2026-02-20 06:10:06 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
५७६
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
त्रानुक्त्वा चतुस्त्रिंशेऽध्याये तानेव समाप्येदानीं पञ्चत्रिंशेऽध्याये
पितृमेधसंबन्धिनो मन्त्रा उच्यन्ते । स च पितृमेधो मृतस्य
वर्षास्मरणे भवति । वर्षस्मृतौ तु विषमवर्षेषु भवति एकतारक-
नक्षत्रे चित्रादौ दर्शे वा ग्रीष्मे शरदि माघे भवति । पितृमेधं
करिष्यता द्विजेन कुम्मेऽस्थिसंचयः कार्यः । मृतस्य च यावन्तो.
ऽमात्यपुत्रपौत्रास्तावन्तः कुम्भाः कर्मदिने आनेयाः कुम्भेभ्यो-
ऽधिकानि छत्राणि च । ततोऽरण्ये कुम्भे कृतमस्थिसंचयनं
ग्रामसमीपे समानीय शय्यायां कुम्भं संस्थाप्याहतवस्त्रैकदेशेन
संवेष्ट्य मोहमयवादित्रेषु वाद्यमानेषु वीणायां च वाद्यमानायां
मृतस्य पुत्रपौत्रा उत्तरीयैर्व्यजनैश्चास्थिकुम्भं वीजयन्तस्त्रिस्त्रिः
प्रदक्षिणं परियन्ति । स्त्रियोऽपीति केचित् । रात्रेः पूर्वमध्याप-
रभागेषु तद्दिने बह्वन्नदानं कुर्वन्ति नृत्यगीतवादित्राणि च
कारयन्ति अस्थिकुम्भायान्नमुपहरन्ति च । तत उपप्रातरस्थिकु-
म्भसहिताः पूर्वोक्तान्कुम्भाञ्छत्राणि चादाय ग्रामाद्दक्षिणस्यां
बहिर्गच्छन्त्यध्वर्युयजमानामात्याः । श्मशानान्तं कर्म कुर्वत
पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ३५ ]
यन्तु अपगच्छन्तु 'व्यवहिताश्च' ( पा० १ । ४ । ८२ ) इत्यु-
पसर्गस्य यन्विति क्रियापदेन व्यवधानम् । किंभूताः पणयः ।
असुम्नाः सुम्नमिति सुखनाम । नास्ति सुम्नं येभ्यस्ते असुखकराः ।
तथा देवपीयवः । पीयतिर्हिसाकर्मा । देवान्पीयन्ति हिंसन्ति ते
देवपीयवः देवद्विषः । किमित्य सुराणामपगमोऽर्थ्यते तत्राह ।
अस्य लोकः अस्य यजमानस्यास्थिभूतस्यायं लोकः स्थानम् ।
किंभूतस्यास्य । सुतवतः सोमाभिषवं कृतवतः सुत्रावेति सुत-
वान् तस्य 'घुञ् अभिषवे' क्तवतुप्रत्ययान्तः 'अश्वरश्मिमतिसु-
मती' ( ३ । ६ । २ ) इत्यादिना प्रातिशाख्यसूत्रेण संहितायां
सुतशब्दस्याकारे दीर्घः । द्युभिरहोभिरिति यजुः । यमोऽस्मै
यजमानायावसानं ददातु । अवस्यन्त्यस्मिन्नित्यवसानं स्थानम् ।
किंभूतं । द्युभितुभिः अहोभिः दिवसैः अक्तुभिः रात्रिभिश्च
भिश्वाहोरात्रैश्च सलोकं करोति' ( १३ । ८ । २ । ३ ) इति
व्यक्तं स्पष्टीकृतम् । द्युशब्देन श्रुतौ ऋतव उक्ताः 'तदेनमृतु-
श्रुतेः । क्रत्वाद्यधिष्ठातृदेवताभिः प्रकटितमस्मै यो ददा-
