2026-02-20 06:10:07 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
स्तस्मै
द्वादशी ।
उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।
ハ
सु॒मि॒त्रया न॒ आप॒ ओष॑धयः सन्तु दुर्मित्रिया-
सन्तु॒ योऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्मः ॥१२॥
उ० सुमित्रिया न इति व्याख्यातम् ॥ १२ ॥
म० 'सुमित्रिया न इति स्नात्लाहतवाससोऽनडुत् पुच्छमन्वा-
रभ्यानङ्ग्राहमित्युद्वयमित्यागच्छन्तीति' (का० २१ । ४ । २३)
सुमित्रिया इति मन्त्रेण स्नात्वा नूतनवस्त्राणि परिहितवन्तोऽन-
वाहमिति मन्त्रेण वृषपुच्छमन्वारभ्य उद्वयं तमिति मन्त्रेण यज-
मानामात्या ग्राममागच्छन्ति । यद्यप्यत्र सुमित्रिया इति
मन्त्रेण स्नानमुक्तं तथापि सुमित्रिया इत्यपोऽञ्जलिनादाय दुर्मि-
त्रिया इति द्वेष्यं परिषिञ्चतीति' (का० १८ । ५ । १५ ) द्वयं
विधेयम् । 'दुर्मित्रिया द्विष्म इति यामस्य दिशं द्वेष्या स्यात्तां
दिशं परासिश्चेत् तेनैव तं पराभावयति' ( १३ । ८ । ४ । ५)
इति श्रुतेः । व्याख्याता ( अ० ६ । क० २२ । अ० २० ।
१९) ॥ १२ ॥
क०
त्रयोदशी ।
अ॒न॒ड्राह॑म॒न्वार॑भामहे॒ सौर॑भेयस्व॒स्तये॑ । स न॒
इन्द्र॑ इव दे॒वेभ्यो॒ वह्नः सं॒तार॑णो भव ॥ १३ ॥
पञ्चदशी ।
५७९
इ॒मं ज॒वेभ्यः॑ परि॒धं द॑धामि॒ मैषां नु गादप॑रो॒
अथ॑मे॒तम् । श॒तं ज॑वन्तु श॒रद॑ः पु॒रू॒चीर॒न्तर्मृत्युं
द॑धतां॒ पर्व॑तेन ॥ १५ ॥
।
० मर्यादाया एव लोष्टमाहृत्यान्तेन तोरणे निद-
धाति । इमं जीवेभ्यः । त्रिष्टुप् मृत्युदेवत्या । इमं लोष्ट
जीवेभ्यः अर्थाय । परिधिं परिधीयत इति परिधिः तं परि-
धिम् । दधामि स्थापयामि । किमर्थमिति चेत् । मा गात्
मा गच्छतु एषां जीवानां मध्ये अपरः नु क्षिप्रं वेदोक्ता-
दायुषोऽर्वाक् पितृलोकम् । एतमर्थ पुरस्कृत्य सर्वथा शतं
जीवन्तु शरदः पुरूचीः बह्वञ्चनाः दानाध्ययनयागानुकूलाः
अन्तर्मृत्युं दधताम् अन्तर्दधातु मृत्युम् पर्वतेन इव
लोष्ठेन ॥ १५ ॥
म० 'ग्रामश्मशानान्तरे मर्यादालोष्टं निदधातीमं जीवेभ्य
इति' (का० २१ । ४ । २४ ) । खनिवासग्रामस्य श्मशानस्य
च मध्ये मर्यादालोष्टं महत्तरं मृत्खण्डमध्वर्युरेव निदधाति ।
मिमं परिधिं मर्यादा स्थापयामि । कथमिति चेत्।
मनुष्यदेवत्या त्रिष्टुप् संकसुकदृष्टा । जीवेभ्यः विद्यमानजन्त्वर्थ-
एषां जीवानां मध्ये अपरः कश्चित् नु क्षिप्रं वेदोक्तादायायुषो -
