2026-02-20 06:10:05 by ambuda-bot
This page has not been fully proofread.
५७४
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
दृष्टिः । यथा येन प्रकारेण आसं भूयासम् तथा बध्नामीति ।
शेषः ॥ ५२ ॥
[ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ३४]
म० आदित्यदेवत्या त्रिष्टुप् । इमा गिरो वाचः जुह्वा खुचा
कृत्वा आदित्येभ्यो जुहोमि । स्तुतिलक्षणा वाणीर्बुद्धिरूपया
म० दाक्षायणाः दक्षस्यापत्यानि । नडादित्वात् फक् । स्रुचादित्येभ्यः समर्पयामीत्यर्थः । किंभूता गिरः । घृतस्नूः घृतं
दक्षवंशोत्पन्ना ब्राह्मणा यत् हिरण्यं शतानीकाय राज्ञे अवनन् स्रुवन्ति सवन्ति ताः घृतस्नवः ता घृतनः । तुगभाव आर्षः ।
वबन्धुः । शतं बहूनि अनीकानि सैन्यानि यस्य सः शतानी- घृतप्रसारिणीर्धृत होमसहचरिता वा । किंभूतेभ्य आदित्येभ्यः ।
कस्तस्मै । किंभूतः दाक्षायणाः । सुमनस्यमानाः मनसि । सनात् चिरकालं राजभ्यः दीप्यमानेभ्यः । ताः स्रुचा हूयमानाः
शोभनं ध्यायन्तः शोभनं मनः कुर्वते सुमनस्यन्ते सुमनस्यन्ते । नोऽस्माकं गिरः शृणोतु । कः । मित्रः अर्यमा भगश्च ।
सुमनस्यमानाः । तत् हिरण्यं मे मयि आबध्नामि । किमर्थं तुविजातो बहुजातः त्वा वातो वा । स हि बहुशः प्रजायते ।
शतशारदाय शतं शरदो जीवनाय । यथा येन प्रकारेण हिरण्य- । वरुणः दक्षः अंशश्च । एते सूर्यविशेषाः ॥ ५४ ॥
बन्धनाख्येन अहमायुष्मान् दीर्घजीवी जरदष्टिश्च आसं
भूयासम् तथा आबध्नामि । जरदष्टिः जरामश्रुते व्याप्नोति जर-
दृष्टिः । यद्वा जरन्ती जरां प्राप्ता अष्टिः शरीरं यस्य स
जरदष्टिः ॥ ५२ ॥
त्रिपञ्चाशी ।
उ॒त नोऽहि॑र्व॒भ्यः शृणोत्य॒ज एकपात्पृथिवी
स॑मु॒द्रः । विश्वे॑दे॒वा ऋता॒वृधो॑ हुव॒नाः स्तु॒ता मर्त्रा :
कविश॒स्ता अ॑वन्तु ॥ ५३ ॥
,
पञ्चपञ्चाशी ।
स॒प्त ऋष॑य॒ प्रति॑हितः शरी॑रे स॒प्त र॑क्षन्ति॒
सद॒मप्र॑माद॒म् । स॒प्ताप॒ः स्वप॑तो लोकर्मीयुस्तत्र
जागृतो॒ अव॑जौ सन॒सद च दे॒वौ ॥ ५५ ॥
उ० सप्त ऋषयः । अध्यात्मवादिनी जगती । सप्त प्राणाः
पन्द्रियाणि मनःसप्तमानि । प्रतिहिताः प्रतिनिहिताः
शरीरे व्यवस्थिताः ये त एव । सप्त रक्षन्ति सदं सदाकालं
शरीरम् । अप्रमादं प्रमादमकुर्वाणाः । ते एव सप्त आपः
आपना व्यापनाः । स्वपतः पुरुषस्य लोकं ईयुः । लोक-
शब्देन विज्ञानात्मा हृदयाकाशप्रतिष्ठित उच्यते । तत्र च
संवित्स्थाने । तस्यामेवावस्थायां जागृतः जागरणं कुर्वते ।
अस्वप्नजौ । ययोर्न जायते स्वतः तौ तथोक्तौ । सत्रसद
सत्रे सतां त्राणे कृतावस्थानौ । देवौ जीवितदातारौ प्राणा-