द्वितीया ।
त्वित्यर्थः ॥ १ ॥
सवि॒ता ते शरी॑रेभ्यः पृथिव्यां लोकमिच्छतु ।
तस्मै युज्यन्तामुत्रियः ॥ २॥
० जपति । सविता ते गायत्री । सविता ते तव शरी-
रेभ्यः शरीराणामिति विभक्तिव्यत्ययः । पृथिव्यां लोकं
स्थानं इच्छतु । नहि सवित्राऽननुज्ञातेनावस्थातुं शक्यते ।
द्वितीयं वाक्यम् । तस्मै क्षेत्राय शरीराय संस्कारार्थं युज्य -
न्तां शरीरे उत्रियाः अनङ्ग्राहः ॥ २ ॥
यथा रविरुदयेत्तथा रात्रावारब्धव्यम् । तत्र वने गत्वा ग्रामा-
न्मार्गादश्वत्थतिल्वकहरिद्रुस्फूर्जकविभीतक श्लेष्मातक कोविदारादि-
भ्यश्च दूरे अन्यत्रृक्षगुल्मादिवृते ऊषरे वोदक्प्रवणे दक्षिणप्र-
वणे समे वा सुखकारिणि रम्ये वनादुदकाद्वा पूर्वभागे उत्तरभागे
वा वर्तमाने गर्तवति वीरणतृणवति प्रदेशे श्मशानार्थं दिक्कोणं
पुरुषप्रमाणं क्षेत्रं मिमीते । पैतृक्यां द्विपुरुषं समचतुरस्रं कृत्वा
करणीमध्येषु शङ्कवः स समाधिरिति ( यजुः परिशिष्ट ० ७ । २ )
शुल्बोक्तविधिना तच्चतुरस्रमुत्तरतः पश्चाच्च पृथु भवति । तत्र
साधनप्रकारः पूर्वदक्षिणपार्श्वयोर्नवाङ्गुलानि स्वत्रयोदशांशेनाङ-
लचतुर्थभागसहितानि पुरुष प्रमाणमध्ये न्यूनानि कार्याणि पश्चि-
मोत्तरपार्श्वयोस्तावन्ति पुरुषप्रमाणादधिकानि । तथाहि पुरुष- संप्रेष्य सविता त इति जपति' ( का० २१ । ३ । ३४ ) इति ।
म० 'औदुम्बरसीर उत्तरतो वा षङ्गवे युज्यमाने युङ्केति
मात्रक्षेत्रस्याक्ष्णया प्राचीं कृत्वा तत्प्रान्तयोः शङ्कं निखाय सार्धा-
ततोऽध्वर्युस्तां पलाशशाखां दक्षिणस्यां निरस्य परिश्रिद्भिर्वेष्ट-
ष्टादशाङ्गुलहीनां पुरुषद्वयप्रमाणामुभयतः पाशां रज्जुं मध्यम- ।यित्वा तत्क्षेत्रस्य दक्षिणत उत्तरतो वा षड्भिरनडुद्भिः सीरं
देशे सलक्षणां कृत्वा पूर्वापरयोः शङ्कोस्तस्याः पाशौ प्रतिमुच्य युनक्ति । तस्मिन् युज्यमाने युङ्क्तेति संप्रेष्य सवितेति मन्त्रं
मध्यलक्षणेन दक्षिणत आयम्य दक्षिणः कोणः साधनीयः । । जपति । गायत्री । हे यजमान, सविता सूर्यः ते तव शरीरेभ्यः
ततः सार्धाष्टादशाङ्गुलाधिकां पुरुषद्वयप्रमाणां रज्जुमुभयतः पाशां शरीराणां विभक्तिव्यत्ययः । पृथिव्यां लोकं स्थानमिच्छतु सवि-
मध्यलक्षणयुतां कृत्वा शङ्कोः पाशौ प्रतिमुच्य मध्यलक्षणेनोत्त- त्रनुज्ञां विना न केनापि स्थातुं शक्यते । द्वितीयं वाक्यमाह
रत आयम्योत्तरकोणः साध्य इति । ततः पूर्वादिकोणेषु पाला- तस्मै इति । तस्मै सवित्रा दत्ताय क्षेत्राय संस्कारार्थम् उस्रियाः
