुः । अद्वारे-
म॒भिर॑क्षतादि॒मान्स्वाहा॑ ॥ १७॥
उ० आयुष्मान । वसुरन्ता त्रिष्टुप् । इमा स्वाहेति
यजुः । हे अग्ने, यः त्वम् आयुष्मान् तं त्वां ब्रवीमि । हविषा
वृधानः वर्धमानः । घृतप्रतीकः । प्रतीकं मुखम् । घृतयोनिः
घृतसंस्थानः एधि भव । उत्तरवेद्यां धारणाभिप्रायमेतत् ।
घृतं च पीत्वा । मधु मधुरसम् । चारु सुगन्धि । गव्यं
गोविकारसंभूतम् । पिता इव पुत्रम् अभिरक्षतात् । 'तुह्यो-
स्तातङा शिष्यन्यतरस्याम्' इति तातङादेशः । अभिरक्ष
इमान् जीवान् । स्वाहा सुहुतमस्तु ॥ १७ ॥
म० अग्निदेवत्या त्रिष्टुब् वैखानसदृष्टा । हे अग्ने, त्वमेवं
भूत एधि भव । किंभूतः । आयुष्यमान् चिरंजीवी । तथा
हविषा वृधानः वर्धतेऽसौ वृधानः 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । ४
७३ ) इति शानचि शपो लुक् । तथा घृतप्रतीकः घृतं प्रतीकं
मुखं यस्य । घृतयोनिः घृतं योनिरुत्पत्तिस्थानं यस्य उत्तरवेद्या
धारणाभिप्रायमेतत् । स त्वं गव्यं गोसंबन्धि घृतं पीला
इमान् जीवान् अभिरक्षतादभिरक्ष 'तुह्योस्तातङाशिष्यन्य-
तरस्यां ' ( पा० ७ । १ । ३५ ) इति हेस्तातङादेशः । तत्र
दृष्टान्तः । पिता पुत्रमिव यथा पिता पुत्रं रक्षति । किंभूतं
घृतम् । मधु मधुरं । चारु सुगन्धि । खाहा सुहुतमस्तु ॥१७॥
अष्टादशी ।
परी॑मे॒ गाम॑नेषत॒ पर्य॒ग्निम॑ह॒षत । दे॒वेष्व॑क्रत॒
श्रवः क इ॒माँ २ ॥ आधर्षति ॥ १८ ॥
णौपासनं निरस्यतीत्येतदभिप्रायम् । इमे देवाः दीव्यन्ति कर्मसु
दीप्यन्ते ते देवाः ऋत्विजः तेषु श्रवः धनं दक्षिणालक्षणमकत
कृतवन्तः । अकृषतेति प्राप्ते सिचो लोपे अक्रतेति रूपम् । अत
आकर्षयितुं पराभवितुं शक्नुयात् । अशक्यप्रतिक्रिया एते जाता
एतैः कर्मभिः कृतकृत्यानिमाञ्जीवान् कोनाम आदधर्षति
इति भावः ॥ १८ ॥
एकोनविंशी ।
क्र॒व्याद॑म॒मं प्रहि॑णोमि दूरं य॑म॒राज्य॑ गच्छतु
रिप्रवा॒हः । इ॒हैवाय॒मित॑रो जा॒तवे॑दा दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्यं
व॑हतु प्रजानन् ॥ १९ ॥
उ० अद्वारेणोपासनं निरस्यति । क्रव्यादमग्निम् ।
त्रिष्टुप् । अथ येन पुरुषं दहति स क्रव्यात् । क्रव्यादमग्निम् ।
प्रहिणोमि प्रेषयामि दूरमपुनरागमनाय । यमराज्यं गच्छन्तु
रिप्रवाहः । रिप्रमिति पापनाम । रिप्रं मृतं वहति प्रापयति