उ० अनडुत्पुच्छमम्वारब्धा आगच्छन्ति । अनङ्ग्राहम् । ऽर्वाक् एतमर्थ पितृलोकगमनलक्षणं कार्यमुद्दिश्य मा गात् मा
आनडुही अनुष्टुप् । उत्तरोऽर्धर्चः प्रत्यक्षकृतः अतो यच्छन्दा-
गच्छतु । एते जीवाः शतं शरदः जीवन्तु शतवर्षायुषो भवन्तु ।
ध्याहारेण सामर्थ्यम् । या त्वाम् अनड्वाहं अन्वारभामहे आ-
किंभूताः शरदः । पुरूचीः पुरु बहु अञ्चन्तीति पुरुच्यः
लभामहे । सौरभेयं सुरभ्या अपत्यम् 'स्त्रीभ्यो ढक्' । स्वस्तये दानाध्ययनयागानुकूलाः । किंच पर्वतेन लोष्टेनैव मृत्युमन्तर्द-
अविनाशाय । स त्वम् नः अस्माकम् इन्द्रइव देवेभ्यः । धतां मृत्युमन्तर्हितं कुर्वन्तु एते जीवाः ॥ १५ ॥
देवानामिति विभक्तिव्यत्ययः । वह्निर्वोढा संतारणश्च
भव ॥ १३ ॥
।
म० अनुष्टुप् अनडुद्देवत्या । उत्तरोऽर्धर्चः प्रत्यक्षकृतः ततः
सर्वनाम्नोऽध्याहारेण सामर्थ्यम् । वयं यमनङ्ग्राहमन्वारभामहे
आलभामहे स्पृशामः । किंभूतम् । सौरभेयं सुरभ्याः अपत्यम्
• 'स्त्रीभ्यो ढक्' ( पा० ४ । १ । १२० ) इति ढक् । किमर्थम् ।
स्वस्तये अविनाशाय । हे अनड्वन्, स त्वं नोऽस्माकं संतरणः
तारको दुःखनाशको भव । किंच त्वं वहिः देवानां वोढा 1 तत्र
दृष्टान्तः । देवेभ्यः इन्द्र इव । इन्द्रो यथा देवार्थं तारको
भवति ॥ १३ ॥
चतुर्दशी ।
षोडशी ।
अग्न॒ आयु॑षि पवस आसु॒वोर्ज॒मिषं॑ च नः ।
आ॒रे बा॑धस्व दु॒च्छुना॑म् ॥ १६ ॥
उ० जुहोति द्वाभ्याम् । भग्न आयुषि । व्याख्या-
तम् ॥ १६ ॥
म० 'अञ्जनाभ्यञ्जने कृत्वौपासनं परिस्तीर्य वारणान् परि०
धीन्परिधाय वारणेन स्रुवेणैकामाहुतिं जुहोत्यग्न आयूष्या-
युष्मानम इति' (का० २१ । ४ । २५ ) । कज्जलादिना नेत्रा -
जनमञ्जनम् तैलेन पादाञ्जनमभ्यञ्जनम् तद्वयं कृत्वा औपा-
सनं कर्तुरावसथ्याग्निं दर्भैः परिस्तीर्य वारणवृक्षावयवांश्चतुरः
परिधींश्चतुर्दिक्षु तूष्णीमेव परिधाय वारणेन स्रुवेणैकामाहुर्ति
:
उष्व॒यं तम॑स॒स्परि॒ स्व॒ पश्य॑न्त॒ उत्त॑रम् । दे॒वं जुहोति ऋग्द्वयेन । औपासनः प्रेतस्यैव । तस्यैवाद्वारेण निरस -
दे॑व॒त्रा सूर्य॒मग॑न्म॒ ज्योति॑रुत्त॒मम् ॥ १४ ॥
उ० उद्वयमिति व्याख्यातम् ॥ १४ ॥
म० उद्वयं तमिति प्राममागच्छन्ति । व्याख्याता ( अ०
२० । क० २१ ) ॥ १४ ॥
नीयत्वादिति हरिस्वामिनः । कर्तुरेवोपासने होमस्तस्यैकदेशनिर-
सनमिति कर्कादयः । व्याख्याता ( अ० १९ । क० ३८ ) ॥ १६ ॥