पानौ ॥ ५५ ॥
उ० उत नः । बहुदेवत्या त्रिष्टुप् । उत अपिच नः
अस्माकम् । वचांसि अहिर्बुध्यः शृणोतु । अजएकपात्
रुद्रः प्राणो वा शृणोतु । पृथिवी च समुद्रश्व शृणोतु । श्रुत्वा
च अवन्तु । विश्वे च देवाः ऋतावृधः सत्यवृधः यज्ञवृधो वा
हुवाना आहूयमानाः स्तुताश्च मन्त्राः । मन्त्रैरिति विभक्ति ।
व्यत्ययः । कविशस्ता मेधाविशस्ताः । अवन्तु पालयन्तु ॥ ५३ ॥
म० बहुदेवत्या त्रिष्टुप् । उत अपिच अहिर्बुध्यः रुद्रवि-
म० अध्यात्तवादिनी जगती । सप्त ऋषयः प्राणाः त्वक्-
शेषः शृणोतु । नः अस्माकं वचांसीति शेषः । अजएकपात् चक्षुःश्रवणरसनाघ्राणमनोबुद्धिलक्षणाः शरीरे प्रतिहिताः व्यव-
रुद्रः प्राणो वा शृणोतु पृथिवी च शृणोतु समुद्रश्च शृणोतु स्थिताः ते एव सप्त सदं सदाकालमप्रमादं सावधानं यथा
विश्वे देवाश्च शृण्वन्तु । श्रुत्वा च ते अहिर्बुध्यादयः अवन्तु तथा शरीरं रक्षन्ति । ते सप्त स्वपतो नरस्य लोकमात्मानमीयुः
पालयन्तु अस्मान् । किंभूतास्ते । तावृधः सत्यवो वा ॥ प्राप्नुवन्ति । लोकशब्देन विज्ञानात्मा हृदयाकाशप्रतिष्ठ उच्यते ।
हुवाना आहूयमानाः । मन्त्राः मन्त्रैरिति विभक्तिव्यत्ययः । किंभूताः सप्त । आपः आप्नुवन्ति व्याप्नुवन्ति देहमित्यापः
स्तुताः कविशस्ताः मेधाविभिः पूजिताः ॥ ५३ ॥
व्यापनाः 1 तत्र तस्यामृषीणां लोकगमनावस्थायां देवों
दीप्यमानौ प्राणापानी जागृतः जागरणं कुर्वते । कीदृशौ ।
अखनजी न खप्नो निद्रा जायते ययोस्ती अखनी । तथा
सत्रसदौ । जीवितदातारावित्यर्थः ॥ ५५ ॥
सत्रसद सतां जीवानां त्राणं रक्षणं सत्रं तत्र सीदतः तौ
चतुःपञ्चाशी ।
इ॒मा गिर॑ आ॒दि॒त्येभ्यो॑ घृ॒तनू॑ः स॒नाद्राज॑भ्यो
ज॒ह्वा जुहोमि । शृणोतु॑ मि॒त्रो अ॑र्य॒मा भर्गो नस्तु
विजा॒तो वरु॑णो॒ दक्षो अर्श: ॥ ५४ ॥
उ० इमा गिरः आदित्यदेवत्या त्रिष्टुप् । या इमा
गिरः वाचः आदित्येभ्यः घृतस्नुः घृतप्रस्राविणीः घृतप्रसा-
रिणीर्वा घृतहोमसहचरिताः । सनात् चिरम् चिरकालम्
राजभ्यः चिरराजभ्यो वा । जुहा खुचा जुहोमि । ताश्च
शृणोतु मित्रः अर्यमा च भगश्च नः अस्माकम् । तुविजातश्च
धाता च । स हि बहुशः प्रजायते । वरुणश्च दक्षश्च अंशश्च
एते सूर्यविशेषाः ॥ ५४ ॥
पट्पञ्चाशी ।
उत्ति॑ष्ठ ब्रह्मणस्पते॑ देव॒यन्त॑स्त्वेमहे । उप॒ प्रय॑न्तु
म॒रुत॑ः सु॒दान॑व॒ इन्द्र॑ प्रा॒शूभि॑वा॒ सचा॑ ॥ ५६ ॥
॥
उ० उत्तिष्ठ । तिस्रो ब्राह्मणस्पत्यः द्वे बृहत्यौ तृतीया
त्रिष्टुप् । हे ब्रह्मणस्पते, उत्तिष्ठ ऊर्ध्वो भव आरब्धकार्यो
भव । यस्मात् देवयन्तः देवान्कामयमानाः यजमानाः