शशमीवारण।श्ममयाश्चत्वारः शङ्कवो निखेयाः । एतत्कुर्वतां । अनङ्ग्राहो युज्यन्तां युक्ता भवन्तु ॥ २ ॥
निकटे कश्चिद्यजमान पुरुषस्तृणपूलकमुच्छ्रित्य धारयेत् । कर्म-
समाप्तौ गृहमागत्य तं गृहेषूच्छ्रयेत प्रजावृद्ध्यै इत्यादि बोध्यम् ।
कात्यायनः 'अपसलवि सृष्ट्या रज्वा परितत्याsपेतो यन्विति
पलाशशाखया ब्युदुहृति' ( २१ ॥ ३ । ३२ ) इति । अपसलवि । वर्चसा । विमु॑च्यन्तामु॒स्रिया॑ः ॥ ३ ॥
अप्रादक्षिण्येन निष्पादितया रज्वा तत्क्षेत्रं समन्तादप्रदक्षिणं
संवेष्ट्यापेतो यन्त्रिति मन्त्रेण क्षेत्रमध्यपतितं तृणपर्णादिकं पला-
शशाख्या कृत्वा क्षेत्राद्वहिर्निष्कामयतीति सूत्रार्थः ॥ अस्या
ध्यायस्य पितरो देवताः आदित्या ऋषयो देवा वा । आद्या
गायत्री । पणन्ति परद्रयैर्व्यवहरन्तीति पणयोऽसुराः इतोऽप-
तृतीया ।
वायुः पु॑नातु सवि॒ता पु॑नास्व॒ग्नेर्भ्राज॑सा॒ सूर्य॑स्य॒
उ० वायुः पुनातु । चतस्रः सीताः कर्षति चतुर्भिर्य-
जुर्भिः । वायुः पुनातु विदारयतु । सविता पुनातु विदारयतु ।
। अमेजसा दीया विदारयतु । सूर्यस्य वर्चसा भ्राजिष्णु-
तया विदारयतु । विमुञ्चत्यनडुहः । विमुच्यन्तामुखियाः
विमुच्यन्तां शरीरात् उस्त्रियाः अनङ्ग्राहः ॥ ३ ॥
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
त्रानुक्त्वा चतुस्त्रिंशेऽध्याये तानेव समाप्येदानीं पञ्चत्रिंशेऽध्याये
पितृमेधसंबन्धिनो मन्त्रा उच्यन्ते । स च पितृमेधो मृतस्य
वर्षास्मरणे भवति । वर्षस्मृतौ तु विषमवर्षेषु भवति एकतारक-
नक्षत्रे चित्रादौ दर्शे वा ग्रीष्मे शरदि माघे भवति । पितृमेधं
करिष्यता द्विजेन कुम्मेऽस्थिसंचयः कार्यः । मृतस्य च यावन्तो.
ऽमात्यपुत्रपौत्रास्तावन्तः कुम्भाः कर्मदिने आनेयाः कुम्भेभ्यो-
ऽधिकानि छत्राणि च । ततोऽरण्ये कुम्भे कृतमस्थिसंचयनं
ग्रामसमीपे समानीय शय्यायां कुम्भं संस्थाप्याहतवस्त्रैकदेशेन
संवेष्ट्य मोहमयवादित्रेषु वाद्यमानेषु वीणायां च वाद्यमानायां
मृतस्य पुत्रपौत्रा उत्तरीयैर्व्यजनैश्चास्थिकुम्भं वीजयन्तस्त्रिस्त्रिः
प्रदक्षिणं परियन्ति । स्त्रियोऽपीति केचित् । रात्रेः पूर्वमध्याप-
रभागेषु तद्दिने बह्वन्नदानं कुर्वन्ति नृत्यगीतवादित्राणि च
कारयन्ति अस्थिकुम्भायान्नमुपहरन्ति च । तत उपप्रातरस्थिकु-
म्भसहिताः पूर्वोक्तान्कुम्भाञ्छत्राणि चादाय ग्रामाद्दक्षिणस्यां
बहिर्गच्छन्त्यध्वर्युयजमानामात्याः । श्मशानान्तं कर्म कुर्वत
पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ३५ ]
यन्तु अपगच्छन्तु 'व्यवहिताश्च' ( पा० १ । ४ । ८२ ) इत्यु-
पसर्गस्य यन्विति क्रियापदेन व्यवधानम् । किंभूताः पणयः ।
असुम्नाः सुम्नमिति सुखनाम । नास्ति सुम्नं येभ्यस्ते असुखकराः ।
तथा देवपीयवः । पीयतिर्हिसाकर्मा । देवान्पीयन्ति हिंसन्ति ते
देवपीयवः देवद्विषः । किमित्य सुराणामपगमोऽर्थ्यते तत्राह ।
अस्य लोकः अस्य यजमानस्यास्थिभूतस्यायं लोकः स्थानम् ।
किंभूतस्यास्य । सुतवतः सोमाभिषवं कृतवतः सुत्रावेति सुत-
वान् तस्य 'घुञ् अभिषवे' क्तवतुप्रत्ययान्तः 'अश्वरश्मिमतिसु-
मती' ( ३ । ६ । २ ) इत्यादिना प्रातिशाख्यसूत्रेण संहितायां
सुतशब्दस्याकारे दीर्घः । द्युभिरहोभिरिति यजुः । यमोऽस्मै
यजमानायावसानं ददातु । अवस्यन्त्यस्मिन्नित्यवसानं स्थानम् ।
किंभूतं । द्युभितुभिः अहोभिः दिवसैः अक्तुभिः रात्रिभिश्च
भिश्वाहोरात्रैश्च सलोकं करोति' ( १३ । ८ । २ । ३ ) इति
व्यक्तं स्पष्टीकृतम् । द्युशब्देन श्रुतौ ऋतव उक्ताः 'तदेनमृतु-
श्रुतेः । क्रत्वाद्यधिष्ठातृदेवताभिः प्रकटितमस्मै यो ददा-
द्वितीया ।
त्वित्यर्थः ॥ १ ॥
सवि॒ता ते शरी॑रेभ्यः पृथिव्यां लोकमिच्छतु ।
तस्मै युज्यन्तामुत्रियः ॥ २॥
० जपति । सविता ते गायत्री । सविता ते तव शरी-
रेभ्यः शरीराणामिति विभक्तिव्यत्ययः । पृथिव्यां लोकं
स्थानं इच्छतु । नहि सवित्राऽननुज्ञातेनावस्थातुं शक्यते ।
द्वितीयं वाक्यम् । तस्मै क्षेत्राय शरीराय संस्कारार्थं युज्य -
न्तां शरीरे उत्रियाः अनङ्ग्राहः ॥ २ ॥
यथा रविरुदयेत्तथा रात्रावारब्धव्यम् । तत्र वने गत्वा ग्रामा-
न्मार्गादश्वत्थतिल्वकहरिद्रुस्फूर्जकविभीतक श्लेष्मातक कोविदारादि-
भ्यश्च दूरे अन्यत्रृक्षगुल्मादिवृते ऊषरे वोदक्प्रवणे दक्षिणप्र-
वणे समे वा सुखकारिणि रम्ये वनादुदकाद्वा पूर्वभागे उत्तरभागे
वा वर्तमाने गर्तवति वीरणतृणवति प्रदेशे श्मशानार्थं दिक्कोणं
पुरुषप्रमाणं क्षेत्रं मिमीते । पैतृक्यां द्विपुरुषं समचतुरस्रं कृत्वा
करणीमध्येषु शङ्कवः स समाधिरिति ( यजुः परिशिष्ट ० ७ । २ )
शुल्बोक्तविधिना तच्चतुरस्रमुत्तरतः पश्चाच्च पृथु भवति । तत्र
साधनप्रकारः पूर्वदक्षिणपार्श्वयोर्नवाङ्गुलानि स्वत्रयोदशांशेनाङ-
लचतुर्थभागसहितानि पुरुष प्रमाणमध्ये न्यूनानि कार्याणि पश्चि-