सप्तदशी ।
आयु॑ष्मान ह॒विषा॑ वृधा॒नो घृतप्रेतीको घृतयो -
द्वादशी ।
उवटभाष्य - महीधरभाष्यसंवलिता ।
ハ
सु॒मि॒त्रया न॒ आप॒ ओष॑धयः सन्तु दुर्मित्रिया-
सन्तु॒ योऽस्मान्द्वेष्टि॒ यं च॑ व॒यं द्वि॒ष्मः ॥१२॥
उ० सुमित्रिया न इति व्याख्यातम् ॥ १२ ॥
म० 'सुमित्रिया न इति स्नात्लाहतवाससोऽनडुत् पुच्छमन्वा-
रभ्यानङ्ग्राहमित्युद्वयमित्यागच्छन्तीति' (का० २१ । ४ । २३)
सुमित्रिया इति मन्त्रेण स्नात्वा नूतनवस्त्राणि परिहितवन्तोऽन-
वाहमिति मन्त्रेण वृषपुच्छमन्वारभ्य उद्वयं तमिति मन्त्रेण यज-
मानामात्या ग्राममागच्छन्ति । यद्यप्यत्र सुमित्रिया इति
मन्त्रेण स्नानमुक्तं तथापि सुमित्रिया इत्यपोऽञ्जलिनादाय दुर्मि-
त्रिया इति द्वेष्यं परिषिञ्चतीति' (का० १८ । ५ । १५ ) द्वयं
विधेयम् । 'दुर्मित्रिया द्विष्म इति यामस्य दिशं द्वेष्या स्यात्तां
दिशं परासिश्चेत् तेनैव तं पराभावयति' ( १३ । ८ । ४ । ५)
इति श्रुतेः । व्याख्याता ( अ० ६ । क० २२ । अ० २० ।
१९) ॥ १२ ॥
क०
त्रयोदशी ।
अ॒न॒ड्राह॑म॒न्वार॑भामहे॒ सौर॑भेयस्व॒स्तये॑ । स न॒
इन्द्र॑ इव दे॒वेभ्यो॒ वह्नः सं॒तार॑णो भव ॥ १३ ॥
पञ्चदशी ।
५७९
इ॒मं ज॒वेभ्यः॑ परि॒धं द॑धामि॒ मैषां नु गादप॑रो॒
अथ॑मे॒तम् । श॒तं ज॑वन्तु श॒रद॑ः पु॒रू॒चीर॒न्तर्मृत्युं
द॑धतां॒ पर्व॑तेन ॥ १५ ॥
।
० मर्यादाया एव लोष्टमाहृत्यान्तेन तोरणे निद-
धाति । इमं जीवेभ्यः । त्रिष्टुप् मृत्युदेवत्या । इमं लोष्ट
जीवेभ्यः अर्थाय । परिधिं परिधीयत इति परिधिः तं परि-
धिम् । दधामि स्थापयामि । किमर्थमिति चेत् । मा गात्
मा गच्छतु एषां जीवानां मध्ये अपरः नु क्षिप्रं वेदोक्ता-
दायुषोऽर्वाक् पितृलोकम् । एतमर्थ पुरस्कृत्य सर्वथा शतं
जीवन्तु शरदः पुरूचीः बह्वञ्चनाः दानाध्ययनयागानुकूलाः
अन्तर्मृत्युं दधताम् अन्तर्दधातु मृत्युम् पर्वतेन इव
लोष्ठेन ॥ १५ ॥
म० 'ग्रामश्मशानान्तरे मर्यादालोष्टं निदधातीमं जीवेभ्य
इति' (का० २१ । ४ । २४ ) । खनिवासग्रामस्य श्मशानस्य
च मध्ये मर्यादालोष्टं महत्तरं मृत्खण्डमध्वर्युरेव निदधाति ।
मिमं परिधिं मर्यादा स्थापयामि । कथमिति चेत्।
मनुष्यदेवत्या त्रिष्टुप् संकसुकदृष्टा । जीवेभ्यः विद्यमानजन्त्वर्थ-
एषां जीवानां मध्ये अपरः कश्चित् नु क्षिप्रं वेदोक्तादायायुषो -