भस्मीभावमिति रिप्रवाहः । जपति । इह ग्रहे एव अयम्
इतरः क्रव्यादादन्यः जातवेदाः जातप्रज्ञानः । देवेभ्यः हव्यं
हविः वहतु । प्रजानन् स्वमधिकारम् ॥ १९ ॥
म॰ 'अद्वारेणौपासनं निरस्यति क्रव्यादमिति' (का० २१
४ । २७)। आहुतिहोमानन्तरं यत्र हुतं तस्योपासनस्यैकशेषं
निरस्यति । प्रेतस्यैवोपासन इति पक्षे सर्वमपि निरस्यति ।
अग्निदेवत्या त्रिष्टुप् दमनदृष्टा । येन पुरुषो दह्यते स कत्र्यात् तं
क्रव्यादमग्निमहं दूरम् अपुनरागमनाय प्रहिणोमि प्रेषयामि । स
उ० अथैषां परिदां दधाति अनुष्टुभा । परीमे गामनेषत । प्रहितः क्रव्यादग्निः यमराज्यं गच्छतु यमस्य राज्यं प्रति व्रजतु ।
इमे जीवाः परि सर्वतः गाम् अनेषत । नयतेर्लुङि सिच किंभूतः । रिप्रवाहः 'रिप्रमिति पापनाम' (नि० ४ । २१ )
एतद्रूपम्। परिणीतवन्तः गाम् । अनडुत्पुच्छालम्बनाभिप्राय- ।रिप्रं पापं वहति नाशयति रिप्रवाहः । ' इहैवायमिति जपति'
मेतत् । पर्यग्निमहृषत पर्यंहृष्यत । हरतेरेतद्रूपम् । परिहृत । ( का० २१ । ४ । २८ ) । यजमानो जपति । अयमितरः
वन्तः अग्निम् । यस्मिन्नन्नावेतत्कर्म क्रियते तमग्निं परि- क्रव्यादादन्यो जातवेदाः जातप्रज्ञानोऽग्निः इहैवास्मिन्नेव गृहे
हृतवन्तः । अद्वारेणोपासनं निरस्यतीत्येतदभिप्रायमेतत् । सदने देवेभ्योऽर्थाय हव्यं हविः वहतु प्रापयतु । किं कुर्वन् ।
देवेषु ऋत्विक्षु । अक्रत । अकृपतेति प्राप्ते सिचो लो- प्रजानन् स्वाधिकारं जानानः । इति पितृमेधः समाप्तः । उप-
पश्छान्दसः । श्रवः धनं दक्षिणलक्षणम् । अथेदानीं । धानासन्दीवृषभयवानजीर्णान् तद्दक्षिणात्वेन दद्यात् । इच्छन्
कृतकृत्यान् इमान् कः को नाम । आदधर्षति आधर्ष हेमाद्यपि दद्यात् ॥ १९ ॥
यितुं आक्रमितुं शक्नुयात् । अशक्यप्रतिक्रिया ह्येते वर्तन्त
इत्यभिप्रायः ॥ १८ ॥
विंशी ।
वह॑ व॒पा॑ जा॑तवेदः पि॒तृभ्यो॒ यन्ने॑ना॒न्व॑त्य॒ निहि॑ -
म० 'अथैषां परिदां वदन्ति। परीमे गामनेषवेति ।' (का० तान्परा के । मेद॑सः कुल्या उप॒ तान्प्र॑षन्तु स॒त्या
। ! ।
/
२१ । ४ । २६ ) अध्वर्युयजमानामात्यानां परिदाम् परिदा । ए॑षाम॒शिषा॒ः सन्न॑मन्त॒ स्वाहा॑ ॥ २० ॥
रक्षणम् सत्संज्ञं मन्त्रं वदति 'दाङ् पालने' परिदीयते समन्ता- !