मोत्तरपार्श्वयोस्तावन्ति पुरुषप्रमाणादधिकानि । तथाहि पुरुष- संप्रेष्य सविता त इति जपति' ( का० २१ । ३ । ३४ ) इति ।
म० 'औदुम्बरसीर उत्तरतो वा षङ्गवे युज्यमाने युङ्केति
मात्रक्षेत्रस्याक्ष्णया प्राचीं कृत्वा तत्प्रान्तयोः शङ्कं निखाय सार्धा-
ततोऽध्वर्युस्तां पलाशशाखां दक्षिणस्यां निरस्य परिश्रिद्भिर्वेष्ट-
ष्टादशाङ्गुलहीनां पुरुषद्वयप्रमाणामुभयतः पाशां रज्जुं मध्यम- ।यित्वा तत्क्षेत्रस्य दक्षिणत उत्तरतो वा षड्भिरनडुद्भिः सीरं
देशे सलक्षणां कृत्वा पूर्वापरयोः शङ्कोस्तस्याः पाशौ प्रतिमुच्य युनक्ति । तस्मिन् युज्यमाने युङ्क्तेति संप्रेष्य सवितेति मन्त्रं
मध्यलक्षणेन दक्षिणत आयम्य दक्षिणः कोणः साधनीयः । । जपति । गायत्री । हे यजमान, सविता सूर्यः ते तव शरीरेभ्यः
ततः सार्धाष्टादशाङ्गुलाधिकां पुरुषद्वयप्रमाणां रज्जुमुभयतः पाशां शरीराणां विभक्तिव्यत्ययः । पृथिव्यां लोकं स्थानमिच्छतु सवि-
मध्यलक्षणयुतां कृत्वा शङ्कोः पाशौ प्रतिमुच्य मध्यलक्षणेनोत्त- त्रनुज्ञां विना न केनापि स्थातुं शक्यते । द्वितीयं वाक्यमाह
रत आयम्योत्तरकोणः साध्य इति । ततः पूर्वादिकोणेषु पाला- तस्मै इति । तस्मै सवित्रा दत्ताय क्षेत्राय संस्कारार्थम् उस्रियाः
शशमीवारण।श्ममयाश्चत्वारः शङ्कवो निखेयाः । एतत्कुर्वतां । अनङ्ग्राहो युज्यन्तां युक्ता भवन्तु ॥ २ ॥
निकटे कश्चिद्यजमान पुरुषस्तृणपूलकमुच्छ्रित्य धारयेत् । कर्म-
समाप्तौ गृहमागत्य तं गृहेषूच्छ्रयेत प्रजावृद्ध्यै इत्यादि बोध्यम् ।
कात्यायनः 'अपसलवि सृष्ट्या रज्वा परितत्याsपेतो यन्विति
पलाशशाखया ब्युदुहृति' ( २१ ॥ ३ । ३२ ) इति । अपसलवि । वर्चसा । विमु॑च्यन्तामु॒स्रिया॑ः ॥ ३ ॥
अप्रादक्षिण्येन निष्पादितया रज्वा तत्क्षेत्रं समन्तादप्रदक्षिणं
संवेष्ट्यापेतो यन्त्रिति मन्त्रेण क्षेत्रमध्यपतितं तृणपर्णादिकं पला-
शशाख्या कृत्वा क्षेत्राद्वहिर्निष्कामयतीति सूत्रार्थः ॥ अस्या
ध्यायस्य पितरो देवताः आदित्या ऋषयो देवा वा । आद्या
गायत्री । पणन्ति परद्रयैर्व्यवहरन्तीति पणयोऽसुराः इतोऽप-
तृतीया ।
वायुः पु॑नातु सवि॒ता पु॑नास्व॒ग्नेर्भ्राज॑सा॒ सूर्य॑स्य॒
उ० वायुः पुनातु । चतस्रः सीताः कर्षति चतुर्भिर्य-
जुर्भिः । वायुः पुनातु विदारयतु । सविता पुनातु विदारयतु ।
। अमेजसा दीया विदारयतु । सूर्यस्य वर्चसा भ्राजिष्णु-
तया विदारयतु । विमुञ्चत्यनडुहः । विमुच्यन्तामुखियाः
विमुच्यन्तां शरीरात् उस्त्रियाः अनङ्ग्राहः ॥ ३ ॥