त्वां भवन्तम् ईमहे याचामहे आगच्छेति । भव-
शुक्लयजुर्वेदसंहिता ।
दृष्टिः । यथा येन प्रकारेण आसं भूयासम् तथा बध्नामीति ।
शेषः ॥ ५२ ॥
[ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ३४]
म० आदित्यदेवत्या त्रिष्टुप् । इमा गिरो वाचः जुह्वा खुचा
कृत्वा आदित्येभ्यो जुहोमि । स्तुतिलक्षणा वाणीर्बुद्धिरूपया
म० दाक्षायणाः दक्षस्यापत्यानि । नडादित्वात् फक् । स्रुचादित्येभ्यः समर्पयामीत्यर्थः । किंभूता गिरः । घृतस्नूः घृतं
दक्षवंशोत्पन्ना ब्राह्मणा यत् हिरण्यं शतानीकाय राज्ञे अवनन् स्रुवन्ति सवन्ति ताः घृतस्नवः ता घृतनः । तुगभाव आर्षः ।
वबन्धुः । शतं बहूनि अनीकानि सैन्यानि यस्य सः शतानी- घृतप्रसारिणीर्धृत होमसहचरिता वा । किंभूतेभ्य आदित्येभ्यः ।
कस्तस्मै । किंभूतः दाक्षायणाः । सुमनस्यमानाः मनसि । सनात् चिरकालं राजभ्यः दीप्यमानेभ्यः । ताः स्रुचा हूयमानाः
शोभनं ध्यायन्तः शोभनं मनः कुर्वते सुमनस्यन्ते सुमनस्यन्ते । नोऽस्माकं गिरः शृणोतु । कः । मित्रः अर्यमा भगश्च ।
सुमनस्यमानाः । तत् हिरण्यं मे मयि आबध्नामि । किमर्थं तुविजातो बहुजातः त्वा वातो वा । स हि बहुशः प्रजायते ।
शतशारदाय शतं शरदो जीवनाय । यथा येन प्रकारेण हिरण्य- । वरुणः दक्षः अंशश्च । एते सूर्यविशेषाः ॥ ५४ ॥
बन्धनाख्येन अहमायुष्मान् दीर्घजीवी जरदष्टिश्च आसं
भूयासम् तथा आबध्नामि । जरदष्टिः जरामश्रुते व्याप्नोति जर-
दृष्टिः । यद्वा जरन्ती जरां प्राप्ता अष्टिः शरीरं यस्य स
जरदष्टिः ॥ ५२ ॥
त्रिपञ्चाशी ।
उ॒त नोऽहि॑र्व॒भ्यः शृणोत्य॒ज एकपात्पृथिवी
स॑मु॒द्रः । विश्वे॑दे॒वा ऋता॒वृधो॑ हुव॒नाः स्तु॒ता मर्त्रा :
कविश॒स्ता अ॑वन्तु ॥ ५३ ॥
,
पञ्चपञ्चाशी ।
स॒प्त ऋष॑य॒ प्रति॑हितः शरी॑रे स॒प्त र॑क्षन्ति॒
सद॒मप्र॑माद॒म् । स॒प्ताप॒ः स्वप॑तो लोकर्मीयुस्तत्र
जागृतो॒ अव॑जौ सन॒सद च दे॒वौ ॥ ५५ ॥
उ० सप्त ऋषयः । अध्यात्मवादिनी जगती । सप्त प्राणाः
पन्द्रियाणि मनःसप्तमानि । प्रतिहिताः प्रतिनिहिताः
शरीरे व्यवस्थिताः ये त एव । सप्त रक्षन्ति सदं सदाकालं
शरीरम् । अप्रमादं प्रमादमकुर्वाणाः । ते एव सप्त आपः
आपना व्यापनाः । स्वपतः पुरुषस्य लोकं ईयुः । लोक-
शब्देन विज्ञानात्मा हृदयाकाशप्रतिष्ठित उच्यते । तत्र च
संवित्स्थाने । तस्यामेवावस्थायां जागृतः जागरणं कुर्वते ।
अस्वप्नजौ । ययोर्न जायते स्वतः तौ तथोक्तौ । सत्रसद
सत्रे सतां त्राणे कृतावस्थानौ । देवौ जीवितदातारौ प्राणा-
पानौ ॥ ५५ ॥
उ० उत नः । बहुदेवत्या त्रिष्टुप् । उत अपिच नः