:
द्रक्ष्यतेऽनेनेति परिदाः रक्षणः तम् । इन्द्रदेवत्यानुष्टुप् भरद्वा-! उ० वपां जुहोति । वह वपाम् त्रिष्टुप् । वह प्रापय
जात्मजशिरिम्बिठदृष्टा । इमे जीवाः गामनङ्वाहं पर्यनेषत परि-:
णीतवन्तः अनडुत्पुच्छालभनाभिप्रायम् । नयतेर्लुङि तङ सिचि
प्रथमबहुवचने रूपम् 'व्यवहिताच ' ( पा० १ । ४ । ८२ )
इति परेर्व्यवधानं क्रियापदेन । इमे जीवाः अमिं च पर्यहृषत
वपाम् । हे जातवेदः पितृभ्यः । यत्र यस्मिन्प्रदेशे एतान्
पितृन् वेत्थ जानासि । निहितान् स्थापितान् । पराके परा-
क्रान्ते सुदूरेऽपि । तस्याश्च वपायाः सकाशात् मेदसः कुल्या
नद्यः निःसृत्य उपस्स्रवन्तु । तान् पितॄन्प्रति । एषां च दा
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
[ पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ३५ ]
निरेधि । घृ॒तं पी॒त्वा मधु चारु॒ गव्यं॑ पि॒तेव॑ पु॒त्र परिहृतवन्तः । यस्मिन्नन्नावेतत्कर्म कृतं तं परिजहुः । अद्वारे-
म॒भिर॑क्षतादि॒मान्स्वाहा॑ ॥ १७॥
उ० आयुष्मान । वसुरन्ता त्रिष्टुप् । इमा स्वाहेति
यजुः । हे अग्ने, यः त्वम् आयुष्मान् तं त्वां ब्रवीमि । हविषा
वृधानः वर्धमानः । घृतप्रतीकः । प्रतीकं मुखम् । घृतयोनिः
घृतसंस्थानः एधि भव । उत्तरवेद्यां धारणाभिप्रायमेतत् ।
घृतं च पीत्वा । मधु मधुरसम् । चारु सुगन्धि । गव्यं
गोविकारसंभूतम् । पिता इव पुत्रम् अभिरक्षतात् । 'तुह्यो-
स्तातङा शिष्यन्यतरस्याम्' इति तातङादेशः । अभिरक्ष
इमान् जीवान् । स्वाहा सुहुतमस्तु ॥ १७ ॥
म० अग्निदेवत्या त्रिष्टुब् वैखानसदृष्टा । हे अग्ने, त्वमेवं
भूत एधि भव । किंभूतः । आयुष्यमान् चिरंजीवी । तथा
हविषा वृधानः वर्धतेऽसौ वृधानः 'बहुलं छन्दसि' ( पा० २ । ४
७३ ) इति शानचि शपो लुक् । तथा घृतप्रतीकः घृतं प्रतीकं
मुखं यस्य । घृतयोनिः घृतं योनिरुत्पत्तिस्थानं यस्य उत्तरवेद्या
धारणाभिप्रायमेतत् । स त्वं गव्यं गोसंबन्धि घृतं पीला
इमान् जीवान् अभिरक्षतादभिरक्ष 'तुह्योस्तातङाशिष्यन्य-
तरस्यां ' ( पा० ७ । १ । ३५ ) इति हेस्तातङादेशः । तत्र
दृष्टान्तः । पिता पुत्रमिव यथा पिता पुत्रं रक्षति । किंभूतं
घृतम् । मधु मधुरं । चारु सुगन्धि । खाहा सुहुतमस्तु ॥१७॥
अष्टादशी ।
परी॑मे॒ गाम॑नेषत॒ पर्य॒ग्निम॑ह॒षत । दे॒वेष्व॑क्रत॒
श्रवः क इ॒माँ २ ॥ आधर्षति ॥ १८ ॥
णौपासनं निरस्यतीत्येतदभिप्रायम् । इमे देवाः दीव्यन्ति कर्मसु
दीप्यन्ते ते देवाः ऋत्विजः तेषु श्रवः धनं दक्षिणालक्षणमकत
कृतवन्तः । अकृषतेति प्राप्ते सिचो लोपे अक्रतेति रूपम् । अत
आकर्षयितुं पराभवितुं शक्नुयात् । अशक्यप्रतिक्रिया एते जाता
एतैः कर्मभिः कृतकृत्यानिमाञ्जीवान् कोनाम आदधर्षति
इति भावः ॥ १८ ॥
एकोनविंशी ।
क्र॒व्याद॑म॒मं प्रहि॑णोमि दूरं य॑म॒राज्य॑ गच्छतु
रिप्रवा॒हः । इ॒हैवाय॒मित॑रो जा॒तवे॑दा दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्यं
व॑हतु प्रजानन् ॥ १९ ॥
उ० अद्वारेणोपासनं निरस्यति । क्रव्यादमग्निम् ।
त्रिष्टुप् । अथ येन पुरुषं दहति स क्रव्यात् । क्रव्यादमग्निम् ।