उ० अनडुत्पुच्छमम्वारब्धा आगच्छन्ति । अनङ्ग्राहम् । ऽर्वाक् एतमर्थ पितृलोकगमनलक्षणं कार्यमुद्दिश्य मा गात् मा
आनडुही अनुष्टुप् । उत्तरोऽर्धर्चः प्रत्यक्षकृतः अतो यच्छन्दा-
गच्छतु । एते जीवाः शतं शरदः जीवन्तु शतवर्षायुषो भवन्तु ।
ध्याहारेण सामर्थ्यम् । या त्वाम् अनड्वाहं अन्वारभामहे आ-
किंभूताः शरदः । पुरूचीः पुरु बहु अञ्चन्तीति पुरुच्यः
लभामहे । सौरभेयं सुरभ्या अपत्यम् 'स्त्रीभ्यो ढक्' । स्वस्तये दानाध्ययनयागानुकूलाः । किंच पर्वतेन लोष्टेनैव मृत्युमन्तर्द-
अविनाशाय । स त्वम् नः अस्माकम् इन्द्रइव देवेभ्यः । धतां मृत्युमन्तर्हितं कुर्वन्तु एते जीवाः ॥ १५ ॥
देवानामिति विभक्तिव्यत्ययः । वह्निर्वोढा संतारणश्च
भव ॥ १३ ॥
।
म० अनुष्टुप् अनडुद्देवत्या । उत्तरोऽर्धर्चः प्रत्यक्षकृतः ततः
सर्वनाम्नोऽध्याहारेण सामर्थ्यम् । वयं यमनङ्ग्राहमन्वारभामहे
आलभामहे स्पृशामः । किंभूतम् । सौरभेयं सुरभ्याः अपत्यम्
• 'स्त्रीभ्यो ढक्' ( पा० ४ । १ । १२० ) इति ढक् । किमर्थम् ।
स्वस्तये अविनाशाय । हे अनड्वन्, स त्वं नोऽस्माकं संतरणः
तारको दुःखनाशको भव । किंच त्वं वहिः देवानां वोढा 1 तत्र
दृष्टान्तः । देवेभ्यः इन्द्र इव । इन्द्रो यथा देवार्थं तारको
भवति ॥ १३ ॥
चतुर्दशी ।
षोडशी ।
अग्न॒ आयु॑षि पवस आसु॒वोर्ज॒मिषं॑ च नः ।
आ॒रे बा॑धस्व दु॒च्छुना॑म् ॥ १६ ॥
उ० जुहोति द्वाभ्याम् । भग्न आयुषि । व्याख्या-
तम् ॥ १६ ॥
म० 'अञ्जनाभ्यञ्जने कृत्वौपासनं परिस्तीर्य वारणान् परि०
धीन्परिधाय वारणेन स्रुवेणैकामाहुतिं जुहोत्यग्न आयूष्या-
युष्मानम इति' (का० २१ । ४ । २५ ) । कज्जलादिना नेत्रा -
जनमञ्जनम् तैलेन पादाञ्जनमभ्यञ्जनम् तद्वयं कृत्वा औपा-
सनं कर्तुरावसथ्याग्निं दर्भैः परिस्तीर्य वारणवृक्षावयवांश्चतुरः
परिधींश्चतुर्दिक्षु तूष्णीमेव परिधाय वारणेन स्रुवेणैकामाहुर्ति
:
उष्व॒यं तम॑स॒स्परि॒ स्व॒ पश्य॑न्त॒ उत्त॑रम् । दे॒वं जुहोति ऋग्द्वयेन । औपासनः प्रेतस्यैव । तस्यैवाद्वारेण निरस -
दे॑व॒त्रा सूर्य॒मग॑न्म॒ ज्योति॑रुत्त॒मम् ॥ १४ ॥
उ० उद्वयमिति व्याख्यातम् ॥ १४ ॥
म० उद्वयं तमिति प्राममागच्छन्ति । व्याख्याता ( अ०
२० । क० २१ ) ॥ १४ ॥
नीयत्वादिति हरिस्वामिनः । कर्तुरेवोपासने होमस्तस्यैकदेशनिर-
सनमिति कर्कादयः । व्याख्याता ( अ० १९ । क० ३८ ) ॥ १६ ॥
सप्तदशी ।
आयु॑ष्मान ह॒विषा॑ वृधा॒नो घृतप्रेतीको घृतयो -