अस्माकम् । वचांसि अहिर्बुध्यः शृणोतु । अजएकपात्
रुद्रः प्राणो वा शृणोतु । पृथिवी च समुद्रश्व शृणोतु । श्रुत्वा
च अवन्तु । विश्वे च देवाः ऋतावृधः सत्यवृधः यज्ञवृधो वा
हुवाना आहूयमानाः स्तुताश्च मन्त्राः । मन्त्रैरिति विभक्ति ।
व्यत्ययः । कविशस्ता मेधाविशस्ताः । अवन्तु पालयन्तु ॥ ५३ ॥
म० बहुदेवत्या त्रिष्टुप् । उत अपिच अहिर्बुध्यः रुद्रवि-
म० अध्यात्तवादिनी जगती । सप्त ऋषयः प्राणाः त्वक्-
शेषः शृणोतु । नः अस्माकं वचांसीति शेषः । अजएकपात् चक्षुःश्रवणरसनाघ्राणमनोबुद्धिलक्षणाः शरीरे प्रतिहिताः व्यव-
रुद्रः प्राणो वा शृणोतु पृथिवी च शृणोतु समुद्रश्च शृणोतु स्थिताः ते एव सप्त सदं सदाकालमप्रमादं सावधानं यथा
विश्वे देवाश्च शृण्वन्तु । श्रुत्वा च ते अहिर्बुध्यादयः अवन्तु तथा शरीरं रक्षन्ति । ते सप्त स्वपतो नरस्य लोकमात्मानमीयुः
पालयन्तु अस्मान् । किंभूतास्ते । तावृधः सत्यवो वा ॥ प्राप्नुवन्ति । लोकशब्देन विज्ञानात्मा हृदयाकाशप्रतिष्ठ उच्यते ।
हुवाना आहूयमानाः । मन्त्राः मन्त्रैरिति विभक्तिव्यत्ययः । किंभूताः सप्त । आपः आप्नुवन्ति व्याप्नुवन्ति देहमित्यापः
स्तुताः कविशस्ताः मेधाविभिः पूजिताः ॥ ५३ ॥
व्यापनाः 1 तत्र तस्यामृषीणां लोकगमनावस्थायां देवों
दीप्यमानौ प्राणापानी जागृतः जागरणं कुर्वते । कीदृशौ ।
अखनजी न खप्नो निद्रा जायते ययोस्ती अखनी । तथा
सत्रसदौ । जीवितदातारावित्यर्थः ॥ ५५ ॥
सत्रसद सतां जीवानां त्राणं रक्षणं सत्रं तत्र सीदतः तौ
चतुःपञ्चाशी ।
इ॒मा गिर॑ आ॒दि॒त्येभ्यो॑ घृ॒तनू॑ः स॒नाद्राज॑भ्यो
ज॒ह्वा जुहोमि । शृणोतु॑ मि॒त्रो अ॑र्य॒मा भर्गो नस्तु
विजा॒तो वरु॑णो॒ दक्षो अर्श: ॥ ५४ ॥
उ० इमा गिरः आदित्यदेवत्या त्रिष्टुप् । या इमा
गिरः वाचः आदित्येभ्यः घृतस्नुः घृतप्रस्राविणीः घृतप्रसा-
रिणीर्वा घृतहोमसहचरिताः । सनात् चिरम् चिरकालम्
राजभ्यः चिरराजभ्यो वा । जुहा खुचा जुहोमि । ताश्च
शृणोतु मित्रः अर्यमा च भगश्च नः अस्माकम् । तुविजातश्च
धाता च । स हि बहुशः प्रजायते । वरुणश्च दक्षश्च अंशश्च
एते सूर्यविशेषाः ॥ ५४ ॥
पट्पञ्चाशी ।
उत्ति॑ष्ठ ब्रह्मणस्पते॑ देव॒यन्त॑स्त्वेमहे । उप॒ प्रय॑न्तु
म॒रुत॑ः सु॒दान॑व॒ इन्द्र॑ प्रा॒शूभि॑वा॒ सचा॑ ॥ ५६ ॥
॥
उ० उत्तिष्ठ । तिस्रो ब्राह्मणस्पत्यः द्वे बृहत्यौ तृतीया
त्रिष्टुप् । हे ब्रह्मणस्पते, उत्तिष्ठ ऊर्ध्वो भव आरब्धकार्यो
भव । यस्मात् देवयन्तः देवान्कामयमानाः यजमानाः
त्वां भवन्तम् ईमहे याचामहे आगच्छेति । भव-