प्रहिणोमि प्रेषयामि दूरमपुनरागमनाय । यमराज्यं गच्छन्तु
रिप्रवाहः । रिप्रमिति पापनाम । रिप्रं मृतं वहति प्रापयति
भस्मीभावमिति रिप्रवाहः । जपति । इह ग्रहे एव अयम्
इतरः क्रव्यादादन्यः जातवेदाः जातप्रज्ञानः । देवेभ्यः हव्यं
हविः वहतु । प्रजानन् स्वमधिकारम् ॥ १९ ॥
म॰ 'अद्वारेणौपासनं निरस्यति क्रव्यादमिति' (का० २१
४ । २७)। आहुतिहोमानन्तरं यत्र हुतं तस्योपासनस्यैकशेषं
निरस्यति । प्रेतस्यैवोपासन इति पक्षे सर्वमपि निरस्यति ।
अग्निदेवत्या त्रिष्टुप् दमनदृष्टा । येन पुरुषो दह्यते स कत्र्यात् तं
क्रव्यादमग्निमहं दूरम् अपुनरागमनाय प्रहिणोमि प्रेषयामि । स
उ० अथैषां परिदां दधाति अनुष्टुभा । परीमे गामनेषत । प्रहितः क्रव्यादग्निः यमराज्यं गच्छतु यमस्य राज्यं प्रति व्रजतु ।
इमे जीवाः परि सर्वतः गाम् अनेषत । नयतेर्लुङि सिच किंभूतः । रिप्रवाहः 'रिप्रमिति पापनाम' (नि० ४ । २१ )
एतद्रूपम्। परिणीतवन्तः गाम् । अनडुत्पुच्छालम्बनाभिप्राय- ।रिप्रं पापं वहति नाशयति रिप्रवाहः । ' इहैवायमिति जपति'
मेतत् । पर्यग्निमहृषत पर्यंहृष्यत । हरतेरेतद्रूपम् । परिहृत । ( का० २१ । ४ । २८ ) । यजमानो जपति । अयमितरः
वन्तः अग्निम् । यस्मिन्नन्नावेतत्कर्म क्रियते तमग्निं परि- क्रव्यादादन्यो जातवेदाः जातप्रज्ञानोऽग्निः इहैवास्मिन्नेव गृहे
हृतवन्तः । अद्वारेणोपासनं निरस्यतीत्येतदभिप्रायमेतत् । सदने देवेभ्योऽर्थाय हव्यं हविः वहतु प्रापयतु । किं कुर्वन् ।
देवेषु ऋत्विक्षु । अक्रत । अकृपतेति प्राप्ते सिचो लो- प्रजानन् स्वाधिकारं जानानः । इति पितृमेधः समाप्तः । उप-
पश्छान्दसः । श्रवः धनं दक्षिणलक्षणम् । अथेदानीं । धानासन्दीवृषभयवानजीर्णान् तद्दक्षिणात्वेन दद्यात् । इच्छन्
कृतकृत्यान् इमान् कः को नाम । आदधर्षति आधर्ष हेमाद्यपि दद्यात् ॥ १९ ॥
यितुं आक्रमितुं शक्नुयात् । अशक्यप्रतिक्रिया ह्येते वर्तन्त
इत्यभिप्रायः ॥ १८ ॥
विंशी ।
वह॑ व॒पा॑ जा॑तवेदः पि॒तृभ्यो॒ यन्ने॑ना॒न्व॑त्य॒ निहि॑ -
म० 'अथैषां परिदां वदन्ति। परीमे गामनेषवेति ।' (का० तान्परा के । मेद॑सः कुल्या उप॒ तान्प्र॑षन्तु स॒त्या
। ! ।
/
२१ । ४ । २६ ) अध्वर्युयजमानामात्यानां परिदाम् परिदा । ए॑षाम॒शिषा॒ः सन्न॑मन्त॒ स्वाहा॑ ॥ २० ॥
रक्षणम् सत्संज्ञं मन्त्रं वदति 'दाङ् पालने' परिदीयते समन्ता- !
:
द्रक्ष्यतेऽनेनेति परिदाः रक्षणः तम् । इन्द्रदेवत्यानुष्टुप् भरद्वा-! उ० वपां जुहोति । वह वपाम् त्रिष्टुप् । वह प्रापय
जात्मजशिरिम्बिठदृष्टा । इमे जीवाः गामनङ्वाहं पर्यनेषत परि-:
णीतवन्तः अनडुत्पुच्छालभनाभिप्रायम् । नयतेर्लुङि तङ सिचि
प्रथमबहुवचने रूपम् 'व्यवहिताच ' ( पा० १ । ४ । ८२ )
इति परेर्व्यवधानं क्रियापदेन । इमे जीवाः अमिं च पर्यहृषत
वपाम् । हे जातवेदः पितृभ्यः । यत्र यस्मिन्प्रदेशे एतान्
पितृन् वेत्थ जानासि । निहितान् स्थापितान् । पराके परा-
क्रान्ते सुदूरेऽपि । तस्याश्च वपायाः सकाशात् मेदसः कुल्या
नद्यः निःसृत्य उपस्स्रवन्तु । तान् पितॄन्प्रति । एषां च दा